Masnavi 2

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر دوم مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد .

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. مقدمه دفتر دوم

1.1                                        مدتی این مثنوی تاخیر شد مهلتی بایست تا خون شیر شد

1.2                                        تا نزاید بخت تو فرزند نو خون نگردد شیر شیرین، خوش شنو

1.3                                        چون ضیاء الحق حُسام الدین، عِنان باز گردانید ز اوج آسمان

1.4                                        چون به معراج حقایق رفته بود بی بهارش غنچه ها نشكفته بود

1.5                                        چون ز دریا سوی ساحل باز گشت چنگ شعر مثنوی با ساز گشت

1.6                                        مثنوی كه صیقل ارواح بود باز گشتش روز استفتاح بود

1.7                                        مطلع تاریخ این سودا و سود سال هجرت ششصد و شصت و دو بود

1.8                                        بلبلی ز ینجا برفت و باز گشت بهر صید این معانی باز گشت

1.9                                        ساعد شه مسكن این باز باد تا ابد بر خلق این در باز باد

1.10                                 آفت این در هوا و شهوت است ور نه اینجا شربت اندر شربت است

1.11                                 این دهان بر بند تا بینی عیان چشم بند آن جهان، حلق و دهان

1.12                                 ای دهان، تو خود دهان دوزخی وی جهان، تو بر مثال برزخی

1.13                                 نور ِ باقی، پهلوی دنیای دون شیر ِ صافی، پهلوی جوهای خون

1.14                                 چون در او گامی زنی بی احتیاط شیر ِ تو خون میشود از اختلاط

1.15                                 یك قدم زد آدم اندر ذوق ِ نفس شد فراق ِ صدر جنت طوق ِ نفس

1.16                                 همچو دیو از وی فرشته میگریخت بهر نانی، چند آب چشم ریخت ؟

1.17                                 گر چه یك مو بُد گنه كو جَسته بود لیك آن مو در دو دیده رسته بود

1.18                                 بود آدم دیدۀ نور ِ قدیم موی در دیده بود كوهِ عظیم

1.19                                 گر در آن حالت بكردی مشورت در پشیمانی نگفتی معذرت

1.20                                 زآنكه با عقلی چو عقلی جفت شد مانع بَد فعلی و بَد گفت شد

1.21                                 نفس، با نفس دگر چون یار شد عقل ِ جزوی، عاطل و بی كار شد

1.22                                 چون ز تنهایی تو ناهیدی شوی زیر ظلّ یار خورشیدی شوی

1.23                                 رو بجو یار خدایی را تو زود چون چنان كردی، خدا یار تو بود

1.24                                 آنكه بر خلوت نظر بر دوختست آخر آن را هم ز یار آموختست

1.25                                 خلوت از اغیار باید، نی ز یار پوستین بهر دی آمد، نی بهار

1.26                                 عقل با عقل دگر دو تا شود نور افزون گشت و ره پیدا شود

1.27                                 نفس با نفس دگر خندان شود ظلمت افزون گشت و ره پنهان شود

1.28                                 یار، چشم توست ای مردِ شكار از خس و خاشاك، او را پاك دار

1.29                                 هین به جاروب زبان، گردی مكن چشم را از خس، ره آوردی مكن

1.30                                 چون كه مومن آینۀ مومن بود روی او ز آلودگی ایمن بود

1.31                                 یار آیینه است، جان را در حَزَن بر رخ آیینه، ای جان، دم مزن

1.32                                 تا نپوشد روی خود را در دمت دَم فرو بردن بباید هر دمت

1.33                                 كم ز خاكی، چونكه خاكی یار یافت از بهاری صد هزار انوار یافت

1.34                                 آن درختی كاو شود با یار جفت از هوای خوش ز سر تا پا شكفت

1.35                                 در خزان چون دید او یار ِ خلاف در كشید او رو و سر زیر لحاف

1.36                                 گفت: یار بَد، بلا آشفتن است چون كه او آمد، طریقم خفتن است

1.37                                 پس بخسبم، باشم از اصحاب كهف به ز دقیانوس باشد خواب كهف

1.38                                 یقظه شان مصروف دقیانوس بود خوابشان سرمایۀ ناموس بود

1.39                                 خواب بیداریست چون با دانش است وای بیداری كه با نادان نشست

1.40                                 چون كه زاغان خیمه در ُگلشن زدند بلبلان پنهان شدند و تن زدند

1.41                                 زآنكه بی گلزار بلبل خامش است غیبت خورشید بیداری ُكش است

1.42                                 آفتابا ترك این گلشن كنی تا كه تحت الارض را روشن كنی

1.43                                 آفتاب معرفت را نقل نیست مشرق او غیر جان و عقل نیست

1.44                                 خاصه خورشید كمالی كان سریست روز و شب كردار او روشنگریست

1.45                                 مطلع شمس آی اگر اسكندری بعد از آن هر جا روی نیكوفری

1.46                                 بعد از آن هر جا روی مشرق شود شرقها بر مشرقت عاشق شود

1.47                                 حس خفاشت سوی مغرب دوان حس دُرّ پاشت سوی مشرق روان

1.48                                 راه حس، راه خران است ای سوار ای خران را تو مزاحم، شرم دار

1.49                                 پنج حسی هست جز این پنج حس آن چو زر سرخ و این حسها چو مس

1.50                                 اندر آن بازار كایشان ماهرند حس مس را، چون حس زر كی خرند؟

1.51                                 حس ابدان، قوتِ ظلمت میخورد حس جان، از آفتابی میچرد

1.52                                 ای ببرده رَختِ حسها سوی غیب دست، چون موسی، برون آور ز جیب

1.53                                 ای صفاتت آفتاب معرفت و آفتاب چرخ بنده یك صفت

1.54                                 گاه خورشید و گهی دریا شوی گاه كوه قاف و، گه عنقا شوی

1.55                                 تو نه این باشی نه آن در ذات خویش ای فزون از وهمها و ز بیش بیش

1.56                                 روح با علمست و با عقلست یار روح را با تازی و تركی چه كار؟

1.57                                 از تو ای بی نقش ِ با چندین صوَر هم مشبه، هم موحد، خیره سر

1.58                                 گه مشبه را موحد می كند گه موحد را صور ره میزند

1.59                                 گه تو را گوید ز مستی بوالحسن یا صغیر السّن و یا رطب البدن

1.60                                 گاه نقش خویش ویران می كند از پی تنزیه جانان می كند

1.61                                 چشم حس را هست مذهب اعتزال دیدۀ عقل است سنی در وصال

1.62                                 سخرۀ حس اند اهل اعتزال خویش را سُنی نمایند از ضلال

1.63                                 هر كه در حس ماند، او معتزلیست گر چه گوید سُنیم، از جاهلیست

1.64                                 هر كه بیرون شد ز حس، او سنی است اهل بینش، چشم حس ِ خویش بست

1.65                                 * هر که از حس خدا دید آیتی در بر حق داشت بهتر طاعتی

1.66                                 گر بدیدی حس حیوان شاه را پس بدیدی گاو و خر الله را

1.67                                 گر نبودی حس دیگر مر ترا جز حس حیوان ز بیرون هوا

1.68                                 پس بنی آدم مكرم كی بدی؟ كی به حس مشترك محرم شدی

1.69                                 نامصور یا مصور گفتنت باطل آمد بی ز صورت رستنت

1.70                                 نامصور یا مصور پیش اوست كاو همه مغز است و بیرون شد ز پوست

1.71                                 گر تو كوری نیست بر اعمی حرج ور نه رو كالصبر مفتاح الفرج

1.72                                 پرده های دیده را داروی صبر هم بسوزد هم بسازد شرح صدر

1.73                                 آینه دل چون شود صافی و پاك نقشها بینی برون از آب و خاك

1.74                                 هم ببینی نقش و هم نقاش را فرش دولت را و هم فراش را

1.75                                 چون خلیل آمد خیال یار من صورتش بت، معنی او بت شكن

1.76                                 شكر یزدان را كه چون او شد پدید در خیالش جان، خیال خود بدید

1.77                                 خاك درگاهت دلم را میفریفت خاك بر وی كاو ز خاكت میشكیفت

1.78                                 گفتم: ار خوبم پذیرم این از او ور نه خود خندید بر من زشت رو

1.79                                 چاره آن باشد كه خود را بنگرم ور نه او خندد مرا، من كی خرم؟

1.80                                 او جمیل است و یحبّ للجمال كی جوان نو گزیند پیر زال

1.81                                 طیبات از بهر که للطیبین خوب خوبی را كند جذب از یقین

1.82                                 * در هر آنچیزی که تو ناظر شوی میکند با جنس سیر ای معنوی

1.83                                 در جهان هر چیز چیزی جذب كرد گرم گرمی را كشید و سرد سرد

1.84                                 قسم باطل، باطلان را می كشد باقیان را میکِشند اهل رَشد

1.85                                 ناریان مر ناریان را جاذب اند نوریان مر نوریان را طالب اند

1.86                                 * صاف را هم صافیان طالب شوند درد را هم تیرگان جاذب شوند

1.87                                 * زنگ را هم زنگیان باشند یار روم را با رومیان افتاد کار

1.88                                 چشم چون بستی ترا تاسه گرفت نور چشم از نور روزن كی شكفت؟

1.89                                 چشم چون بستی تو را جان کندنیست چشم را از نور روزن صبر نیست

1.90                                 تاسه تو جذب نور چشم بود تا بپیوندد به نور روز زود

1.91                                 چشم باز ار تاسه گیرد مر ترا دان كه چشم دل ببستی، بر گشا

1.92                                 آن تقاضای دو چشم دل شناس كو همی جوید ضیاء بی قیاس

1.93                                 چون فراق آن دو نور بی ثبات تاسه آوردت گشادی چشمهات

1.94                                 پس فراق آن دو نور پایدار تاسه می آرد، مر آن را پاس دار

1.95                                 او چو می خواند مرا، من بنگرم لایق جذبم، و یا بد پیكرم

1.96                                 گر لطیفی زشت را در پی كند تسخری باشد كه او بر وی كند

1.97                                 كی ببینم روی خود را؟ ای عجب تا چه رنگم؟ همچو روزم، یا چو شب

1.98                                 نقش جان خویش می جستم بسی هیچ می ننمود نقشم از كسی

1.99                                 گفتم: آخر آینه از بهر چیست؟ تا بداند هر كسی كه جنس كیست

1.100                          آینه آهن برای لونهاست آینه سیمای جان، سنگین بهاست

1.101                          آینه جان نیست الا روی یار روی آن یاری كه باشد زآن دیار

1.102                          گفتم: ایدل آینه كلّ را بجو رو به دریا، كار برناید ز جو

1.103                          زین طلب بنده به كوی تو رسید درد مریم را به خرما بُن كشید

1.104                          دیدۀ تو چون دلم را دیده شد صد دل نادیده غرق دیده شد

1.105                          آینه كلی بر آوردم ز دود دیدم اندر آینه نقش تو بود

1.106                          آینه کلی ترا دیدم ابد دیدم اندر چشم تو من نقش خود

1.107                          گفتم: آخر خویش را من یافتم در دو چشمش راه روشن یافتم

1.108                          گفت: وهمم كان خیال توست هان ذات خود را از خیال خود بدان

1.109                          نقش من از چشم تو آواز داد كه منم تو، تو منی در اتحاد

1.110                          كاندر این چشم منیر بی زوال از حقایق راه كی یابد خیال

1.111                          در دو چشم غیر من تو نقش خود گر ببینی آن خیالی دان و رد

1.112                          آنكه سرمۀ نیستی در میكشد باده از تصویر شیطان میچشد

1.113                          چشم او خانه خیال است و عدم نیستها را هست بیند لاجرم

1.114                          چشم من چون سرمه دید از ذوالجلال خانه هستی است، نی خانه خیال

1.115                          تا یكی مو باشد از تو پیش چشم در خیالت گوهری باشد چو یشم

