Masnavi 1

دفتر اول مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط �حسین� ُکرد� .

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

1. نی نامه

1.1 بشنو از نی، چون حكایت میكند�� واز جدائی ها شكایت میكند

1.2 کز نیستان تا مرا ببریده اند�� از نفیرم مرد و زن نالیده اند

1.3 سینه خواهم شرحه شرحه از فراق�� تا بگویم شرح درد اشتیاق

1.4 هر كسی كاو دور ماند از اصل ِ خویش�� باز جوید روزگار وصل ِ خویش

1.5 من به هر جمعیتی نالان شدم�� جفت بَد حالان و خوش حالان شدم

1.6 هر كسی از ظنّ خود، شد یار من�� از درون من نَجَست اسرار من

1.7 سِرّ من از نالۀ من دور نیست�� لیك چشم و گوش را آن نور نیست

1.8 تن ز جان و، جان ز تن مستور نیست�� لیك كس را دیدِ جان دستور نیست

1.9 آتش است این بانگِ نای و، نیست، باد�� هر كه این آتش ندارد، نیست باد

1.10 آتش ِعشق است كاندر نی فتاد�� جوشش عشق است كاندر می�� فتاد

1.11 نی حریف هر كه از یاری بُرید�� پرده هایش پرده های ما درید

1.12 همچو نی زهری و تریاقی كه دید ؟�� همچو نی دمساز و مشتاقی كه دید ؟

1.13 نی حدیث راهِ پُر خون میكند�� قصه های عشق ِ مجنون میكند

1.14 * دو دهان داریم گویا همچو نی�� یک دهان پنهانست در لبهای وی

1.15 * یکدهان نالان شده سوی شما�� های و هوئی در فکنده در سما

1.16 * لیک داند، هر که او را منظر است�� کاین دهان این سری هم، زآن سَر است

1.17 * دمدمه این نای از دمهای اوست�� های و هوی روح از هیهای اوست

1.18 محرم این هوش، جز بی هوش نیست�� مر زبان را مشتری، جز گوش نیست

1.19 * گر نبودی ناله نی را ثمر�� نی جهانرا پُر نکردی از شکر

1.20 در غم ما روزها بیگاه شد�� روزها با سوزها همراه شد

1.21 روزها گر رفت، گو رو، باك نیست�� تو بمان، ای آنكه چون تو، پاك نیست

1.22 هر كه جز ماهی، ز آبش سیر شد�� هر كه بی روزیست، روزش دیر شد

1.23 درنیابد حال پخته، هیچ خام�� پس سخن كوتاه باید، والسلام

1.24 * باده در جوشش گدای جوش ِ ماست�� چرخ در گردش اسیر هوش ِ ماست

1.25 * باده از ما مست شد، نی ما از او�� قالب از ما هست شد، نی ما از او

1.26 * بر سماع راست هر تن چیر نیست�� طعمه هر مرغکی انجیر نیست

1.27 بند بگسل، باش آزاد، ای پسر�� چند باشی بند سیم و بند زر

1.28 گر بریزی بحر را در كوزه ای�� چند� ُگنجد؟ قسمت یك روزه ای

1.29 كوزۀ چشم حریصان پُر نشد�� تا صدف قانع نشد، پُر دُرّ نشد

1.30 هر كه را جامه ز عشقی چاك شد�� او ز حرص و عیب كلـّی پاك شد

1.31 شاد باش ای عشق ِ خوش سودای ما�� ای طبیب جمله علتهای ما

1.32 ای دوای نخوت و ناموس ما�� ای تو افلاطون و جالینوس ما

1.33 جسم ِ خاك از عشق بر افلاك شد�� كوه در رقص آمد و چالاك شد

1.34 عشق، جان طور آمد عاشقا�� طور مست و، خَرّ موسی صاعقا

1.35 ِسّر، پنهان است اندر زیر و بم�� فاش اگر گویم جهان بر هم زنم

1.36 * آنچه نی میگوید اندر این دو باب�� گر بگویم من، جهان گردد خراب

1.37 با لب دمساز خود گر جفتمی�� همچو نی من گفتنیها گفتمی

1.38 هر كه او از همزبانی شد جدا�� بینوا شد، گر چه دارد صد نوا

1.39 چون كه� ُگل رفت و گلستان در گذشت�� نشنوی زآن پس ز بلبل سر گذشت

1.40 * چونکه� ُگل رفت و گلستان شد خراب�� بوی� ُگل را از که جوئیم؟ از� ُگلاب

1.41 جمله معشوق است و، عاشق پرده ای�� زنده معشوق است و، عاشق مُرده ای

1.42 چون نباشد عشق را پروای او�� او چو مرغی ماند بی پر، وای، او

1.43 * پَر و بال ِ ما کمندِ عشق اوست�� مو کشانش میکشد تا کوی دوست

1.44 من چگونه هوش دارم پیش و پس ؟�� چون نباشد نور یارم پیش و پس

1.45 * نور او در یَمن و یَسر و تحت و فوق�� بر سر و بر گردنم چون تاج و طوق

1.46 عشق خواهد كاین سخن بیرون بود�� آینه غمّاز نبود، چون بود ؟

1.47 آینه ات دانی چرا غمّاز نیست ؟�� زآنکه زنگار از رخش ممتاز نیست

1.48 * آینه کز زنگ آلایش جُداست�� پُر شعاع نور خورشید خداست

1.49 رو تو زنگار از رُخ او پاک کن�� بعد از آن، آن نور را ادراک کن

1.50 * این حقیقت را شنو از گوش ِ دل�� تا برون آئی به کلی، زآب و گِل

1.51 * فهم اگر دارید، جان را ره دهید�� بعد از آن، از شوق، پا در ره نهید

2. حکایت عاشق شدن پادشاه بر كنیزك و بیمار شدن كنیزك و تدبیر در صحت او

2.1 بشنوید ای دوستان این داستان�� خود حقیقت نقد حال ماست آن

2.2 * نقد حال خویش را گر پی بریم�� هم زدنیا، هم ز عقبی، بر خوریم

2.3 بود شاهی در زمانی پیش از این�� ملك دنیا بودش و، هم ملك دین

2.4 اتفاقا شاه روزی شد سوار�� با خواص خویش از بهر شكار

2.5 * بهر صیدی میشد او بر کوه و دشت�� ناگهان در دام ِ عشق او صید گشت

2.6 یك كنیزك دید شه بر شاه راه�� شد غلام آن كنیزك جان ِ شاه

2.7 مرغ جانش در قفس چون می طپید�� داد مال و آن كنیزك را خرید

2.8 چون خرید او را و برخوردار شد�� آن كنیزك از قضا بیمار شد

2.9 آن یكی خر داشت، پالانش نبود�� یافت پالان، گرگ، خر را در ربود

2.10 كوزه بودش، آب می نامد به دست�� آب را چون یافت، خود كوزه شكست

2.11 شه طبیبان جمع كرد از چپ و راست�� گفت: جان هر دو در دست شماست

2.12 جان من سهل است، جان جانم اوست�� دردمند و خسته ام، درمانم اوست

2.13 هر كه درمان كرد مر� جان مرا�� برد گنج و دُرّ و مرجان مرا

2.14 جمله گفتندش: كه جانبازی كنیم�� فهم گرد آریم و انبازی كنیم

2.15 هر یكی از ما مسیح عالمی است�� هر الم را در كف ما مرهمی است

2.16 "گر خدا خواهد" نگفتند از بطر�� پس خدا بنمودشان عجز بشر

2.17 تركِ استثنا، مرادم قسوتی است�� نی همین گفتن، كه عارض حالتی است

2.18 ای بسا ناورده استثنا، به� گفت�� جان او با جان استثناست جفت

2.19 هر چه كردند از علاج و از دوا�� گشت رنج افزون و حاجت ناروا

2.20 آن كنیزك از مرض چون موی شد�� چشم شاه از اشكِ خون چون جوی شد

2.21 * چون قضا آید، طبیب ابله شود�� آن دوا در نفع خود گمره شود

2.22 از قضا سركنگبین صفرا فزود�� روغن بادام خشكی مینمود

2.23 از هلیله قبض شد، اطلاق رفت�� آب آتش را مدد شد همچو نفت

2.24 * سستی دل شد فزون و خواب کم�� سوزش چشم و دل پر درد و غم

2.25 * شربت و ادویه و اسباب او�� از طبیبان ریخت یکسر آب رو

3. ظاهر شدن عجز طبیبان از معالجۀ كنیزك بر پادشاه و رو آوردن بدرگاه پادشاه حقیقی

3.1 شه چو عجز آن طبیبان را بدید�� پا برهنه جانب مسجد دوید

3.2 رفت در مسجد، سوی محراب شد�� سجده گاه از اشك شه پر آب شد

3.3 چون به خویش آمد ز غرقاب فنا�� خوش زبان بگشاد در مدح و ثنا

3.4 كای كمینه بخششت ملك جهان�� من چه گویم؟ چون تو میدانی نهان

3.5 * حال ما و این طبیبان، سر بسر�� پیش لطفِ عام ِ تو باشد هدر

3.6 ای همیشه حاجت ما را پناه�� بار دیگر ما غلط كردیم راه

3.7 لیك گفتی: گر چه میدانم سِرَت�� زود هم پیدا كنش بر ظاهرت

3.8 چون بر آورد از میان جان خروش�� اندر آمد بحر بخشایش به جوش

3.9 در میان گریه خوابش در ربود�� دید در خواب او، كه پیری رو نمود

3.10 گفت: ای شه مژده، حاجاتت رواست�� گر غریبی آیدت فردا ز ماست

3.11 چونكه آید، او حكیم ِ حاذق است�� صادقش دان، کاو امین و صادق است

3.12 در علاجش سحر مطلق را ببین�� در مزاجش قدرت حق را ببین

3.13 * خفته بود، آن خواب دید، آگاه شد�� گشته مملوک کنیزک، شاه شد

3.14 چون رسید آن وعده گاه و روز شد�� آفتاب از شرق، اختر سوز شد

3.15 بود اندر منظره شه منتظر�� تا ببیند آنچه بنمودند سر

3.16 دید شخصی، کاملی، پُر مایه ای�� آفتابی در میان سایه ای

3.17 میرسید از دور مانند هلال�� نیست بود و هست، بر شكل خیال

3.18 نیست وش باشد خیال اندر جهان�� تو جهانی بر خیالی بین روان

3.19 بر خیالی صلحشان و جنگشان�� واز خیالی فخرشان و ننگشان

3.20 آن خیالاتی كه دام اولیاست�� عكس مه رویان بُستان خداست

3.21 آن خیالی را كه شه در خواب دید�� در رُخ مهمان همی آمد پدید

3.22 * نور حق ظاهر بود اندر ولی�� نیک بین باشی، اگر اهل دلی

3.23 * آن ولی حق چو پیدا شد ز دور�� از سر و پایش همی میتافت نور

3.24 شه به جای حاجیان واپیش رفت�� پیش آن مهمان غیب خویش رفت

3.25 * ضیف غیبی را چو استقبال کرد�� چون شکر گوئی که پیوست او بورد

3.26 هر دو بحری آشنا آموخته�� هر دو جان، بی دوختن بر دوخته

3.27 * آن یکی چون تشنه، وآندیگر چو آب�� آن یکی مخمور و، آن دیگر شراب

3.28 گفت: معشوقم تو بودستی نه آن�� لیك كار از كار خیزد در جهان

3.29 ای مرا تو مصطفی، من چون عمر�� از برای خدمتت بندم كمر

4. در خواستن توفیق رعایت ادب و وخامت بی ادبی

4.1 از خدا جوئیم توفیق ادب�� بی ادب محروم ماند از لطف رب

4.2 بی ادب تنها نه خود را داشت بد�� بلكه آتش در همه آفاق زد

4.3 مائده از آسمان در میرسید�� بی شری و بیع و بی گفت و شنید

4.4 در میان قوم موسی چند كس�� بی ادب گفتند: كو سیر و عدس؟

4.5 منقطع شد خوان و نان از آسمان�� ماند رنج زرع و بیل و داسمان

4.6 باز عیسی چون شفاعت كرد، حق�� خوان فرستاد و غنیمت بر طبق

4.7 * مائده از آسمان شد عائده�� چونکه گفت: انزل علینا مائده

4.8 باز گستاخان ادب بگذاشتند�� چون گدایان زله ها برداشتند

4.9 کرد عیسی لابه ایشان را كه این�� دائم است و كم نگردد از زمین