1.116                          یشم را آنگه شناسی از گهر كز خیال خود كنی كلی عبر

 

2. هِلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد عمر و تنبیه نمودن او را

2.1                                        یك حكایت بشنو ای گوهر شناس تا بدانی تو عیان را از قیاس

2.2                                        ماه روزه گشت در عهد عمر بر سر كوهی دویدند آن نفر

2.3                                        تا هلال روزه را گیرند فال آن یكی گفت: ای عمر، اینك هلال

2.4                                        چون عمر بر آسمان مه را ندید گفت: كاین مه از خیال تو دمید

2.5                                        ور نه من بیناترم افلاك را چون نمی بینم هلال پاك را

2.6                                        گفت: تر كن دست و بر ابرو بمال آن گهان تو بر نگر سوی هلال

2.7                                        چون كه او تر كرد ابرو، مه ندید گفت: ای شه نیست، مه شد ناپدید

2.8                                        گفت: آری موی ابرو شد كمان سوی تو افكند تیری از گمان

2.9                                        * چون یکی مو کژ شد از ابروی او شکل ماه نو نمود آن موی او

2.10                                 موی كج چون پردۀ گردون شود چون همه اجزات كج شد، چون بود؟

2.11                                 چونكه موئی كج شد، او را راه زد تا به دعوی لاف دید ماه زد

2.12                                 راست كن اجزات را از راستان سر مكش از راست، رو ز آن آستان

2.13                                 هم ترازو را، ترازو راست كرد هم ترازو را، ترازو كاست كرد

2.14                                 هر كه با ناراستان هم سنگ شد در كمی افتاد و عقلش دنگ شد

2.15                                 رو أَشِدَّاءُ عَلَی الْكُفَّارِ باش خاك بر دل داری اغیار پاش

2.16                                 بر سر اغیار چون شمشیر باش هین مكن روباه بازی شیر باش

2.17                                 تا ز غیرت از تو یاران نگسلند زآنكه آن خاران عدوی این گلند

2.18                                 آتش اندر زن به گرگان چون سپند زآنكه این گرگان عدوی یوسفند

2.19                                 جان بابا، گویدت ابلیس هین تا به دم بفریبدت دیو لعین

2.20                                 این چنین تلبیس با بابات كرد آدمی را آن سیه رخ، مات كرد

2.21                                 بر سر شطرنج چُست است این غراب تو مبین بازی به چشم نیم خواب

2.22                                 زآنكه فرزین بندها داند بسی كو بگیرد در گلویت چون خسی

2.23                                 در گلو ماند خس او سالها چیست آن خس؟ مهر جاه و مالها

2.24                                 مال خس باشد، چو هست آن بی ثبات در گلویت مانع آب حیات

2.25                                 گر برد مالت عدوی پر فنی ره زنی را، برده باشد ره زنی

 

3. دزدیدن شخصی ماری را از مارگیری و گزیدن و کشتن او

3.1                                        دزدكی از مارگیری مار برد ز ابلهی آن را غنیمت می شمرد

3.2                                        وارهید آن مارگیر از زخم مار مار ُكشت آن دزد خود را زار زار

3.3                                        مارگیرش دید پس بشناختش گفت: از جان مار من پرداختش

3.4                                        در دعا می خواستی جانم از او كش بیابم مار بستانم از او

3.5                                        شكر حق را كان دعا مردود شد من زیان پنداشتم آن سود شد

3.6                                        بس دعاها كان زیان است و هلاك وز كرم می نشنود یزدان پاك

3.7                                        * مصلح است و مصلحت را داند او کان دعا را باز میگرداند او

3.8                                        * وان دعا گوینده شاکی میشود میبرد ظن بَد و، آن بَد بود

3.9                                        * می نداند کو بلای خویش خواست وز کرم حق آن بدو ناورد راست

 

4. التماس كردن همراه عیسی علیه السلام از او زنده كردن استخوان را

4.1                                        گشت با عیسی یكی ابله رفیق استخوانها دید در گور عمیق

4.2                                        گفت: ای روح الله، آن نام سنی كه بدان تو مرده زنده میكنی

4.3                                        مر مرا آموز تا احسان كنم استخوانها را بدان با جان كنم

4.4                                        گفت: خامش كن، كه این كار تو نیست لایق انفاس و گفتار تو نیست

4.5                                        كان نفس خواهد ز باران پاك تر وز فرشته در روش چالاكتر

4.6                                        عمرها بایست کادم پاك شد تا امین مخزن افلاك شد

4.7                                        خود گرفتی این عصا در دستِ راست دست را دستان ِ موسی از كجاست ؟

4.8                                        گفت: اگر من نیستم اسرار خوان هم تو بر خوان نام را بر استخوان

4.9                                        گفت عیسی: یارب این اسرار چیست؟ میل این ابله در این گفتار چیست؟

4.10                                 چون غم خود نیست این بیمار را؟ چون غم جان نیست این مُردار را؟

4.11                                 مُرده خود را رها كردست او مرده بیگانه را جوید رفو

4.12                                 گفت حق: ادبار، گر ادبار جوست خار روئیده جزای كِشتِ اوست

4.13                                 آن كه تخم ِ خار كارد در جهان هان و هان او را مجو در ُگلستان

4.14                                 گر ُگلی گیرد به كف، خاری شود ور سوی یاری رود، ماری شود

4.15                                 كیمیای زهر ِ مار است آن شقی بر خلافِ كیمیای متقی

4.16                                 * هین مکن بر قول و فعلش اعتمید کو ندارد میوه ای ما نند بید

 

5. اندرز كردن صوفی خادم را در تیمار داشت بهیمه و لاحول گفتن خادم

5.1                                        صوفیی می گشت در دور افق تا شبی در خانقاهی شد ُقنق

5.2                                        یك بهیمه داشت در آخُر ببست او به صدر صُفه با یاران نشست

5.3                                        پس مراقب گشت با یاران خویش دفتری باشد حضور یار بیش

5.4                                        دفتر صوفی سواد حرف نیست جز دل اسپید همچون برف نیست

5.5                                        زادِ دانشمند، آثار قلم زاد صوفی چیست؟ انوار قدم

5.6                                        همچو صیادی سوی اشكار شد گام آهو دید و بر آثار شد

5.7                                        چند گاهش گام آهو در خور است بعد از آن خود ناف آهو رهبر است

5.8                                        چون كه شكر گام كرد و ره بُرید لاجرم زآن گام در كامی رسید

5.9                                        رفتن یك منزلی بر بوی ناف بهتر از صد منزل گام و طواف

5.10                                 * سیر زاهد هر مهی تا پیشگاه سیر عارف هر دمی تا تخت شاه

5.11                                 آن دلی كو مطلع مهتابهاست بهر عارف فتحت ابوابهاست

5.12                                 با تو دیوار است و با ایشان در است با تو سنگ و با عزیزان گوهر است

5.13                                 آنچه تو در آینه بینی عیان پیر اندر خشت بیند بیش از آن

5.14                                 پیر ایشان اند، كاین عالم نبود جان ایشان بود در دریای جود

5.15                                 پیش از این تن، عمرها بگذاشتند پیشتر از كشت، بر برداشتند

5.16                                 پیشتر از نقش، جان پذرفته اند پیشتر از بحر، دُرّها سفته اند

 

6. مشورت کردن خدای تعالی با فرشتگان در ایجاد خلق

6.1                                        مشورت می رفت در ایجاد خلق جانشان در بحر قدرت تا به حلق

6.2                                        چون ملایك مانع آن می شدند بر ملایك خفیه خنبك می زدند

6.3                                        مطلع بر نقش هر كه هست شد پیش از آن كاین نفس كل، پا بست شد

6.4                                        پیشتر ز افلاك، كیوان دیده اند پیشتر از دانه ها نان دیده اند

6.5                                        بی دماغ و دل، پر از فكرت بدند بی سپاه و جنگ بر نصرت زدند

6.6                                        آن عیان نسبت به ایشان فكرت است ور نه خود نسبت به دوران رویت است

6.7                                        * فکر چه؟ آنجا همه نور است پاک بهر توست این لفظ فکر ای فکرناک

6.8                                        فكرت از ماضی و مستقبل بود چون از این دو رست مشكل حل شود

6.9                                        دیده چون بی كیف هر با كیف را دیده پیش از كان صحیح و زیف را

6.10                                 پیشتر از خلقت انگورها خورده می ها و نموده شورها

6.11                                 در تموز گرم می بینند دی در شعاع شمس می بینند فی

6.12                                 در دل انگور می را دیده اند در فنای محض شی را دیده اند

6.13                                 روح از انگور، می را دیده است روح از معدوم، شی را دیده است

6.14                                 آسمان در دور ایشان جرعه نوش آفتاب از جودشان زربفت پوش

6.15                                 چون از ایشان مجتمع بینی دو یار هم یكی باشند و هم ششصد هزار

6.16                                 بر مثال موجها اعدادشان در عدد آورده باشد بادشان

6.17                                 مفترق شد آفتاب جانها در درون روزن ابدانها

6.18                                 چون نظر بر قرص داری، خود یكیست آنكه شد محجوب ابدان در شكیست

6.19                                 تفرقه در روح حیوانی بود نفس واحد روح انسانی بود

6.20                                 چون كه حق رشّ علیهم نورهُ مفترق هرگز نگردد نور او

6.21                                 * روح انسانی کنفس واحده است روح حیوانی سفال جامده است

6.22                                 * عقل جز از رمز این آگاه نیست واقف این سِرّ بجز الله نیست

6.23                                 * عقل را خود با چنین سودا چه کار؟ َکرّ مادر زاد را سُرنا چکار؟

6.24                                 یك زمان بگذار ای همره ملال تا بگویم وصف خالی زآن جمال

6.25                                 در بیان ناید جمال خال او هر دو عالم چیست؟ عكس خال او

6.26                                 چون كه من از خال خوبش دم زنم نطق می خواهد كه بشكافد تنم

6.27                                 همچو موری اندر این خرمن خوشم تا فزون از خویش باری می كشم

6.28                                 كی گذارد آنكه رشك روشنی است تا بگویم آنچه فرض و گفتنی است

 

7. بسته شدن تقریر معنی حكایت به سبب میل مستمعان به استماع ظاهر

7.1                                        بحر، كف پیش آرد و، سدّی كند جر كند، از بعد جر، مدّی كند

7.2                                        این زمان بشنو چه مانع شد مگر مستمع را رفت دل جای دگر

7.3                                        خاطرش شد سوی صوفی قنق اندر آن سودا فرو شد تا عُنق

7.4                                        لازم آمد باز رفتن زین مقال سوی آن افسانه بهر وصف حال

7.5                                        صوفی صورت مپندار ای عزیز همچو طفلان، تا كی از جوز و مویز؟

7.6                                        جسم ما جوز و مویز است ای پسر گر تو مردی، زین دو چیز اندر گذر

7.7                                        ور تو اندر بگذری، اكرام حق بگذراند مر ترا از نه طبق

 

8. التزام کردن خادم تیمار بهیمه را و تخلف نمودن

8.1                                        بشنو اكنون صورت افسانه را لیك هین، از َكه جدا كن دانه را

8.2                                        حلقه آن صوفیان مستفید چونكه در وجد و طرب آخر رسید

8.3                                        خوان بیاوردند بهر میهمان از بهیمه یاد آورد آن زمان

8.4                                        گفت خادم را كه: در آخُر برو راست كن بهر بهیمه كاه و جو

8.5                                        گفت: لا حول، این چه افزون گفتن است ؟ از قدیم این كارها كار من است

8.6                                        گفت: تر كن آن جوش را از نخست كان خرک پیر است و دندانهاش سست

8.7                                        گفت: لاحول، این چه می گویی مها؟ از من آموزند این ترتیبها

8.8                                        گفت: پالانش فرو نه پیش پیش داروی منبل بنه بر پشت ریش

8.9                                        گفت: لاحول آخر این حكمت گزار جنس تو مهمانم آمد صد هزار

8.10                                 جمله راضی رفته اند از پیش ما هست مهمان جان ما و خویش ما

8.11                                 گفت: آبش ده و لیكن شیر گرم گفت: لاحول از توام بگرفت شرم

8.12                                 گفت: اندر جو تو كمتر كاه كن گفت: لاحول این سخن كوتاه كن

8.13                                 گفت: جایش را بروب از سنگ و پُشك ور بود تر، ریز بر وی خاك خشك

8.14                                 گفت: لاحول ای پدر لاحول كن با رسول اهل كمتر گو سخن

8.15                                 گفت: بستان شانه پشت خر بخار گفت: لاحول ای پدر شرمی بدار

8.16                                 * گفت: دم افسار را کوته ببند تا ز غلطیدن نیفد او ببند

8.17                                 * گفت: لاحول، ای پدر چندین منال بهر خر چندین مرو اندر جوال

8.18                                 * گفت: بر پشتش فکن جل زودتر زانکه شب سرماست ای کان هنر

8.19                                 * گفت: لاحول، ای پدر چندین مگو استخوان در شیر نبود، تو مجو

8.20                                 * من ز تو استاترم در فن خود میهمان آید مرا از نیک و بد

8.21                                 * لایق هر میهمان خدمت کنم من ز خدمت چون گل و چون سوسنم

8.22                                 خادم این گفت و میان بربست چُست گفت: رفتم كاه و جو آرم نخست

8.23                                 رفت و از آخُر نكرد او هیچ یاد خواب خرگوشی بدان صوفی فتاد

8.24                                 رفت خادم جانب اوباش چند كرد بر اندرز صوفی ریش خند

8.25                                 صوفی از ره مانده بود و شد دراز خوابها می دید با چشم فراز

8.26                                 كان خرش در چنگ گرگی مانده بود پاره ها از پشت و رانش میربود

8.27                                 گفت: لاحول این چه مالیخولیاست ای عجب آن خادم مشفق كجاست

8.28                                 باز می دید آن خرش در راهرو گه به چاهی می فتاد و گه به گو

8.29                                 گونگون می دید ناخوش واقعه فاتحه میخواند با القارعه

8.30                                 گفت: چاره چیست؟ یاران جَسته اند رفته اند و جمله درها بسته اند

8.31                                 باز می گفت: ای عجب کان خادمك نی كه با ما گشت هم نان و نمك؟

8.32                                 من نكردم با وی الا لطف، ولین او چرا با من كند بر عكس؟ كین

8.33                                 هر عداوت را سبب باید سند ور نه جنسیت وفا تلقین كند

8.34                                 باز می گفت: آدم با لطف وجود كی بر آن ابلیس جوری كرده بود؟

8.35                                 آدمی مر مار و كژدم را چه كرد؟ كه همی خواهد مر او را مرگ و درد

8.36                                 گرگ را خود خاصیت بدریدن است این حسد در خلق آخر روشن است

8.37                                 باز می گفت: این گمان بد خطاست بر برادر این چنین ظنم چراست؟

8.38                                 باز گفتی: حزم سوء الظن توست هر كه بد ظن نیست، كی ماند درست؟

8.39                                 صوفی اندر وسوسه، و آن خر چنان كه چنان بادا جز ای دشمنان

8.40                                 آن خر مسكین میان خاك و سنگ كژ شده پالان دریده پالهنگ

8.41                                 خسته از ره، جمله شب بی علف گاه در جان كندن و، گه در تلف

8.42                                 خر همه شب ذكر گویان، کای اله جو رها كردم، كم از یك مشت كاه

8.43                                 با زبان حال می گفت: ای شیوخ رحمتی كه سوختم زین خام شوخ

8.44                                 آنچه آن خر دید از رنج و عذاب مرغ خاكی بیند اندر سیل آب

8.45                                 بس به پهلو گشت آن شب تا سحر آن خر بیچاره از جوع البقر

8.46                                 * ناله میکرد از فراق کاه وجو مستمند از اشتیاق کاه و جو

8.47                                 * همچنین در محنت و در درد و سوز نالها میکرد از شب تا بروز

8.48                                 روز شد خادم بیامد بامداد زود پالان جست بر پشتش نهاد

8.49                                 خر فروشانه دو سه زخمش بزد كرد با خر آنچه با سگ می سزد

8.50                                 خر جهنده گشت از تیزی نیش كو زبان تا خر بگوید حال خویش؟

 

9. گمان بردن كاروانیان كه مگذ بهیمه صوفی رنجور است

9.1                                        چونكه صوفی بر نشست و شد روان رو در افتادن گرفت او هر زمان

9.2                                        هر زمانش خلق بر می داشتند جمله رنجورش همی پنداشتند

9.3                                        آن یكی گوشش همی پیچید سخت و آندگر در زیر گامش جست لخت

9.4                                        و آن دگر در نعل او می جست سنگ و آن دگر در چشم او می دید رنگ

9.5                                        باز می گفتند: ای شیخ این ز چیست؟ دی نمی گفتی كه شكر این خر قویست؟

9.6                                        گفت: آن خر كاو به شب لاحول خورد جز بدین شیوه نباشد راه برد

9.7                                        چونكه قوت خر به شب لاحول بود شب مسبح بود و روز اندر سجود

9.8                                        * چون ندارد کس غم تو ممتحن خویش کار خویش باید ساختن

9.9                                        آدمی خوارند اغلب مردمان از سلام علیكشان كم جو امان

9.10                                 خانه دیو است دلهای همه كم پذیر از دیو مردم دمدمه

9.11                                 از دم دیو آنكه او لاحول خورَد هم چو آن خر در سر آید در نبرد

9.12                                 هر كه در دنیا خورد تلبیس دیو و ز عدوی دوست رو تعظیم و ریو

9.13                                 در ره اسلام و بر پول صراط در سر آید همچو آن خر از ُخباط

9.14                                 عشوه های یار بد منیوش هین دام بین، ایمن مرو تو بر زمین

9.15                                 صد هزار ابلیس لاحول آر بین آدما ابلیس را در مار بین

9.16                                 دم دهد گوید ترا ای جان و دوست تا چو قصابی كشد از دوست پوست

9.17                                 دم دهد تا پوستت بیرون كشد وای آن كز دشمنان افیون چشد

9.18                                 سر نهد بر پای تو قصاب وار دم دهد تا خونت ریزد زار زار

9.19                                 همچو شیران، صید خود را خویش ُكن ترك عشوه اجنبی و خویش كن

9.20                                 همچو خادم دان مراعات خسان بی كسی بهتر ز عشوه ناكسان

9.21                                 در زمین مردمان خانه مكن كار خود كن كار بیگانه مكن

9.22                                 كیست بیگانه تن خاكی تو كز بر ای اوست غمناكی تو

9.23                                 تا تو تن را چرب و شیرین میدهی جوهر جان را نبینی فربهی

9.24                                 گر میان مُشك تن را جا شود روز مردن گند او پیدا شود

9.25                                 مشك را بر تن مزن بر دل بمال مشك چه بود؟ نام پاك ذو الجلال

9.26                                 آن منافق مشك بر تن می نهد روح را در قعر گلخن می نهد

9.27                                 بر زبان نام حق و، در جان او گندها از فكر بی ایمان او

9.28                                 ذكر با او همچو سبزۀ گلخن است بر سر مبرز، گل است و سوسن است

9.29                                 آن نبات آن جا یقین عاریت است جای آن گل مجلس است و عشرت است

9.30                                 طیبات آمد به سوی طیبین مر خبیثین را خبیثات است هین

9.31                                 كین مدار، آنها كه از كین گمرهند گورشان پهلوی كین داران نهند

9.32                                 اصل كینه دوزخ است و، كین تو جزو آن كل است و خصم دین تو

9.33                                 چون تو جزو دوزخی هین هوش دار جزو سوی كل خود گیرد قرار

9.34                                 * ور تو جزو جنتی ای نامدار عیش تو باشد چوجنت پایدار

9.35                                 تلخ با تلخان یقین ملحق شود كی دم باطل قرین حق شود؟

9.36                                 ای برادر تو همان اندیشه ای ما بقی تو استخوان و ریشه ای

9.37                                 گر گل است اندیشۀ تو گلشنی ور بود خاری تو هیمۀ گلخنی

9.38                                 گر گلابی، بر سر و جیبت زنند ور تو چون بولی، برونت افكنند

9.39                                 طبلها در پیش عطاران ببین جنس را با جنس خود كرده قرین

9.40                                 * تو رهائی جو ز ناجنسان بجد صحبت ناجنس گور است و لحد

9.41                                 جنسها با جنسها آمیخته زین تجانس زینتی انگیخته

9.42                                 گر در آمیزند عود و شِكرش برگزیند یك یك از همدیگرش

9.43                                 طبلها بشكست و جانها ریختند نیك و بد در همدگر آمیختند

9.44                                 * حق فرستاد انبیا را بهر این تا جدا گردد از ایشان کفر و دین

9.45                                 حق فرستاد انبیا را با ورق تا گزید این دانه ها را بر طبق

9.46                                 * مومن و کافر مسلمان وجهود پیش از ایشان جمله یکسان مینمود

9.47                                 پیش از ایشان ما همه یكسان بدیم كس ندانستی كه ما نیك و بدیم

9.48                                 بود نقد وقلب در عالم روان چون جهان شب بود و ما چون شب روان

9.49                                 تا بر آمد آفتاب انبیا گفت: ای غش دور شو، صافی بیا

9.50                                 چشم داند فرق كردن رنگ را چشم داند لعل را و سنگ را

9.51                                 چشم داند گوهر و خاشاك را چشم را زآن می خلد خاشاكها

9.52                                 دشمن روزند این قلابكان عاشق روزند آن زرهای كان

9.53                                 زآنكه روز است آینۀ تعریف او تا ببیند اشرفی تشریف او

9.54                                 حق قیامت را لقب زآن روز كرد روز بنماید جمال سرخ و زرد

9.55                                 پس حقیقتِ روز، سّر اولیاست روز پیش مهرشان چون سالهاست

9.56                                 عكس راز مرد حق دانید روز عكس ستاریش، شام چشم دوز

9.57                                 زآن سبب فرمود یزدان، وَ الضحی وَ الضُّحی نور ضمیر مصطفی

9.58                                 قول دیگر كاین ضُحی را خواست دوست از برای آنكه این هم عكس اوست

9.59                                 ورنه، بر فانی قسم گفتن خطاست خود فنا چه لایق گفت خداست؟

9.60                                 از خلیلی لا اُحب الافلین پس فنا چون خواست رب العالمین؟

9.61                                 لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ گفت آن خلیل كی فنا خواهد از این رب جلیل؟

9.62                                 باز وَ اللَّیلِ است، ستاری او وین تن خاكیّ زنگاری او

9.63                                 آفتابش چون بر آمد زآن فلك با شب تن گفت: هین ما ودّعك

9.64                                 وصل پیدا گشت از عین بلا زآن حلاوت شد عبارت ما قلی

9.65                                 هر عبارت خود نشان حالتیست حال چون دست و، عبارت آلتیست

9.66                                 آلت زرگر به دست كفشگر همچو دانۀ كشت كرده ریگ در

9.67                                 و آلت اسكاف پیش بَرزگر پیش سگ نِه استخوان، نه پیش خر

9.68                                 بود انا الحق در لب منصور نور بود انا الله در لب فرعون زور

9.69                                 شد عصا اندر كف موسی گوا شد عصا اندر كف ساحر هبا

9.70                                 زین سبب عیسی بدان همراه خَود در نیاموزید آن اسم صمد

9.71                                 كو نداند، نقص بر آلت نهد سنگ بر گل زن تو، آتش كی جهد؟