4.10 بد گمانی كردن و حرص آوری�� كفر باشد نزد خوان مهتری

4.11 زآن گدا رویان نادیده ز آز�� آن در رحمت بر ایشان شد فراز

4.12 * نان و خوان از آسمان شد منقطع�� بعد از آن زآن خوان نشد کس منتفع

4.13 ابر برناید پی منع زكات�� وز زنا افتد وبا اندر جهات

4.14 هر چه بر تو آید از ظلمات و غم�� آن ز بی باكی و گستاخیست هم

4.15 هر كه بی باكی كند در راه دوست�� ره زن مردان شد و، نامرد اوست

4.16 از ادب پر نور گشتست این فلك�� وز ادب معصوم و پاك آمد ملك

4.17 بُد ز گستاخی كسوف آفتاب�� شد عزازیلی ز جرات رد باب

4.18 * هر که گستاخی کند اندر طریق�� گردد اندر وادی حیرت غریق

4.19 * حال شاه و میهمان برگو تمام�� زآنکه پایانی ندارد این کلام

5. ملاقات پادشاه با آن طبیب الهی که در خوابش بشارت بملاقات او داده بودند

5.1 * شه چو پیش میهمان خویش رفت�� شاه بود او، لیک بس درویش رفت

5.2 دست بگشاد و كنارانش گرفت�� همچو عشق اندر دل و جانش گرفت

5.3 دست و پیشانیش بوسیدن گرفت�� از مقام و راه پرسیدن گرفت

5.4 پرس پرسان می كشیدش تا به صدر�� گفت: گنجی یافتم آخر به صبر

5.5 * صبر تلخ آمد، ولیکن عاقبت�� میوۀ شیرین دهد، پر منفعت

5.6 گفت: ای نور حق و دفع حرج�� معنی "الصبر مفتاح الفرج"

5.7 ای لقای تو جواب هر سؤال�� مشكل از تو حل شود بی قیل و قال

5.8 ترجمانی هر چه ما را در دل است�� دست گیری هر كه پایش در گِل است

5.9 مرحبا یا مجتبی یا مرتضی�� "إن تغب جاء القضاء ضاق الفضا"

5.10 أنت مولی القوم من لا یشتهی�� قد ردی كَلَّا لَئِنْ لَمْ ینته

6. بردن پادشاه طبیب را بر سر بیمار تا حال او را ببیند

6.1 چون گذشت آن مجلس و خوان ِ كرم�� دست او بگرفت و بُرد اندر حرم

6.2 قصۀ رنجور و رنجوری بخواند�� بعد از آن در پیش رنجورش نشاند

6.3 رنگ رو و نبض و قاروره بدید�� هم علاماتش، هم اسبابش شنید

6.4 گفت: هر دارو كه ایشان كرده اند�� آن عمارت نیست ویران كرده اند

6.5 بی خبر بودند از حال درون�� أستعیذ الله مما یفترون

6.6 دید رنج و، كشف شد بر وی نهفت�� لیك پنهان كرد و، با سلطان نگفت

6.7 رنجش از صفرا و از سودا نبود�� بوی هر هیزم پدید آید ز دود

6.8 دید از زاریش، كاو زار دل است�� تن خوش است و، او گرفتار دل است

6.9 عاشقی پیداست از زاری دل�� نیست بیماری چو بیماری دل

6.10 علت عاشق ز علتها جداست�� عشق اصطرلاب اسرار خداست

6.11 عاشقی گر زین سر و، گر زان سر است�� عاقبت ما را بدان شه رهبر است

6.12 هر چه گویم عشق را شرح و بیان�� چون به عشق آیم خجل گردم از آن

6.13 گر چه تفسیر زبان روشنگر است�� لیك عشق بی زبان روشنتر است

6.14 چون قلم اندر نوشتن می شتافت�� چون به عشق آمد، قلم بر خود شكافت

6.15 * چون سخن در وصف این حالت رسید�� هم قلم بشکست و هم کاغذ درید

6.16 عقل در شرحش چو خر در گِل بخفت�� شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

6.17 آفتاب آمد دلیل آفتاب�� گر دلیلت باید، از وی رو متاب

6.18 از وی ار سایه نشانی میدهد�� شمس هر دم نور جانی میدهد

6.19 سایه خواب آرد تو را همچون سمر�� چون بر آید شمس انْشَقَّ القمر

6.20 خود غریبی در جهان چون شمس نیست�� شمس ِ جان باقیی كش امس نیست

6.21 شمس در خارج اگر چه هست فرد�� مثل آن هم میتوان تصویر كرد

6.22 لیک شمسی که از او شد هست اثیر�� نبودش در ذهن و در خارج نظیر

6.23 در تصور، ذات او را،� ُگنج كو ؟�� تا در آید در تصور مثل او

6.24 * شمس تبریزی که نور مطلق است�� آفتاب است و ز انوار حق است

6.25 چون حدیث روی شمس الدین رسید�� شمس چارم آسمان سر در كشید

6.26 واجب آمد چونكه بُردم نام او�� شرح كردن رمزی از انعام او

6.27 این نفس جان، دامنم بر تافتست�� بوی پیراهان یوسف یافتست

6.28 کز برای حق صحبت سالها�� باز گو رمزی از آن خوش حالها

6.29 تا زمین و آسمان خندان شود�� عقل و روح و دیده صد چندان شود

6.30 * گفتم: ای دور اوفتاده از حبیب�� همچو بیماری که دور است از طبیب

6.31 لا تكلفنی فإنی فی الفنا�� كلت أفهامی فلا أحصی ثنا

6.32 كل شیئی قاله غیر المفیق�� إن تكلف أو تصلف لا یلیق

6.33 * هر چه میگوید موافق چون نبود�� چون تکلف نیک نالایق نبود

6.34 من چه گویم؟ یك رگم هشیار نیست�� شرح آن یاری كه او را یار نیست

6.35 * خود ثنا گفتن ز من، ترک ثناست�� کاین دلیل هستی و هستی خطاست

6.36 شرح این هجران و این خون جگر�� این زمان بگذار تا وقت دگر

6.37 قال أطعمنی فإنی جائع�� و اعتجل فالوقت سیف قاطع

6.38 صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق�� نیست فردا گفتن از شرط طریق