9.72                                 دست و آلت همچو سنگ و آهن است جفت باید جفت شرط زادن است

9.73                                 آن كه بی جفت است و بی آلت یكیست در عدد شك است و آن یك بی شكیست

9.74                                 آنكه دو گفت و سه گفت و بیش ازین متفق باشند در واحد یقین

9.75                                 احولی چون رفع شد، یكسان شوند آن دو سه گویان، یكی گویان شوند

9.76                                 گر یكی گویی تو در میدان او گرد برمیگرد، از چوگان او

9.77                                 گوی آنگه راست و بی نقصان شود كو ز زخم دست شه رقصان شود

9.78                                 گوش دار ای احول اینها را به هوش داروی دیده بكش از راه گوش

9.79                                 بس كلام پاك در دلهای كور می نپاید میرود تا اصل نور

9.80                                 و آن فسون دیو در دلهای كژ می رود چون كفش كژ در پای كژ

9.81                                 گر چه حكمت را به تكرار آوری چون تو نا اهلی، شود از تو بری

9.82                                 ور چه بنویسی نشانش میكنی ور چه میلافی بیانش میكنی

9.83                                 او ز تو رو در كشد ای پر ستیز بندها را بگسلد بهر گریز

9.84                                 ور نخوانی و ببیند سوز تو علم باشد مرغ دست آموز تو

9.85                                 او نپاید پیش هر نااوستا همچو باز شه، به خانۀ روستا

 

10. یافتن پادشاه باز خویش را در خانۀ كمپیر و مبتلا شدن

10.1                                 علم آن باز است، كو از شه گریخت سوی آن كمپیر كاو می آرد بیخت

10.2                                 تا كه ُتتماجی پزد اولاد را دید آن باز خوش و خوش زاد را

10.3                                 پایكش بست و پرش كوتاه كرد ناخنش ببرید و قوتش كاه كرد

10.4                                 گفت: نااهلان نكردندت به ساز پَر فزود از حد و ناخن شد دراز

10.5                                 دست هر نااهل بیمارت كند سوی مادر آ، كه تیمارت كند

10.6                                 مِهر جاهل را چنین دان ای رفیق كژ رود جاهل همیشه در طریق

10.7                                 * جاهل ار با تو نماید همدلی عاقبت زخمت زند از جاهلی

10.8                                 روز شه در جستجو بی گاه شد سوی آن كمپیر و آن خرگاه شد

10.9                                 دید ناگه باز را در دود و گرد شه بر او بگریست زار و نوحه كرد

10.10                          گفت: هر چند این جزای كار توست كه نباشی در وفای ما درست

10.11                          چون كنی از خلد در دوزخ فرار؟ غافل از لا یستوی، اصحاب نار

10.12                          این سزای آنكه از شاه خبیر خیره بگریزد به خانۀ گنده پیر

10.13                          * گنده پیر جاهل این دنیا دنیست هر که مایل شد بدو خوار و غبیست

10.14                          * هست دنیا جاهل و جاهل پرست عاقل آن باشد که زین جاهل برست

10.15                          * هر که با جاهل بود همراز باز آن رسد با او که با آن شاهباز

10.16                          باز میمالید پر بر دست شاه بی زبان می گفت: من كردم گناه

10.17                          پس كجا نالد؟ كجا زارد لئیم؟ گر تو نپذیری بجز نیك؟ ای كریم

10.18                          * سَر کجا بنهد ظلوم شرمسار؟ جز بدرگاه تو ای آمرزگار

10.19                          لطف شه جان را، جنایتجو كند ز آنكه شه هر زشت را نیكو كند

10.20                          رو مكن زشتی كه نیكیهای ما زشت آید پیش آن زیبای ما

10.21                          خدمت خود را سزا پنداشتی تو لوای جرم از آن افراشتی

10.22                          چون تو را ذكر و دعا دستور شد ز آن دعا كردن دلت مغرور شد

10.23                          هم سخن دیدی تو خود را با خدا ای بسا كس زین گمان افتد جدا

10.24                          گر چه با تو شه نشیند بر زمین خویشتن بشناس و نیكوتر نشین

10.25                          باز گفت: ای شه پشیمان می شوم توبه كردم نو مسلمان می شوم

10.26                          آنكه تو مستش كنی و شیر گیر گر ز مستی كژ رود، عذرش پذیر

10.27                          گر چه ناخن رفت چون باشی مرا بر كنم من پرچم خورشید را

10.28                          ور چه پرم رفت چون بنوازیم چرخ بازی کم كند در بازیم

10.29                          گر كمر بخشیم، ُكه را بر كنم گر دهی كِلكی، علمها بشكنم

10.30                          آخر از پشه نه كم باشد تنم ملك نمرودی به پر بر هم زنم

10.31                          در ضعیفی تو مرا بابیل گیر هر یكی خصم مرا چون پیل گیر

10.32                          قدر فندق افكنم، گردد خریق بندقم در فعل صد چون منجنیق

10.33                          * گرچه سنگم هست مقدار نخود لیک در هیجا نه سر ماند نه خود

10.34                          موسی آمد در وغا با یك عصاش زد بر آن فرعون و بر شمشیرهاش

10.35                          هر رسولی یك تنه كان در زده ست بر همه آفاق تنها بر زده ست

10.36                          نوح چون شمشیر در خواهید ازو موج طوفان گشت از او شمشیر خو

10.37                          احمدا خود كیست اسپاه زمین؟ ماه بین بر چرخ و بشكافش جبین

10.38                          تا بداند سعد و نحس بی خبر دور توست این دور نه دور قمر

10.39                          دور توست ایرا كه موسای كلیم آرزو می برد زین دورت مقیم

10.40                          چون كه موسی رونق دور تو دید كاندر او صبح تجلی می دمید

10.41                          گفت: یا رب، آن چه دور ِ رحمت است؟ آن گذشت از رحمت، اینجا رویت است

10.42                          غوطه ده موسای خود را در بحار از میان ِ دورۀ احمد بر آر

10.43                          گفت: یا موسی بدان بنمودمت راه آن خلوت بدان بگشودمت

10.44                          كه تو زآن دوری درین دور، ای كلیم پا بكش، زیرا دراز است این گلیم

10.45                          من كریمم نان نمایم بنده را تا بگریاند طمع آن زنده را

10.46                          بینی طفلی بمالد مادری تا شود بیدار واجوید خوری

10.47                          كاو گرسنه خفته باشد بی خبر و آن دو پستان می خلد از مهر، در

10.48                          كنتُ كنزا رحمة مخفیة فابتعثت أمة مهدیة

10.49                          هر كراماتی كه می جویی به جان او نمودت تا طمع كردی در آن

10.50                          چند بت بشكست احمد در جهان تا كه یا رب گوی گشتند امتان

10.51                          گر نبودی كوشش احمد، تو هم می پرستیدی چو اجدادت صنم

10.52                          این سرت وارست از سجدۀ صنم تا بدانی حق او را بر امم

10.53                          گر توانی شكر این رستن بگو كز بت باطن همت برهاند او

10.54                          مر سرت را چون رهانید از بتان هم بدان قوت تو دل را وارهان

10.55                          سر ز شكر دین از آن بر تافتی كز پدر میراث ارزان یافتی

10.56                          مرد میراثی چه داند قدر مال؟ رستمی جان كند و مجان یافت زال

10.57                          چون بگریانم بجوشد رحمتم آن خروشنده بنوشد نعمتم

10.58                          گر نخواهم داد، خود ننمایمش چونش كردم بسته دل، بگشایمش

10.59                          رحمتم موقوف آن خوش گریه هاست چون گرست از بحر رحمت موج خاست

10.60                          تا نگرید ابر کی خندد چمن تا نگرید طفل کی جوشد لبن

 

11. حلوا خریدن شیخ احمد خضرویه بجهة غریمان به الهام حقتعالی

11.1                                 بود شیخی دائما او وامدار از جوانمردی كه بود آن نامدار

11.2                                 ده هزاران وام كردی از مهان خرج كردی بر فقیران جهان

11.3                                 هم به وام او خانقاهی ساخته خان و مان و خانقه درباخته

11.4                                 * احمد خضرویه بودی نام او خدمت عشاق بودی کام او

11.5                                 وام او را حق ز هر جا می گزارد كرد حق بهر خلیل، از ریگ آرد

11.6                                 گفت پیغمبر كه: در بازارها دو فرشته می كنند دائم ندا

11.7                                 كای خدا، تو منفقان را ده خلف وی خدا تو ممسكان را ده تلف

11.8                                 خاصه آن منفق كه جان انفاق كرد حلق خود قربانی خلاق كرد

11.9                                 حلق پیش آورد اسماعیل وار كارد بر حلقش نیارد كردگار

11.10                          پس شهیدان، زنده زین رویند و خوش تو بدان، قالب بمنگر گبر وَش

11.11                          چون خلف دادستشان جان بقا جان ایمن، از غم و رنج و شقا

11.12                          شیخ وامی، سالها این كار كرد می ستد، می داد، همچون پای مرد

11.13                          تخمها می كاشت تا روز اجل تا بود روز اجل، میر اجل

11.14                          چونكه عمر شیخ در آخر رسید در وجود خود نشان مرگ دید

11.15                          وام خواهان گرد او بنشسته جمع شیخ بر خود خوش گدازان همچو شمع

11.16                          وام خواهان گشته نومید و ترش درد دلها یار شد با درد ُشش

11.17                          شیخ گفت: این بد گمانان را نگر نیست حق را چار صد دینار زر؟

11.18                          كودكی حلوا ز بیرون بانگ زد لاف حلوا بر امید دانگ زد

11.19                          شیخ اشارت كرد خادم را به سر كه برو آن جمله حلوا را بخر

11.20                          تا غریمان چونكه آن حلوا خورند یك زمانی تلخ در من ننگرند

11.21                          در زمان خادم برون آمد ز در تا خرد آن جمله حلوا زان پسر

11.22                          گفت او را: کاین همه حلوا به چند؟ گفت كودك: نیم دینار است و اند

11.23                          گفت: نی، از صوفیان افزون مجو نیم دینارت دهم دیگر مگو

11.24                          او طبق بنهاد اندر پیش شیخ تو ببین اسرار سِر اندیش شیخ

11.25                          كرد اشارت با غریمان كاین نوال نك تبرك، خوش خورید این را حلال

11.26                          * بهر فرمان جملگی حلقه زدند خوش همی خوردند حلوا همچو قند

11.27                          چون طبق خالی شد، آن كودك سِتد گفت: دینارم بده ای با خرد

11.28                          شیخ گفتا: از كجا آرم درم وام دارم، میروم سوی عدم

11.29                          كودك از غم زد طبق را بر زمین ناله و گریه بر آورد و حنین

11.30                          ناله میکرد و فغان و های های كای مرا بشكسته بودی هر دو پای

11.31                          كاشكی من گِرد گلخن گشتمی بر در این خانقه نگذشتمی

11.32                          صوفیان طبل خوار لقمه جو سگ دلان همچو گربه روی شو

11.33                          از غریو كودك آنجا خیر و شر گرد آمد گشت بر كودك حشر

11.34                          پیش شیخ آمد كه ای شیخ درشت تو یقین دان كه مرا استاد كشت

11.35                          گر بر اُستا روم دست تهی او مرا بكشد، اجازت میدهی؟

11.36                          و آن غریمان هم به انكار و ُجحود رو به شیخ آورده، كاین بازی چه بود؟

11.37                          مال ما خوردی مظالم میبری از چه بود این ظلم دیگر بر سری؟

11.38                          تا نماز دیگر آن كودك گریست شیخ دیده بست و بر وی ننگریست

11.39                          شیخ فارغ از جفا و از خلاف در كشیده روی چون مه در لحاف

11.40                          با اجل خوش، با ازل خوش، شاد كام فارغ از تشنیع و گفتِ خاص و عام