6.39 * صوفی ابن الحال باشد در مثال�� گرچه هر دو فارقند از ماه و سال

6.40 تو مگر خود مرد صوفی نیستی؟�� هست را از نسیه خیزد نیستی

6.41 گفتمش پوشیده خوشتر سرّ یار�� خود تو در ضمن حكایت گوش دار

6.42 خوشتر آن باشد كه سرّ دلبران�� گفته آید در حدیث دیگران

6.43 گفت: مكشوف و برهنه بی غلول�� باز گو زجرم مده ای بوالفضول

6.44 باز گو اسرار و رمز مرسلین�� آشكارا به كه پنهان ذكر دین

6.45 پرده بردار و برهنه گو كه من�� می نگنجم با صنم در پیرهن

6.46 گفتم: ار عریان شود او در عیان�� نی تو مانی، نی كنارت، نی میان

6.47 آرزو میخواه، لیك اندازه خواه�� بر نتابد كوه را یك برگِ كاه

6.48 آفتابی كز وی این عالم فروخت�� اندكی گر بیش تابد، جمله سوخت

6.49 فتنه و آشوب و خون ریزی مجوی�� بیش از این از شمس تبریزی مگوی

6.50 این ندارد آخر، از آغاز گوی�� رو تمام این حكایت باز گوی

6.51 * تا نگردد خون دل و جان جهان�� لب بدوز و دیده بر بند این زمان

6.52 فتنه و آشوب و خون ریزی مجو�� بیش از این از شمس تبریزی مگو

6.53 این ندارد آخر از آغاز گو�� رو تمام آن حکایت باز گو

7. خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج كنیزك

7.1 * چون حکیم از این سخن آگاه شد�� وز درون همداستان شاه شد

7.2 گفت: ای شه، خلوتی كن خانه را�� دور كن هم خویش و هم بیگانه را

7.3 كس ندارد گوش در دهلیزها�� تا بپرسم از كنیزك چیزها

7.4 * خانه خالی کرد شاه و شد برون�� تا بپرسد از کنیزک او فسون

7.5 خانه خالی ماند و، یك دیار نی�� جز طبیب و جز همان بیمار، نی

7.6 نرم نرمك گفت: شهر تو كجاست؟�� كه علاج اهل هر شهری جداست

7.7 واندر آن شهر از قرابت كیستت؟�� خویشی و پیوستگی با چیستت؟

7.8 دست بر نبضش نهاد و یك به یك�� باز میپرسید از جور فلك

7.9 چون كسی را خار در پایش خلد�� پای خود را بر سر زانو نهد

7.10 وز سر سوزن، همی جوید سرش�� ور نیابد میكند با لب ترش

7.11 خار در پا شد چنین دشوار یاب�� خار در دل چون بود؟ واده جواب

7.12 خار دل را گر بدیدی هر خسی�� دست كی بودی غمان را بر كسی

7.13 كس به زیر دم خر، خاری نهد�� خر نداند دفع آن، بر میجهد

7.14 خر ز بهر دفع خار، از سوز و درد�� جفته می انداخت، صد جا زخم كرد

7.15 * آن لگد، کی دفع خار او کند؟�� حاذقی باید که بر مرکز تند

7.16 بر جهد آن خار محكمتر زند�� عاقلی باید كه خاری بر كند

7.17 آن حكیم خارچین استاد بود�� دست میزد، جا به جا می آزمود

7.18 زآن كنیزك بر طریق داستان�� باز می پرسید حال دوستان

7.19 با حكیم او رازها میگفت فاش�� از مقام و خواجگان و شهر تاش

7.20 سوی قصه گفتنش میداشت گوش�� سوی نبض و جستنش میداشت هوش

7.21 تا كه نبض از نام كی گردد جهان�� او بود مقصود جانش در جهان

7.22 دوستان شهر او را بر شمرد�� بعد از آن شهر دگر را نام برد

7.23 گفت: چون بیرون شدی از شهر خویش�� در كدامین شهر میبودی تو بیش؟

7.24 نام شهری گفت و زآن هم در گذشت�� رنگ روی و نبض او دیگر نگشت

7.25 خواجگان و شهرها را یك به یك�� باز گفت از جای و از نان و نمك

7.26 شهر شهر و خانه خانه قصه كرد�� نی رگش جنبید و، نی رخ گشت زرد

7.27 نبض او بر حال خود بُد بی گزند�� تا بپرسید از سمرقند چو قند

7.28 * آه سردی برکشید آن ماه روی�� آب از چشمش روان شد همچو جوی

7.29 * گفت: بازرگانم آنجا آورید�� خواجه ای زرگر در آن شهرم خرید

7.30 * در بر خود داشت ششماه و فروخت�� چون بگفت این، زآتش غم برفروخت

7.31 نبض جست و روی سرخ و زرد شد�� كز سمرقندی، زرگر فرد شد

7.32 چون ز رنجور آن حكیم این راز یافت�� اصل آن درد و بلا را باز یافت

7.33 گفت: كوی او كدام است در گذر�� او سر پل گفت و كوی غاتفر

7.34 * گفت آنگه، آن حکیم با صواب�� آن کنیزک را، که رستی از عذاب

7.35 گفت: دانستم كه رنجت چیست، زود�� در علاجت سحرها خواهم نمود

7.36 شاد باش و فارغ و ایمن، كه من�� آن كنم با تو، كه باران با چمن

7.37 من غم تو میخورم، تو غم مخَر�� بر تو من مشفق ترم از صد پدر

7.38 هان و هان این راز را با كس مگو�� گر چه شاه از تو كند بس جستجو

7.39 * تا توانی پیش کس مگشای راز�� بر کسی این در مکن زنهار باز

7.40 چون كه اسرارت نهان در دل شود�� آن مرادت زودتر حاصل شود

7.41 گفت پیغمبر: هر آنکو سر نهفت�� زود گردد با مراد خویش جفت

7.42 دانه چون اندر زمین پنهان شود�� سِرّ آن، سر سبزی بستان شود

7.43 زرّ و نقره گر نبودندی نهان�� پرورش كی یافتندی زیر كان ؟

7.44 وعده ها و لطفهای آن حكیم�� كرد آن رنجور را ایمن ز بیم

7.45 وعده ها باشد حقیقی دل پذیر�� وعده ها باشد مجازی تاسه گیر

7.46 وعدۀ اهل كرم گنج روان�� وعدۀ نااهل شد رنج روان

7.47 * وعده را باید وفا کردن تمام�� ور نخواهی کرد، باشی سرد و خام

8. دریافتن آن طبیب الهی رنج کنیزک را و بشاه وانمودن

8.1 * آن حکیم مهربان چون راز یافت�� صورت رنج کنیزک باز یافت

8.2 بعد از آن برخاست، عزم شاه كرد�� شاه را زآن شمه ای آگاه كرد

8.3 * شاه گفت: اکنون بگو تدبیر چیست؟�� در چنین غم، موجب تأخیر چیست؟

8.4 گفت: تدبیر آن بود، كان مرد را�� حاضر آریم از پی این درد را

8.5 * تا شود محبوب تو خوشدل، بدو�� گردد آسان این همه مشکل، بدو

8.6 * قاصدی بفرست کاخبارش کنند�� طالب این فضل و ایثارش کنند

8.7 مرد زرگر را بخوان زآن شهر دور�� با زر و خلعت بده او را غرور

8.8 * چون ببیند سیم و زر، آن بینوا�� بهر زر، گردد ز خان و مان جدا

8.9 * زر خرد را واله و شیدا کند�� خاصه مفلس را که خوش رسوا کند

8.10 * زر اگر چه عقل میآرد، ولیک�� مردِ عاقل یابد او را نیک نیک

9. فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند در طلب آن مرد زرگر

9.1 * چونکه سلطان از حکیم آنرا شنید�� پند او را از دل و از جان شنید

9.2 * گفت: فرمان تو را، فرمان کنم�� هر چه گوئی آنچنان کن، آن کنم

9.3 پس فرستاد آن طرف یك دو رسول�� حاذقان و كافیان بس عدول

9.4 تا سمرقند آمدند آن دو امیر�� پیش آن زرگر ز شاهنشه بشیر

9.5 كای لطیف استاد كامل معرفت�� فاش اندر شهرها از تو صفت

9.6 نك فلان شه، از برای زرگری�� اختیارت كرد، زیرا مهتری

9.7 اینك این خلعت بگیر و زر و سیم�� چون بیایی خاص باشی و ندیم

9.8 مرد، مال و خلعت بسیار دید�� غره شد، از شهر و فرزندان بُرید

9.9 اندر آمد شادمان در راه مرد�� بی خبر كان شاه، قصد جانش كرد

9.10 اسب تازی بر نشست و شاد تاخت�� خونبهای خویش را خلعت شناخت

9.11 ای شده اندر سفر با صد رضا�� خود به پای خویش تا سوء القضا

9.12 در خیالش ملك و عز و مهتری�� گفت عزرائیل: رو آری بری

9.13 چون رسید از راه آن مرد غریب�� اندر آوردش به پیش شه طبیب

9.14 سوی شاهنشاه بردش خوش به ناز�� تا بسوزد بر سر شمع طراز

9.15 شاه دید او را و بس تعظیم كرد�� مخزن زر را بدو تسلیم كرد

9.16 * پس بفرمودش که بر سازد ز زر�� از سوار و طوق و خلخال و کمر

9.17 * هم ز انواع اوانی بی عدد�� کانچنان در بزم شاهنشه سزد

9.18 * زر گرفت آنمرد و شد مشغول کار�� بیخبر زاینحالت و این کار زار

9.19 پس حكیمش گفت: كای سلطان مه�� آن كنیزك را بدین خواجه بده

9.20 تا كنیزك در وصالش خوش شود�� زآب وصلش، دفع این آتش شود

9.21 شه بدو بخشید آن مه روی را�� جفت كرد آن هر دو صحبت جوی را

9.22 مدت شش ماه میراندند كام�� تا به صحت آمد آن دختر تمام

9.23 بعد از آن از بهر او شربت بساخت�� تا بخورد و پیش دختر میگداخت

9.24 چون ز رنجوری جمال او نماند�� جان دختر در وبال او نماند

9.25 چون كه زشت و ناخوش و رخ زرد شد�� اندك اندك در دل او سرد شد

9.26 عشقهایی كز پی رنگی بود�� عشق نبود، عاقبت ننگی بود

9.27 كاش كان هم ننگ بودی یك سری�� تا نرفتی بر وی آن بد داوری

9.28 خون دوید از چشم همچون جوی او�� دشمن جان وی آمد، روی او

9.29 دشمن طاوس آمد، پرّ او�� ای بسا شه را بكشته، فرّ او

9.30 * چونکه زرگر از مرض بد حال شد�� وز گدازش شخص او چون نال شد

9.31 گفت: من آن آهویم كز ناف من�� ریخت آن صیاد خون صاف من

9.32 ای من آن روباهِ صحرا، كز كمین�� سر بریدندم برای پوستین

9.33 ای من آن پیلی كه زخم پیل بان�� ریخت خونم از برای استخوان

9.34 آن كه كشتستم پی مادون من�� مینداند كه نخسبد خون من

9.35 بر من است امروز و فردا بر وی است�� خون چون من كس، چنین ضایع كی است؟

9.36 گر چه دیوار افكند سایۀ دراز�� باز گردد سوی او آن سایه باز

9.37 این جهان كوه است و فعل ما ندا�� سوی ما آید نداها را صدا

9.38 این بگفت و رفت در دم زیر خاك�� آن كنیزك شد ز عشق و رنج پاك