11.41                          آنكه جان در روی او خندد چو قند از ترش روئی خلقش چه گزند؟

11.42                          آنكه جان بوسه دهد بر چشم او كی خورد غم از فلك وز خشم او؟

11.43                          در شب مهتاب مه را بر سماك از سگان و عوعو ایشان چه باك؟

11.44                          سگ وظیفۀ خود به جا می آورد مه وظیفۀ خود به رخ میگسترد

11.45                          كارَك خود میگزارد هر كسی آب نگذارد صفا بهر خسی

11.46                          خس خسانه میرود بر روی آب آب صافی میرود بی اضطراب

11.47                          مصطفی مه می شكافد نیم شب ژاژ میخاید ز كینه بو لهب

11.48                          آن مسیحا مرده زنده می كند و آن جهود از خشم سبلت میكند

11.49                          بانگ سگ هرگز رسد در گوش ماه؟ خاصه ماهی كاو بود خاص اله؟

11.50                          می خورد شه بر لب جو تا سحر در سماع از بانگ چغزان بی خبر

11.51                          هم شدی توزیع كودك دانگ چند همت شیخ آن سخا را كرد بند

11.52                          تا كسی ندهد به كودك هیچ چیز قوت پیران از آن بیش است نیز

11.53                          شد نماز دیگر آمد خادمی یك طبق بر كف ز پیش حاتمی

11.54                          صاحب مالی و حالی پیش پیر هدیه بفرستاد كز وی بد خبیر

11.55                          چار صد دینار بر گوشۀ طبق نیم دینار دگر اندر ورق

11.56                          خادم آمد شیخ را اكرام كرد و آن طبق بنهاد پیش شیخ فرد

11.57                          چون طبق را از غطا واكرد رو خلق دیدند آن كرامت را از او

11.58                          آه و افغان از همه برخاست زود كای سر شیخان و شاهان این چه بود؟

11.59                          این چه سرّ است این چه سلطانی است باز؟ ای خداوندِ خداوندان راز

11.60                          ما ندانستیم ما را عفو كن بس پراكنده كه رفت از ما سخن

11.61                          ما كه كورانه عصاها می زنیم لاجرم قندیلها را بشكنیم

11.62                          ما چو كرّان ناشنیده یك خطاب هرزه گویان از قیاس خود جواب

11.63                          ما ز موسی پند نگرفتیم كاو گشت از انكار خضری زرد رو

11.64                          با چنان چشمی كه بالا می شتافت نور چشمش آسمان را می شكافت

11.65                          كرده با چشمت تعصب، موسیا از حماقت چشم موش ِ آسیا

11.66                          شیخ فرمود: آن همه گفتار و قال من بحل كردم شما را آن جدال

11.67                          ِسرّ این آن بود كز حق خواستم لاجرم بنمود راه راستم

11.68                          گفت: آن دینار اگر چه اندك است لیك موقوف غریو كودك است

11.69                          تا نگرید كودك حلوا فروش بحر بخشایش نمی آید به جوش

11.70                          ای برادر طفل طفل چشم توست كام خود موقوف زاری دان نخست

11.71                          * کام تو موقوف زاری دل است بی تضرع کامیابی مشکل است

11.72                          * گر همی خواهی که مشکل حل شود خار محرومی بگل مبدل شود

11.73                          گر همی خواهی كه آن خلعت رسد پس بگریان طفل دیده بر جسد

 

12. ترسانیدن شخصی زاهدی را، كه كم گری تا كور نشوی

12.1                                 زاهدی را گفت یاری در عمل كم گری تا چشم را ناید خلل

12.2                                 گفت زاهد: از دو بیرون نیست حال چشم بیند، یا نبیند، آن جمال

12.3                                 گر ببیند نور حق خود چه غم است؟ در وصال حق دو دیده چه كم است

12.4                                 ور نخواهد دید حق را گو برو این چنین چشم شقی، گو كور شو

12.5                                 غم مخور از دیده گان، عیسی تراست چپ مرو تا بخشدت دو چشم راست

12.6                                 عیسی روح تو با تو حاضر است نصرت از وی خواه كاو خوش ناصر است

12.7                                 لیك پیکار تن پُر استخوان بر دل عیسی منه تو هر زمان

12.8                                 همچو آن ابله كه اندر داستان ذكر او كردیم بهر راستان

12.9                                 زندگی تن مجو از عیسی ات كام فرعونی مخواه از موسی ات

12.10                          بر دل خود كم نه اندیشۀ معاش عیش كم ناید، تو بر درگاه باش

12.11                          این بدن خرگاه آمد روح را یا مثال كشتیی مر نوح را

12.12                          ترك چون باشد بیابد خرگهی خاصه چون باشد عزیز درگهی

 

13. تمامی قصۀ زنده شدن استخوانها به دعای عیسی علیه السلام

13.1                                 * چونکه عیسی دید کان ابله رفیق جز که استیزه نمیداند طریق

13.2                                 * می نگیرد پند او از ابلهی بخل میپندارد او از گمرهی

13.3                                 خواند عیسی نام حق بر استخوان از برای التماس آن جوان

13.4                                 حكم یزدان از پی آن خام مرد صورت آن استخوان را زنده كرد

13.5                                 از میان بر جست یك شیر سیاه پنجه ای زد كرد نقشش را تباه

13.6                                 كله اش بر كند و مغزش ریخت زود مغز جوزی كاندر او مغزی نبود

13.7                                 گر ورا مغزی بُدی، زاشكستنش خود نبودی نقص، الا بر تنش

13.8                                 گفت عیسی: چون شتابش كوفتی؟ گفت: ز آن رو كه تو زو آشوفتی

13.9                                 گفت عیسی: چون نخوردی خون مرد؟ گفت: در قسمت نبودم رزق خورد

13.10                          ای بسا كس همچو آن شیر ژیان صید خود ناخورده رفته از جهان

13.11                          قسمتش كاهی نه و، حرصش چو كوه جسته بی وجهی وجوه از هر گروه

13.12                          * جمع کرده مال و رفته سوی گور دشمنان در ماتم او کرده سور

13.13                          ای میسر كرده ما را در جهان سخره و پیکار از ما وارهان

13.14                          طعمه بنموده به ما، وآن بوده شست آنچنان بنما به ما، آن را كه هست

13.15                          گفت آن شیر: ای مسیحا این شكار بود خالص از برای اعتبار

13.16                          گر مرا روزی بُدی اندر جهان خود چه كاراستی مرا با مردگان؟

13.17                          این سزای آنكه یابد آب صاف همچو خر در جو بمیزد از گزاف

13.18                          گر بداند قیمت آن جوی خر او بجای پا نهد در جوی سر

13.19                          او بیابد آنچنان پیغمبری میر آبی، زندگانی پروری

13.20                          چون نمیرد پیش او؟ كز امر كن ای امیر آب ما را زنده كن

13.21                          هین سگ این نفس را زنده مخواه كاو عدوی جان توست از دیرگاه

13.22                          خاك بر سر استخوانی را كه آن مانع این سگ بود از صید جان

13.23                          سگ نه ای بر استخوان چون عاشقی؟ دیوچه وار از چه بر خون عاشقی؟

13.24                          آن چه چشم است؟ آنكه بیناییش نیست ز امتحانها جز كه رسوائیش نیست

13.25                          سهو باشد ظنها را گاه گاه این چه ظن است؟ اینكه كور آمد براه

13.26                          کرده ای بر دیگران نوحه گری مدتی بنشین و بر خود میگری

13.27                          ز ابر گریان شاخ سبز و تر شود نور شمع از گریه روشن تر شود

13.28                          هر كجا نوحه كنند آنجا نشین زآنكه تو اولیتری اندر حنین

13.29                          زآنكه ایشان در فراق فانی اند غافل از لعل بقای كانی اند

13.30                          زآنكه بر دل نقش تقلید است بند رو به آب چشم، بندش را برند

13.31                          زآنكه تقلید آفت هر نیكوئیست كه بود تقلید اگر كوه قوی است

13.32                          گر ضریری لمترست و تیز خشم گوشتِ پاره اش دان چو او را نیست چشم

13.33                          گر سخن گوید ز مو باریكتر آن سرش را زآن سخن نبود خبر

13.34                          مستیی دارد ز گفت خود، ولیك از بر وی تا به می راهیست نیك

13.35                          همچو جوی است او، نه آبی میخورد آب از او بر آب خواران بگذرد

13.36                          آب در جو زآن نمی گیرد قرار زآنكه آن جو نیست تشنه و آب خوار

13.37                          همچو نائی نالۀ زاری كند لیك پیکار خریداری كند

13.38                          نوحه گر باشد مقلد در حدیث جز طمع نبود مراد آن خبیث

13.39                          نوحه گر گوید حدیث سوزناك لیك كو سوز دل و دامان چاك؟

13.40                          از محقق تا مقلد فرقهاست كاین چو داود است و آن دیگر صداست

13.41                          منبع گفتار این سوزی بود و آن مقلد كهنه آموزی بود

13.42                          هین مشو غره بدان گفت حزین بار بر گاو است و بر گردون حنین

13.43                          هم مقلد نیست محروم از ثواب نوحه گر را مزد باشد در حساب

13.44                          كافر و مومن خدا گویند، لیك در میان هر دو فرقی هست نیك

13.45                          آن گدا گوید خدا از بهر نان متقی گوید خدا از عین جان

13.46                          * الله الله میزنی از بهر نان بی طمع پیش آی و الله را بخوان

13.47                          گر بدانستی گدا از گفت خویش پیش چشم او نه كم ماندی نه پیش

13.48                          سالها گوید خدا آن نان خواه همچو خر مصحف كِشد از بهر كاه

13.49                          گر بدل در تافتی گفت لبش ذره ذره گشته بودی قالبش

13.50                          نام دیوی ره برد در ساحری تو به نام حق پشیزی می بری؟

 

14. خاریدن روستایی در تاریكی شیر را به ظن آن كه گاو است

14.1                                 روستایی گاو در آخُر ببست شیر گاوش خورد و بر جایش نشست

14.2                                 روستایی شد در آخُر سوی گاو گاو را می جُست شب آن ُكنج كاو

14.3                                 دست می مالید بر اعضای شیر پشت و پهلو گاه بالا گاه زیر

14.4                                 گفت شیر: ار روشنی افزون بدی زهره اش بدریدی و دل خون شدی

14.5                                 این چنین گستاخ زآن میخاردم كاو در این شب گاو می پنداردم

14.6                                 حق همی گوید كه ای مغرور كور نی ز نامم پاره پاره گشت طور؟

14.7                                 كه لو انزلنا كتابا للجبل لانصدع ثم انقطع ثم ارتحل

14.8                                 از من ار كوه احد واقف بدی پاره گشتی و دلش پر خون شدی

14.9                                 از پدر وز مادر این بشنیده ای لاجرم غافل در این پیچیده ای

14.10                          گر تو بی تقلید از آن واقف شوی بی نشان، بی جای، چون هاتف شوی

 

15. فروختن صوفیان بهیمۀ صوفی مسافر را بجهت سفره و سماع

15.1                                 بشنو این قصه پی تهدید را تا بدانی آفت تقلید را

15.2                                 صوفیی در خانقاه از ره رسید مركب خود بُرد و در آخُر كشید

15.3                                 آبكش داد و علف از دست خویش نی چو آن صوفی كه ما گفتیم پیش

15.4                                 احتیاطش كرد از سهو و خباط چون قضا آید چه سود از احتیاط؟

15.5                                 صوفیان درویش بودند و فقیر كاد فقر أن یکن كفرا یبیر

15.6                                 ای توانگر تو که سیری هین مخند بر كژی آن فقیر دردمند

15.7                                 از سر تقصیر آن صوفی رمه خر فروشی در گرفتند آن همه

15.8                                 كز ضرورت هست مرداری مباح بس فسادی كز ضرورت شد صلاح