9.39 زآنكه عشق مردگان پاینده نیست�� زآنكه مرده سوی ما آینده نیست

9.40 عشق زنده در روان و در بصر�� هر دمی باشد ز غنچه تازه تر

9.41 عشق آن زنده گزین كاو باقی است�� واز شراب جان فزایت ساقی است

9.42 عشق آن بگزین كه جمله انبیا�� یافتند از عشق او كار و كیا

9.43 تو مگو: ما را بدان شه بار نیست�� با كریمان كارها دشوار نیست

10. بیان آن كه كشتن مرد زرگر به اشاره الهی بود نه بهوای نفس

10.1 كشتن آن مرد بر دست حكیم�� نی پی اومید بود و نی ز بیم

10.2 او نكشتش از برای طبع شاه�� تا نیامد امر و الهام از اله

10.3 آن پسر را كش خضر، ببرید حلق�� سرّ آن را درنیابد عام خلق

10.4 آنكه از حق یابد او وحی و خطاب�� هر چه فرماید، بود عین صواب

10.5 آنكه جان بخشد، اگر بكشد رواست�� نایب است و دست او دست خداست

10.6 همچو اسماعیل پیشش سر بنه�� شاد و خندان پیش تیغش جان بده

10.7 تا بماند جانت خندان تا ابد�� همچو جان پاكِ احمد با احد

10.8 عاشقان جام فرح آنگه كِشند�� كه به دست خویش خوبانشان� ُكشند

10.9 شاه، آن خون از پی شهوت نكرد�� تو رها كن بد گمانی و نبرد

10.10 تو گمان بردی كه كرد آلودگی�� در صفا، غش كی هلد پالودگی

10.11 * بگذر از ظن خطا، ای بدگمان�� انّ بعض الظنّ اتم آخر بخوان

10.12 بهر آن است این ریاضت وین جفا�� تا بر آرد كوره از نقره جفا

10.13 بهر آن است امتحان نیك و بد�� تا بجوشد، بر سر آرد زر ز بَد

10.14 گر نبودی كارش الهام اله�� او سگی بودی دراننده، نه شاه

10.15 پاك بود از شهوت و حرص و هوا�� نیك كرد او، لیك نیك بد نما

10.16 گر خِضر در بحر كشتی را شكست�� صد درستی در شكست خضر هست

10.17 وَهم موسی با همه نور و هنر�� شد از آن محجوب، تو بی پر مپر

10.18 آن� ُگل سرخ است، تو خونش مخوان�� مست عقل است او، تو مجنونش مدان

10.19 گر بُدی خون مسلمان كام او�� كافرم گر بُردمی من نام او

10.20 می بلرزد عرش از مدح شقی�� بد گمان گردد ز مدحش متقی

10.21 شاه بود و شاه بس آگاه بود�� خاص بود و خاصۀ الله بود

10.22 آن كسی را كش چنین شاهی� ُكشد�� سوی تخت و بهترین جاهی� ِكشد

10.23 * قهر خاصی، از برای لطف عام�� شرع میدارد روا، بگذار کام

10.24 * نیم جان بستاند و، صد جان دهد�� آنچه در وهمت نیاید، آن دهد

10.25 گر ندیدی سود او در قهر او�� كی شدی آن لطف مطلق قهر جو؟

10.26 طفل میترسد ز نیش احتجام�� مادر مشفق در آن غم شاد كام

10.27 تو قیاس از خویش میگیری، ولیك�� دور دور افتاده ای، بنگر تو نیك

10.28 پیشتر آ تا بگویم قصه ای�� بو که یابی از بیانم حصه ای

11. حكایت مرد بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دكان

11.1 بود بقالی و او را طوطیی�� خوش نوا و سبز و گویا طوطیی

11.2 بر دكان بودی نگهبان دكان�� نكته گفتی با همه سوداگران

11.3 در خطاب آدمی ناطق بدی�� در نوای طوطیان حاذق بدی

11.4 * خواجه روزی سوی خانه رفته بود�� بر دکان طوطی نگهبانی نمود

11.5 * گربه ای بر جست ناگه از دکان�� بهر موشی، طوطیک از بیم جان

11.6 جست از صدر دكان، سویی گریخت�� شیشه های روغن� ُگل را بریخت

11.7 از سوی خانه بیامد خواجه اش�� بر دكان بنشست فارغ خواجه وش

11.8 دید پُر روغن دكان و جاش چرب�� بر سرش زد، گشت طوطی كل ز ضرب

11.9 روزكی چندی سخن كوتاه كرد�� مرد بقال از ندامت آه كرد

11.10 ریش بر میكند و میگفت: ای دریغ�� كافتاب نعمتم شد زیر میغ

11.11 دست من بشكسته بودی آن زمان�� كه زدم من بر سر آن خوش زبان

11.12 هدیه ها میداد هر درویش را�� تا بیابد نطق مرغ خویش را

11.13 بعد سه روز و سه شب حیران و زار�� بر دكان بنشسته بُد نومیدوار

11.14 * با هزاران غصه و غم گشتهِ جفت�� کای عجب، این مرغ کی آید بگفت ؟

11.15 * مینمود آن مرغ را هر گون شگفت�� واز تعجب، لب بدندان میگرفت

11.16 * دمبدم میگفت از هر در سخن�� تا كه باشد كاندر آید او سخن

11.17 * بر امید آنکه مرغ آید بگفت �� چشم او را با صور میکرد جفت

11.18 جولقیی سر برهنه می گذشت�� با سر بی مو، چو پشت طاس و طشت

11.19 طوطی اندر گفت آمد در زمان�� بانگ بر درویش بر زد: کایفلان

11.20 از چه ای كل با كلان آمیختی؟�� تو مگر از شیشه روغن ریختی؟

11.21 از قیاسش خنده آمد خلق را�� كو چو خود پنداشت صاحب دلق را

11.22 كار پاكان را قیاس از خود مگیر�� گر چه ماند در نوشتن شیر و، شیر

11.23 جمله عالم، زین سبب گمراه شد�� كم كسی ز ابدال حق آگاه شد

11.24 * اشقیا را دیده بینا نبود�� نیک و بد در دیدشان یکسان نمود

11.25 همسری با انبیا برداشتند�� اولیا را همچو خود پنداشتند

11.26 گفته اینك: ما بشر ایشان بشر�� ما و ایشان بستۀ خوابیم و خَور

11.27 این ندانستند ایشان از عمی�� هست فرقی در میان بی منتها

11.28 هر دو گون زنبور خوردند از محل�� لیك شد زآن نیش و، زین دیگر عسل

11.29 هر دو گون آهو گیا خوردند و آب�� زین یكی سرگین شد و، زآن مشك ناب

11.30 هر دو نی خوردند از یك آب خَر�� این یكی خالی و، آن پر از شكر

11.31 صد هزاران این چنین اشباه بین�� فرقشان، هفتاد ساله راه بین

11.32 این خورد، گردد پلیدی زو جدا�� آن خورد، گردد همه نور خدا

11.33 این خورد، زاید همه بخل و حسد�� و آن خورد، زاید همه نور احد

11.34 این زمین پاك و، آن شورست و بد�� این فرشتۀ پاك و، آن دیو است و دد

11.35 هر دو صورت گر بهم ماند رواست�� آبِ تلخ و آبِ شیرین را صفاست

11.36 جز كه صاحب ذوق، كه شناسد بیاب؟�� او شناسد آب خوش از شوره آب

11.37 * جز که صاحب ذوق، که شناسد طعوم؟�� شهد را ناخورده، کی داند ز موم؟

11.38 سحر را با معجزه كرده قیاس�� هر دو را بر مكر پندارد اساس

11.39 ساحران با موسی از استیزه را�� بر گرفته چون عصای او عصا

11.40 زین عصا، تا آن عصا فرقیست ژرف�� زین عمل تا آن عمل، راهی شگرف

11.41 لعنة الله، این عمل را در قفا�� رحمة الله، آن عمل را در وفا

11.42 كافران اندر مری بوزینه طبع�� آفتی آمد درون سینه طبع

11.43 هر چه مردم میكند بوزینه هم�� آن كند كز مرد بیند دم به دم

11.44 او گمان برده كه من کردم چو او�� فرق را كی داند آن استیزه خو؟

11.45 این كند از امر و، آن بهر ستیز�� بر سر استیزه رویان خاك ریز

11.46 آن منافق با موافق در نماز�� از پی استیزه آید، نی نیاز

11.47 در نماز و روزه و حج و زكات�� با منافق مومنان در برد و مات

11.48 مومنان را برد باشد عاقبت�� بر منافق، مات اندر آخرت

11.49 گر چه هر دو بر سر یك بازیند�� لیک با هم مروزی و رازیند

11.50 هر یكی سوی مقام خود رود�� هر یكی بر وفق نام خود رود

11.51 مومنش گویند جانش خوش شود�� ور منافق تند و پر آتش شود

11.52 نام آن محبوب، از ذات وی است�� نام این مبغوض، ز آفات وی است

11.53 میم و واو و میم و نون تشریف نیست�� لفظ مومن جز پی تعریف نیست

11.54 گر منافق خوانیش، این نام دون�� همچو كژدم می خلد در اندرون

11.55 گرنه این نام اشتقاق دوزخ است�� پس چرا در وی مذاق دوزخ است؟

11.56 زشتی این نام بد، از حرف نیست�� تلخی آن آب بحر، از ظرف نیست

11.57 حرف، ظرف آمد، در او معنی چو آب�� بحر معنی عِنْدَهُ أُمُّ الكتاب

11.58 بحر تلخ و بحر شیرین در جهان�� در میانشان بَرْزَخٌ لا یبغیان

11.59 وانگه این هر دو، ز یك اصلی روان�� درگذر زین هر دو رو تا اصل آن

11.60 زر قلب و زر نیكو در عیار�� بی محك هرگز ندانی ز اعتبار

11.61 هر كه را در جان خدا بنهد محك�� هر یقین را باز داند او ز شك

11.62 * آنچه گفت: استفت قلبک مصطفی�� آن کسی داند، که پُر بود از وفا

11.63 در دهان ِ زنده خاشاك ار جهد�� آنگه آرامد كه بیرونش نهد

11.64 در هزاران لقمه یك خاشاكِ خُرد�� چون در آمد، حس زنده پی ببرد

11.65 حس دنیا، نردبان این جهان�� حس عقبا، نردبان آسمان

11.66 صحت این حس، بجوئید از طبیب�� صحت آن حس بجوئید از حبیب

11.67 صحت این حس ز معموری تن�� صحت آن حس ز تخریب بدن

11.68 شاهِ جان، مر جسم را ویران كند�� بعد ویرانیش آبادان كند

11.69 ای خنک جانی که بهر عشق و حال�� بذل کرد او خان و مان و ملک و مال

11.70 كرد ویران خانه بهر گنج زر�� وز همان گنجش كند معمورتر

11.71 آب را بُبرید و جو را پاك كرد�� بعد از آن در جو روان كرد آب خَورد

11.72 پوست را بشكافت، پیكان را كشید�� پوست تازه بعد از آتش بردمید

11.73 قلعه ویران كرد و از كافر سِتد�� بعد از آن بر ساختش صد برج و سد

11.74 كار بیچون را كه كیفیت نهد؟�� این كه گفتم هم ضرورت میدهد

11.75 گه چنین بنماید و، گه ضد این�� جز كه حیرانی نباشد كار دین