15.9                                 هم در آن دم آن خرك بفروختند لوت آوردند و شمع افروختند

15.10                          ولوله افتاد اندر خانقه كامشبان لوت و سماع است و وله

15.11                          چند از این صبر و از این سه روزه چند؟ چند از این زنبیل و این دریوزه چند؟

15.12                          ما هم از خلقیم و جان داریم ما دولت امشب میهمان داریم ما

15.13                          تخم باطل را از آن می كاشتند كانكه آن جان نیست جان پنداشتند

15.14                          و آن مسافر نیز از راه دراز خسته بود و دید آن اقبال و ناز

15.15                          صوفیانش یك به یك بنواختند نرد خدمتهاش خوش می باختند

15.16                          * آن یکی پایش همی مالید و دست وآن یکی پرسیدش از جای نشست

15.17                          * وآن یکی افشاند گرد از رخت او وآن یکی بوسید دستش را و رو

15.18                          گفت چون میدید میلانشان به وی گر طرب امشب نخواهم كرد، كی؟

15.19                          لوت خوردند و سماع آغاز كرد خانقه تا سقف شد پر دود و گرد

15.20                          دود مطبخ گرد آن پا كوفتن ز اشتیاق و وجد جان آشوفتن

15.21                          گاه دست افشان قدم می كوفتند گه به سجده صفه را میروفتند

15.22                          دیر یابد صوفی آز از روزگار ز آن سبب صوفی بود بسیار خوار

15.23                          جز مگر آن صوفیی كز نور حق سیر خورد او، فارغ است از ننگ دق

15.24                          از هزاران اندكی زین صوفیند باقیان در دولت او میزیند

15.25                          چون سماع آمد ز اول تا كران مطرب آغازید یك ضرب گران

15.26                          خر برفت و خر برفت آغاز كرد زین حراره جمله را انباز كرد

15.27                          زین حراره پای كوبان تا سحر كف زنان، خر رفت و خر رفت ای پسر

15.28                          از ره تقلید آن صوفی همین خر برفت آغاز كرد اندر حنین

15.29                          چون گذشت آن جوش و نوش و آن سماع روز گشت و جمله گفتند الوداع

15.30                          خانقه خالی شد و صوفی بماند گرد از رخت آن مسافر میفشاند

15.31                          رخت از حجره برون آورد او تا به خر بر بندد آن همراه جو

15.32                          تا رسد در همرهان او می شتافت رفت در آخُر خر خود را نیافت

15.33                          گفت: آن خادم به آبش برده است زانكه خر دوش آب كمتر خورده است

15.34                          خادم آمد، گفت صوفی: خر كجاست؟ گفت خادم: ریش بین، جنگی بخاست

15.35                          گفت: من خر را به تو بسپرده ام من ترا بر خر موكل كرده ام

15.36                          بحث با توجیه كن حجت میار آنچه من بسپردم واپس سپار

15.37                          از تو خواهم آنچه من دادم به تو باز ده آنچه فرستادم به تو

15.38                          گفت پیغمبر: كه دستت هر چه برد بایدش در عاقبت واپس سپرد

15.39                          ور نِه ای از سركشی راضی باین نك من و تو خانۀ قاضی دین

15.40                          گفت: من مغلوب بودم، صوفیان حمله آوردند و بودم بیم جان

15.41                          تو جگر بندی میان گربگان اندر اندازی و جوئی زآن نشان؟

15.42                          در میان صد گرسنه گرده ای پیش صد سگ، گربۀ پژمرده ای

15.43                          گفت: گیرم كز تو ظلما بستدند قاصد جان من مسكین شدند

15.44                          تو نیایی و نگویی مر مرا كه خرت را میبرند، ای بی نوا؟

15.45                          تا خر از هر كه بود من واخرم ور نه توزیعی كنند ایشان زرم

15.46                          صد تدارك بود چون حاضر بُدند این زمان هر یك به اقلیمی شدند

15.47                          من كه را گیرم كه را قاضی برم؟ این قضا خود از تو آمد بر سرم

15.48                          چون نیایی و نگویی ای غریب پیش آمد این چنین ظلمی مهیب

15.49                          گفت: والله آمدم من بارها تا ترا واقف كنم زین كارها

15.50                          تو همی گفتی كه خر رفت ای پسر از همه گویندگان با ذوق تر

15.51                          باز می گشتم كه او خود واقف است زین قضا راضیست مردی عارف است

15.52                          گفت: آن را جمله می گفتند خوش مر مرا هم ذوق آمد گفتنش

15.53                          مر مرا تقلیدشان بر باد داد كه دو صد لعنت بر این تقلید باد

15.54                          خاصه تقلید چنین بی حاصلان کاب رو را ریختند از بهر نان

15.55                          عكس ذوق آن جماعت میزدی وین دلم زآن عكس ذوقین میشدی

15.56                          عكس چندان باید از یاران َخوش كه شوی از بحر بی عكس، آب كش

15.57                          عكس كاول زد تو آن تقلید دان چون پیاپی شد، شود تحقیق آن

15.58                          تا نشد تحقیق از یاران مبُر از صدف مگسل، نگشته قطره دُر

15.59                          صاف خواهی چشم عقل و سمع را بردران تو پرده های طمع را

15.60                          زانكه آن تقلید صوفی از طمع عقل او بر بست از نور لمع

15.61                          * زانکه صوفی را طمع بردش زراه ماند در خسران و کارش شد تباه

15.62                          طمع لوت و طمع آن ذوق و سماع مانع آمد عقل او را ز اطلاع

15.63                          گر طمع در آینه برخاستی در نفاق آن آینه چون ماستی

15.64                          گر ترازو را طمع بودی به مال راست كی گفتی ترازو وصف حال؟

15.65                          * گفت: گیرم کز طمع قارون شوی آخر الامر اندر این هامون شوی

15.66                          هر نبی میگفت با قوم از صفا من نخواهم مزد پیغام از شما

15.67                          من دلیلم حق شما را مشتری داد حق دلالیم هر دو سری

15.68                          * هست مزد کار مر دلال را مزد باید داد تا گوید سزا

15.69                          چیست مزد كار من؟ دیدار یار گر چه خود بو بكر بخشد چل هزار

15.70                          چل هزار او نباشد مزد من كی بود شِبه َشبه دُر عدن؟

15.71                          یك حكایت گویمت بشنو به هوش تا بدانی كه طمع شد بند گوش

15.72                          هر كه را باشد طمع الكن شود با طمع كی چشم و دل روشن شود

15.73                          پیش چشم او خیال جاه و زر همچنان باشد كه موی اندر بصر

15.74                          جز مگر مستی كه از حق پر بود گر چه بدهی گنجها، او حرّ بود

15.75                          هر كه از دیدار برخوردار شد این جهان در چشم او مردار شد

15.76                          لیك آن صوفی ز مستی دور بود لاجرم از حرص او بی نور بود

15.77                          صد حكایت بشنود مدهوش حرص در نیاید نكته ای در گوش حرص

 

16. قصه آن مفلس که در زندان بود و زندانیان ازو در فغان

16.1                                 بود شخصی مفلسی بی خان و مان مانده در زندان وبند بی امان

16.2                                 لقمۀ زندانیان خوردی گزاف بر دل خلق از طمع چون كوه قاف

16.3                                 زهره نی كس را كه لقمۀ نان خورد زانكه آن لقمه ربا كاوش بَرد

16.4                                 هر كه دور از رحمت رحمان بود او گدا چشم است اگر سلطان بود

16.5                                 مر مروت را نهاده زیر پا گشته زندان دوزخی، زان نان ربا

16.6                                 گر گریزی بر امید راحتی ز آن طرف هم پیشت آید آفتی

16.7                                 هیچ كنجی بی دد و بی دام نیست جز به خلوت گاه حق آرام نیست

16.8                                 كنج زندان جهان ناگزیر نیست بی پا مزد و بی دق الحصیر

16.9                                 و الله ار سوراخ موشی در روی مبتلای گربه چنگالی شوی

16.10                          آدمی را فربهی هست از خیال گر خیالاتش بود صاحب جمال

16.11                          ور خیالاتش نماید ناخوشی می گدازد همچو موم از آتشی

16.12                          در میان مار و كژدم گر ترا با خیالات خوشان دارد خدا

16.13                          مار و كژدم مر ترا مونس شود كان خیالت كیمیای مس شود

16.14                          صبر شیرین از خیال خوش شدست كان فرح وآن تازگی پیش آمدست

16.15                          آن فرح آید ز ایمان در ضمیر ضعف ایمان ناامیدی و زحیر

16.16                          صبر از ایمان بیابد سر ُكله حیث لا صبر فلا إیمان له

16.17                          گفت پیغمبر: خداش ایمان نداد هر كه را نبود صبوری در نهاد

16.18                          آن یكی در چشم تو باشد چو مار هم وی اندر چشم آن دیگر نگار

16.19                          زانكه در چشمت خیال كفر اوست و آن خیال مومنی در چشم دوست

16.20                          كاندر این یك شخص هر دو فعل هست گاه ماهی باشد او و گاه شست

16.21                          نیم او مومن بود نیمیش گبر نیم او حرص آوری، نیمیش صبر

16.22                          گفت یزدانت: فمنكم مومنٌ باز منكم كافرٌ گبر كهن

16.23                          همچو گاوی نیمۀ جلدش سیاه نیمۀ دیگر سپید و همچو ماه

16.24                          هر كه این نیمه ببیند، رد كند هر كه آن نیمه ببیند، كد كند

16.25                          از جمال یوسف، اخوان در نفور لیک اندر دیده یعقوب، نور

16.26                          از خیال بد مر او را زشت دید چشم فرع و چشم اصلی ناپدید

16.27                          چشم ظاهر سایۀ آن چشم دان هر چه آن بیند، بگردد این بدان

16.28                          * سایۀ اصل است فرع، اما کجا سایه با خورشید پا دارد بجا؟

16.29                          تو مكانی، اصل تو در لامكان این دكان بر بند و بگشا آن دكان

16.30                          شش جهت مگریز زیرا در جهات شش در است و شش دره، مات است مات

16.31                          * این سخن را نیست حد، زندانیان مظطرند از دست آن خرقلتبان

 

17. شكایت كردن اهل زندان پیش وكیل قاضی از دست آن مفلس

17.1                                 با وكیل قاضی ادراك مند اهل زندان در شكایت آمدند

17.2                                 كه سلام ما به قاضی بر كنون باز گو آزار ما زین مرد دون

17.3                                 كاندر این زندان بماند او مستمِر یاوه تاز و طبل خوار است و مضر

17.4                                 مرد زندانی نیابد لقمه ای ور به صد حیلت گشاید طعمه ای

17.5                                 در زمان پیش آید آن دوزخ گلو حجتش این كه خدا گفته: كلوا

17.6                                 * چون مگس حاضر شود در هر طعام از وقاحت بی صلا و بی سلام

17.7                                 * پیش او هیچ است لوت شصت كس َكر كند خود را، اگر گوئیش بس

17.8                                 زین چنین قحطِ سه ساله، داد داد ظل مولانا، ابد پاینده باد

17.9                                 گو ز زندان تا رود این گاومیش یا وظیفه كن ز وقفی لقمه ایش

17.10                          ای ز تو خوش هم ذكور و هم اناث داد كن المستغاث المستغاث

17.11                          سوی قاضی شد وكیل با نمك گفت با قاضی شكایت یك به یك

17.12                          خواند او را قاضی از زندان به پیش پس تفحص كرد از اعیان خویش

17.13                          گشت ثابت پیش قاضی آن همه كه نمودند از شكایت آن رمه

17.14                          گفت قاضی: خیز زین زندان برو سوی خانۀ مرده ریگ خویش شو

17.15                          گفت: خان و مان من احسان توست همچو كافر جنتم زندان توست

17.16                          گر ز زندانم برانی تو به رد خود بمیرم من ز درویشی و كد