11.76 * کاملان کز سِرّ تحقیق آگهند�� بیخود و حیران و مست و واله اند

11.77 نه چنین حیران كه پشتش سوی اوست�� بل چُنان حیران که غرق و مستِ دوست

11.78 آن یكی را روی او شد سوی دوست�� وین یكی را روی او خود روی دوست

11.79 روی هر یك مینگر میدار پاس�� بو كه گردی تو ز خدمت رو شناس

11.80 * دیدن دانا عبادت، این بود�� فقح ابواب سعادت، این بود

11.81 چون بسی ابلیس آدم روی هست�� پس به هر دستی نشاید داد دست

11.82 زانكه صیاد آورد بانگِ صفیر�� تا فریبد مرغ را، آن مرغ گیر

11.83 بشنود آن مرغ بانگ جنس خویش�� از هوا آید بیابد دام و نیش

11.84 حرف درویشان بدزدد مردِ دون�� تا بخواند بر سلیمی زان فسون

11.85 كار مردان روشنی و گرمی است�� كار دونان حیله و بی شرمی است

11.86 شیر پشمین از برای كد كنند�� بو مسیلم را لقب احمد كنند

11.87 بو مسیلم را لقب كذاب ماند�� مر محمد را اولو الالباب ماند

11.88 آن شراب حق ختامش مشك ناب�� باده را ختمش بود، گند و عذاب

12. داستان پادشاه جهودان كه نصرانیان را می كشت از بهر تعصب ملت خود و حکایت آن استاد و شاگرد

12.1 بود شاهی در جهودان ظلم ساز�� دشمن عیسی و نصرانی گداز

12.2 عهد عیسی بود و نوبت آن او�� جان موسی او و، موسی جان او

12.3 شاهِ احول كرد در راه خدا�� آن دو دمساز خدائی را جدا

12.4 گفت استاد احولی را، كاندرآ�� رو برون آر از وثاق آن شیشه را

12.5 * چون درون خانه احول رفت زود�� شیشه پیش چشم او دو مینمود

12.6 گفت احول: زان دو شیشه من كدام�� پیش تو آرم؟ بكن شرح تمام

12.7 گفت استاد: آن دو شیشه نیست، رو�� احولی بگذار و افزون بین مشو

12.8 گفت: ای استا مرا طعنه مزن�� گفت استا: زان دو یك را بر شكن

12.9 چون یكی بشكست هر دو شد ز چشم�� مرد احول گردد از میلان و خشم

12.10 شیشه یك بود و به چشمش دو نمود�� چون شكست آن شیشه را، دیگر نبود

12.11 خشم و شهوت، مرد را احول كند�� ز استقامت روح را مبدل كند

12.12 چون غرض آمد، هنر پوشیده شد�� صد حجاب از دل به سوی دیده شد

12.13 چون دهد قاضی به دل رشوت قرار�� كی شناسد ظالم از مظلوم زار؟

12.14 شاه از حقد جهودانه چنان�� گشت احول، كالامان یا رب امان

12.15 صد هزاران مومن و مظلوم كشت�� كه پناهم دین موسی را و پشت

13. حکایت وزیر پادشاه و مکر او در تفریق ترسایان

13.1 شه وزیری داشت رهزن عشوه دِه�� كاو بر آب از مكر بر بستی کره

13.2 گفت: ترسایان پناه جان كنند�� دین خود را از ملك پنهان كنند

13.3 * با ملک گفت: ای شه اسرار جو�� کم� ُکش ایشان را و دست از خون بشو

13.4 كم كش ایشان را كه كشتن سود نیست�� دین ندارد بوی، مشك و عود نیست

13.5 سِر، پنهان است اندر صد غلاف�� ظاهرش با توست و باطن بر خلاف

13.6 شاه گفتش: پس بگو تدبیر چیست؟�� چارۀ آن مكر و آن تزویر چیست؟

13.7 تا نماند در جهان نصرانئی�� نی هویدا دین و، نی پنهانئی

14. تلبیس اندیشیدن وزیر با نصاری و مکر او

14.1 گفت: ای شه گوش و دستم را ببر�� بینی ام بشكاف و لب، از حكم مر

14.2 بعد از آن، در زیر دار آور مرا�� تا بخواهد یك شفاعتگر مرا

14.3 بر منادیگاه كن، این كار تو�� بر سر راهی كه باشد چار سو

14.4 آنگهم از خود بران تا شهر دور�� تا در اندازم بر ایشان صد فتور

14.5 * چون شوند آنقوم از من دین پذیر�� کار ایشان، سر بسر شوریده گیر

14.6 * در میانشان فتنه و شور افکنم�� کاهنان، خیره شوند اندر فنم

14.7 * آنچه خواهم کرد با نصرانیان�� آن نمیآید کنون اندر بیان

14.8 * چون شمارندم امین و رازدان�� دام دیگر گون نهم در پیششان

14.9 * واز حیل بفریبم ایشان را همه�� واندر ایشان افکنم، صد دمدمه

14.10 * تا بدست خویش، خون خویشتن�� بر زمین ریزند، کوته شد سخن

14.11 پس بگویم: من پسر ِ نصرانیم�� ای خدای، ای راز دان، میدانی ام

14.12 شاه واقف گشت از ایمان من�� وز تعصب كرد قصد جان من

14.13 خواستم تا دین ز شه پنهان كنم�� آنچه دین اوست، ظاهر آن كنم

14.14 شاه بوئی برد از اسرار من�� متهم شد پیش شه گفتار من

14.15 گفت: گفت تو چو در نان سوزن است�� از دل من، تا دل تو روزن است

14.16 من از آن روزن بدیدم حال تو�� حال دیدم، کی نیوشم قال تو؟

14.17 گر نبودی جان عیسی چاره ام�� او جهودانه بكردی پاره ام

14.18 بهر عیسی جان سپارم، ž