17.17                          همچو ابلیسی كه می گفت: ای سلام رب أنظرنی إلی یوم القیام

17.18                          كاندر این زندان دنیا من خوشم تا كه دشمن زادگان را می كشم

17.19                          هر كه او را قوتِ ایمانی بود وز برای زاد ره نانی بود

17.20                          می ستانم گه به مكر و گه به ریو تا بر آرند از پشیمانی غریو

17.21                          گه به درویشی كنم تهدیدشان گه به زلف و خال بندم دیدشان

17.22                          قوت ایمانی در این زندان كم است وآنچه هست از قصد این سگ در خم است

17.23                          از نماز و صوم و صد بی چارگی قوت ذوق آید برو یك بارگی

17.24                          أستعیذ الله من شیطانه قد هلكنا آه من طغیانه

17.25                          یك سگ است و در هزاران می رود هر كه در وی رفت، او آن می شود

17.26                          هر كه سردت كرد میدان كاو در اوست دیو پنهان گشته اندر زیر پوست

17.27                          چون نیابد صورت، آید در خیال تا كشاند آن خیالت در وبال

17.28                          * از خیالات تو می آید بلا چون خیالت فاسد آمد جا به جا

17.29                          گه خیال فرجه و گاهی دكان گه خیال علم و گاهی خان و مان

17.30                          * گه خیال مکسب و سودا گری گه خیال ماجرا و داوری

17.31                          * گه خیال نقره و فرزند و زن گه خیال بوالفضول و بوالحزن

17.32                          * گه خیال کاله و گاهی قماش گه خیال مفرش و گاهی فراش

17.33                          * گه خیال آسیا و باغ و راغ گه خیال میغ و ماغ و لیغ و لاغ

17.34                          * گه خیال آشتی و جنگها گه خیال نامها و ننگها

17.35                          * هین برون کن از سر این تخییلها هین بروب از دل چنین تبدیلها

17.36                          هان بگو لاحولها اندر زمان از زبان تنها نه، بل از عین جان

 

18. تتمۀ قصۀ مفلس زندانی با قاضی

18.1                                 گفت قاضی: مفلسی را وانما گفت: اینك اهل زندانت گوا

18.2                                 گفت: ایشان متهم باشند، چون می گریزند از تو می گریند خون

18.3                                 وز تو میخواهند هم تا وارهند زین غرض باطل گواهی می دهند

18.4                                 جمله اهل محكمه گفتند: ما هم بر ادبار و بر افلاسش گوا

18.5                                 هر كه را پرسید قاضی حال او گفت: مولا، دست ازین مفلس بشو

18.6                                 گفت قاضی: كش بگردانید فاش گرد شهر او مفلس است و بس قلاش

18.7                                 كو به كو او را منادی ها کنید طبل افلاسش عیان هر جا زنید

18.8                                 هیچ كس نسیه نبفروشد بدو قرض ندهد هیچ كس او را تسو

18.9                                 هر كه دعوی آردش اینجا به من هیچ زندانش نخواهم كرد من

18.10                          پیش من افلاس او ثابت شده است نقد و كالا نیستش چیزی به دست

18.11                          آدمی در حبس دنیا زآن بود تا بود كافلاس او ثابت شود

18.12                          مفلسی دیو را یزدان ما هم منادی كرد در قرآن ما

18.13                          كاو دغا و مفلس است و بد سخُن هیچ با او شركت و سودا مكن

18.14                          ور كنی او را بهانه آوری مفلس است او، صَرفه از وی كی بری؟

18.15                          حاضر آوردند چون فتنه فروخت اشتر ُكردی كه هیزم می فروخت

18.16                          ُكرد بی چاره بسی فریاد كرد هم موكل را به دانگی شاد كرد

18.17                          اشترش بردند از هنگام چاشت تا به شب، و افغان او سودی نداشت

18.18                          بر شتر بنشست آن قحط گران صاحب اشتر پی اشتر دوان

18.19                          سو به سو و كو به كو می تاختند تا همه شهرش عیان بشناختند

18.20                          پیش هر حمام و هر بازارگه كرده مردم جمله در شكلش نگه

18.21                          ده منادی گر، بلند آوازیان ُترك و ُکرد و رومیان و تازیان

18.22                          * جملگان آوازها برداشته کاین همه تخم جفا ها کاشته

18.23                          * بی نوائی، بد ادائی، بی وفا نان ربائی، نر گدائی، بی حیا

18.24                          مفلس است این و ندارد هیچ چیز قرض ندهد كس مر او را یك پشیز

18.25                          ظاهر و باطن ندارد حبه ای مفلسی، قلبی، دغایی، دبه ای

18.26                          هان و هان با او حریفی كم كنید چونكه او آید، گره محكم زنید

18.27                          ور به حكم آرید این پژمرده را من نخواهم كرد زندان مرده را

18.28                          خوش دم است او و گلویش بس فراخ با شعار نو دثار شاخ شاخ

18.29                          گر بپوشد بهر مكر آن جامه را عاریه است آن، تا فریبد عامه را

18.30                          حرف حكمت بر زبان ناحكیم حُله های عاریت دان ای سلیم

18.31                          گر چه دزدی جامه ای پوشیده است دست تو چون گیرد آن ببریده دست؟

18.32                          چون شبانه از شتر آمد به زیر ُكرد گفتش: منزلم دور است و دیر

18.33                          بر نشستی اشترم را از پگاه جو رها كردم، كم از اخراج كاه

18.34                          گفت: تا اكنون چه می كردیم پس؟ هوش تو كو؟ نیست اندر خانه كس؟

18.35                          طبل افلاسم به چرخ سابعه رفت و، تو نشنیده ای این واقعه؟

18.36                          گوش تو پُر بوده است از طمع خام پس طمع كر می كند گوش، ای غلام

18.37                          تا كلوخ و سنگ بشنید این بیان مفلس است و مفلس است این قلتبان

18.38                          تا به شب گفتند و در صاحب شتر بر نزد، كاو از طمع پر بود پر

18.39                          هست بر سمع و بصر مُهر خدا در حُجُب بس صورت است و بس صدا

18.40                          آنچه او خواهد رساند آن به چشم از جمال و از كمال و از كرشم

18.41                          وآنچه او خواهد رساند آن به گوش از سماع و از بشارت وز خروش

18.42                          گر چه تو هستی كنون غافل از آن وقت حاجت حق كند آن را عیان

18.43                          گفت پیغمبر كه: یزدان مجید از پی هر درد درمان آفرید

18.44                          * گر چه درمان جوئی و گوئی بجان که ای خدا، درمان کار من رسان

18.45                          لیك زآن درمان نبینی رنگ و بو بهر درد خویش، بی فرمان او

18.46                          * کون پر چاره است و هیچت چاره نی تا که نگشاید خدایت روزنی

18.47                          چشم را ای چاره جو، در لامكان هین بنه، چون چشم كشته سوی جان

18.48                          این جهان از بی جهت پیدا شدست كه ز بی جایی جهان را جا شدست

18.49                          باز گرد از هست سوی نیستی گر تو از جان طالب مولیستی

18.50                          جای دخل است این عدم، از وی مرم جای خرج است این وجودِ بیش و كم

18.51                          كارگاه صنع حق چون نیستیست جز معطل در جهان هست کیست؟

 

19. فی المناجات

19.1                                 * ای خدای پاک بی انباز و یار دست گیر و جرم ما را در گذار

19.2                                 یاد ده ما را سخنهای رقیق كه تو را رحم آورد آن ای رفیق

19.3                                 هم دعا از تو اجابت هم ز تو ایمنی از تو مهابت هم ز تو

19.4                                 گر خطا گفتیم اصلاحش تو كن مصلحی تو، ای تو سلطان سخُن

19.5                                 كیمیا داری كه تبدیلش كنی گر چه جوی خون بود نیلش كنی

19.6                                 این چنین میناگریها كار توست این چنین اكسیرها ز اسرار توست

19.7                                 آب را و خاك را بر هم زدی ز آب و گِل نقش تن آدم زدی

19.8                                 نسبتش دادی به جفت و خال و عم با هزار اندیشه شادی و غم

19.9                                 باز بعضی را رهائی داده ای زین غم و شادی جدائی داده ای

19.10                          برده ای از خویش و پیوند و سرشت كرده ای در چشم او هر خوب زشت

19.11                          هر چه محسوس است او رد می كند وانچه ناپیداست مسند می كند

19.12                          عشق او پیدا و معشوقش نهان یار بیرون، فتنۀ او در جهان

19.13                          این رها كن عشقهای صورتی عشق بر صورت نه، بر روی ستی

19.14                          آنچه معشوق است صورت نیست آن خواه عشق این جهان خواه آن جهان

19.15                          آنچه بر صورت تو عاشق گشته ای چون برون شد جان، چرایش هشته ای؟

19.16                          صورتش بر جاست، این سیری ز چیست؟ عاشقا واجو، كه معشوق تو كیست

19.17                          آنچه محسوس است اگر معشوقه است عاشقستی هر كه او را حس هست

19.18                          چون وفا آن عشق افزون می كند كی وفا صورت دگرگون می كند؟

19.19                          پرتو خورشید بر دیوار تافت تابش عاریتی دیوار یافت

19.20                          بر كلوخی دل چه بندی ای سلیم؟ واطلب اصلی كه تابد او مقیم

19.21                          ای كه تو هم عاشقی بر عقل خویش خویش بر صورت پرستان دیده بیش

19.22                          پرتو عقل است آن بر حس تو عاریت میدان ذهب بر مسّ تو

19.23                          چون، زر اندود است خوبی در بشر ور نه چون شد شاهد تو پیر خر؟

19.24                          چون فرشته بود همچون دیو شد كان ملاحت اندر او عاریه بُد

19.25                          اندك اندك می ستاند آن جمال اندك اندك خشك می گردد نهال

19.26                          رو نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ بخوان دل طلب كن، دل منه بر استخوان

19.27                          كان جمال دل جمال باقی است دولتش از آب حیوان ساقی است

19.28                          خود هم او آب و، هم او ساقی و مست هر سه یك شد چون طلسم تو شكست

19.29                          آن یكی را تو ندانی از قیاس بندگی كن ژاژ كم خا، ناشناس

19.30                          معنی تو صورت است و عاریت بر مناسب شادی و بر قافیت

19.31                          معنی آن باشد كه بستاند ترا بی نیاز از نقش گرداند ترا

19.32                          معنی آن نبود كه كور و كر كند مرتو را بر نقش عاشق تر كند

19.33                          كور را قسمت خیال غم فزاست بهرۀ چشم این خیالات فناست

19.34                          حرف قرآن را ضریران معدنند خر نبینند و به پالان بر زنند

19.35                          چون تو بینایی، پی خر رو كه جَست چند پالان دوزی ای پالان پرست؟

19.36                          خر چو هست، آید یقین پالان ترا كم نگردد نان، چو باشد جان ترا

19.37                          * خر چو باشد کم نیاید ای عمو خود به پشتش رو نهد پالان او

19.38                          پشت خر دكان مال و مكسب است جان تو سرمایۀ صد قالب است

19.39                          خر برهنه بر نشین ای بو الفضول خر برهنه نی، كه راكب شد رسول

19.40                          النَّبی قد ركب معروریا و النَّبی قیل سافر ماشیا

19.41                          * بلکه آن شه بس پیاده رفته است بار این و آن بسی پذرفته است

19.42                          شد، خر نفس تو، بر میخیش ببند چند بگریزد ز كار و بار، چند؟

19.43                          بار صبر و شكر، او را بردنیست خواه در صد سال و خواهی سی و بیست

19.44                          هیچ وازر، وزر غیری بر نداشت هیچ كس ندرود، تا چیزی نكاشت

19.45                          طمع خام است آن، مخور خام ای پسر خام خوردن علت آرد در بشر

19.46                          كان فلانی یافت گنجی ناگهان من هم آن خواهم، چرا جویم دكان

19.47                          كار بخت است آن و آن هم نادر است كسب باید كرد تا تن قادر است

19.48                          كسب كردن گنج را مانع كی است؟ پا مكش از كار، آن خود در پی است

19.49                          تا نگردی تو گرفتار اگر كه اگر این كردمی، یا آن دگر

19.50                          كز اگر گفتن رسول با وفاق منع كرد و گفت آن هست از نفاق

19.51                          كان منافق در اگر گفتن بمرد وز اگر گفتن بجز حسرت نبرد

19.52                          * ای بسا کس مرده در بوک و مگر از جمال عافیت ناخورده بر

19.53                          * ور نمی یابی تو نقصان اگر این سخن بشنو که دریابی مگر

 

20. تمثیل بر حقیقت سخن و اطلاع بر کشف آن

20.1                                 آن غریبی خانه میجست از شتاب دوستی بردش سوی خانۀ خراب

20.2                                 گفت او: این را اگر سقفی بدی پهلوی من مر ترا مسكن شدی

20.3                                 هم عیال تو بیاسودی اگر در میانه داشتی حجرۀ دگر

20.4                                 * ور رسیدی میهمان روزی تو را هم بیاسودی اگر بودیت جا

20.5                                 * کاشکی معمور بودی این سرا خانۀ تو بودی این معمور جا

20.6                                 گفت: آری پهلوی یاران خوش است لیك ای جان، در اگر نتوان نشست

20.7                                 این همه عالم طلب كار خوشند وز خوش تزویر اندر آتشند

20.8                                 طالب زر گشته، جمله پیر و خام لیك قلب از زر نداند چشم عام

20.9                                 پرتوی بر قلب زد خالص ببین بی محك زر را مكن از ظن گزین

20.10                          گر محك داری گزین كن، ور نه رو نزد دانا خویشتن را كن گِرو

20.11                          پس محك باید میان جان خویش ور ندانی ره، مرو تنها تو پیش

20.12                          بانگ غولان هست بانگ آشنا آشنایی كو كشد سوی فنا

20.13                          بانگ می دارد كه هان ای كاروان سوی من آئید، نك نام و نشان

20.14                          نام هر یك میبرد غول، ای فلان تا كند آن خواجه را از آفلان

20.15                          چون رسد آن جا ببیند گرگ و شیر عمر ضایع، راه دور و روز دیر

20.16                          چه بود آن بانگ غول ای نیکخو؟ مال خواهم، جاه خواهم، و آب رو

20.17                          از درون خویش این آوازها منع كن تا كشف گردد رازها

20.18                          ذكر حق كن، بانگ غولان را بسوز چشم نرگس را از این كركس بدوز

20.19                          صبح صادق را ز كاذب واشناس رنگ می را واشناس از رنگ كاس

20.20                          تا بود كز دیده گان هفت رنگ دیده ای پیدا كند صبر و درنگ

20.21                          رنگها بینی بجز این رنگها گوهران بینی به جای سنگها

20.22                          گوهر چه؟ بلكه دریائی شوی آفتاب چرخ پیمائی شوی

20.23                          كار كن، در كارگه باشد نهان تو برو در كارگه بینش عیان

20.24                          كار چون بر كار كن پرده تنید خارج آن كار نتوانیش دید

20.25                          كارگه، چون جای باش عامل است آنكه بیرون جست، از وی غافل است

20.26                          پس درآ در كارگه، یعنی عدم تا ببینی صنع و صانع را بهم

20.27                          كارگه چون جای روشن دیده گیست پس برون كارگه پوشیدگیست

20.28                          رو به هستی داشت فرعون عنود لاجرم از كارگاهش كور بود

20.29                          لاجرم میخواست تبدیل قدر تا قضا را باز گرداند ز در

20.30                          خود قضا بر سبلت آن حیله مند زیر لب می كرد هر دم ریشخند

20.31                          صد هزاران طفل كشت او، بی گناه تا بگردد حكم و تقدیر اله

20.32                          تا كه موسی نبی ناید برون كرد در گردن هزاران ظلم و خون

20.33                          آن همه خون كرد و موسی زاده شد وز برای قهر او آماده شد

20.34                          گر بدیدی كارگاه لا یزال دست و پایش خشك گشتی ز احتیال

20.35                          اندرون خانه اش موسی معاف وز برون میكشت طفلان را گزاف

20.36                          همچو صاحب نفس، كاو تن پرورد بر دگر كس، ظنّ حقدی میبرد

20.37                          كاین عدوّ و آن حسود و دشمن است خود حسود و دشمن او آن تن است

20.38                          او چو موسی و تنش فرعون او او به بیرون میدود، كه كو عدو؟

20.39                          نفس او در خانۀ تن نازنین بر دگر كس، دست میخاید به كین

 

21. ملامت كردن مردمان شخصی را كه مادر را به تهمت بکشت

21.1                                 آن یكی از خشم مادر را بكشت هم به زخم خنجر و هم زخم مشت

21.2                                 آن یكی گفتش كه: از بد گوهری یاد ناوردی تو حق مادری

21.3                                 هی تو مادر را چرا كشتی؟ بگو او چه كرد آخر بتو؟ ای زشت خو

21.4                                 * هیچکس کشته است مادر؟ ای عنود می نگوئی کو چه کرد، آخر چه بود؟

21.5                                 گفت: كاری كرد كان عار وی است كشتمش كان خاك ستار وی است

21.6                                 * متهم شد با یکی زآن کشتمش غرق خون در خاک گور آغشتمش

21.7                                 گفت: آن كس را بكش ای محتشم گفت: پس هر روز مردی را كشم

21.8                                 كشتم او را، رستم از خونهای خلق نای او بُرم به است از نای خلق

21.9                                 نفس توست آن مادر بد خاصیت كه فساد اوست در هر ناحیت

21.10                          پس بكش او را كه بهر آن دنی هر دمی قصد عزیزی می كنی

21.11                          از وی این دنیای خوش بر توست تنگ از پی او با حق و با خلق جنگ

21.12                          نفس كشتی، باز رستی ز اعتذار كس ترا دشمن نماند در دیار

21.13                          گر شكال آرد كسی بر گفت ما از برای انبیا و اولیا

21.14                          كانبیا را نی كه نفس كشته بود؟ پس چراشان دشمنان بود و حسود؟

21.15                          گوش نه تو ای طلب كار صواب بشنو این اشكال و شبهت را جواب

21.16                          دشمن خود بوده اند آن منكران زخم بر خود میزدند ایشان چنان

21.17                          دشمن آن باشد كه قصد جان كند دشمن آن نبود كه خود جان می كند

21.18                          نیست خفاشك عدوی آفتاب او عدوی خویش آمد در حجاب

21.19                          تابش خورشید او را می ُكشد رنج او، خورشید هرگز كی كشد؟

21.20                          دشمن آن باشد كز او آید عذاب مانع آید لعل را از آفتاب

21.21                          مانع خویشند جملۀ كافران از شعاع جوهر پیغمبران

21.22                          كی حجاب چشم آن فردند خلق؟ چشم خود را كور و كژ كردند خلق

21.23                          چون غلام هندویی كاو كین كشد از ستیزۀ خواجه، خود را می كشد

21.24                          سر نگون می افتد از بام سرا تا زیانی كرده باشد خواجه را

21.25                          گر شود بیمار دشمن با طبیب ور كند كودك عداوت با ادیب

21.26                          در حقیقت ره زن جان خودند راه عقل و جان خود را خود زدند

21.27                          گازری گر خشم گیرد ز آفتاب ماهیی گر خشم میگیرد ز آب

21.28                          تو یكی بنگر كه را دارد زیان عاقبت كه بود سیاه اختر از آن

21.29                          گر ترا حق آفریده زشت رو هان مشو هم زشت رو، هم زشت خو

21.30                          ور بَرَد كفشت، مرو در سنگلاخ ور دو شاخ استت مشو تو چار شاخ

21.31                          تو حسودی كز فلان من كمترم می فزاید كمتری در اخترم

21.32                          خود حسد نقصان و عیب دیگر است بلكه از جمله كمیها بدتر است

21.33                          آن بلیس از ننگ و عار كمتری خویشتن افكند در صد ابتری

21.34                          از حسد میخواست تا بالا بود خود چه بالا، بلكه خون پالا بود

21.35                          آن ابو جهل از محمد ننگ داشت وز حسد خود را به بالا می فراشت

21.36                          بو الحكم نامش بُد و بوجهل شد ای بسا اهل از حسد نااهل شد

21.37                          من ندیدم در جهان جست و جو هیچ اهلیت به از خوی نكو

21.38                          انبیا را واسطه ز آن كرد حق تا پدید آید حسدها در قلق

21.39                          * درگذر از فضل و از چستی و فن کار خدمت دارد و ُخلق حسن

21.40                          زانكه كس را از خدا عاری نبود حاسد حق هیچ دیاری نبود

21.41                          آن كسی كش مثل خود پنداشتی زآن سبب با او حسد برداشتی

21.42                          چون مقرر شد بزرگی رسول پس حسد ناید كسی را از قبول

21.43                          پس به هر دوری ولیی قائم است تا قیامت آزمایش دائم است

21.44                          هر كه را خوی نكو باشد، برست هر كسی كاو شیشه دل باشد شكست

21.45                          پس امام حیّ قائم آن ولی است خواه از نسل عمر خواه از علی است

21.46                          مهدی و هادی وی است ای راه جو هم نهان و هم نشسته پیش رو

21.47                          او چو نور است و خرد جبریل اوست آن ولیی كم از او، قندیل اوست

21.48                          وانكه زین قندیل كم مشكاة ماست نور را در مرتبت ترتیبهاست

21.49                          زانكه هفصد پرده دارد نور حق پرده های نور دان چندین طبق

21.50                          از پس هر پرده قومی را مقام صف صف اند این پرده هاشان تا امام

21.51                          اهل صف آخرین از ضعف خویش چشمشان طاقت ندارد نور پیش

21.52                          وآن صف پیش از ضعیفی بصر تاب نارد از شعاعی بیشتر

21.53                          روشنیی كاو حیات اول است رنج جان و فتنۀ این احول است

21.54                          احولیها اندك اندك كم شود چون ز هفصد بگذرد، او یم شود

21.55                          آتشی كاصلاح آهن یا زر است كی صلاح آبی و سیب تر است؟

21.56                          سیب و آبی خامیی دارد خفیف نی چو آهن، تابشی خواهد لطیف

21.57                          لیك آهن را لطیف، آن شعله هاست كاو جذوب تابش آن اژدهاست

21.58                          هست آن آهن فقیر جور كش زیر پتك و آتش است او سرخ و َخوش

21.59                          حاجب آتش بود بی واسطه در دل آتش رود بی رابطه

21.60                          بی حجابی آب و فرزندان آب پختگی ز آتش نیابند و خطاب

21.61                          واسطه دیگی بود، یا تابه ای همچو پا را در روش، پا تابه ای

21.62                          یا مكانی در میان تا آن هوا می شود سوزان و می آرد نما

21.63                          پس فقیر آن است كاو بی واسطه ست شعله ها را با وجودش رابطه ست

21.64                          * پس فقیر آن است کو خود را دهد آب حیوانی که ماند تا ابد

21.65                          پس دل عالم وی است ایرا كه تن میرسد از واسطۀ این دل به فن

21.66                          دل نباشد، تن چه داند گفت وگو؟ دل نجوید، تن چه داند جست و جو؟

21.67                          پس نظرگاه شعاع آن آهن است پس نظرگاه خدا دل، نی تن است

21.68                          باز این دلهای جزوی چون تن است با دل صاحب دلی كاو معدن است

21.69                          بس مثال و شرح خواهد این كلام لیك ترسم تا نلغزد فهم عام

21.70                          تا نگردد نیكوئی ما بدی اینكه گفتم هم نبد جز بی خودی