poem498

چو کـسري نشست از بر تخـت عاج

بـه سر برنـهاد آن دل‌افروز تاج

بزرگان گيتي شدند انـجـمـن

چو بـنـشـسـت سالار با راي‌زن

سر نامداران زبان برگـشاد

ز دادار نيکي دهـش کرد ياد

چـنين گـفـت کز کردگار سـپـهر

دل ما پر از آفرين باد و مـهر

کزويسـت نيک و بدويسـت کام

ازو مـسـتـمـنديم وزو شادکام

ازويسـت فرمان و زويسـت مـهر

بـه فرمان اويسـت بر چرخ مـهر

ز راي وز تيمار او نـگذريم

نـفـس جز بـه فرمان او نشـمريم

بـه تخـت مهي بر هر آنکس که داد

کـند در دل او باشد از داد شاد

هر آنکـس کـه انديشـه بد کـند

بـه فرجام بد با تـن خود کـند

ز ما هرچ خواهـند پاسـخ دهيم

بـخواهـش گران روز فرخ نـهيم

از انديشـه دل کـس آگاه نيسـت

بـه تـنـگي دل اندر مرا راه نيست

اگر پادشا را بود پيشـه داد

بود بي‌گـمان هر کـس از داد شاد

از امروز کاري بـه فردا مـمان

کـه داند کـه فردا چـه گردد زمان

گـلـسـتان کـه امروز باشد به بار

تو فردا چـني گـل نيايد بـه کار

بدانـگـه کـه يابي تـن زورمـند

ز بيماري انديش و درد و گزند

پـس زندگي ياد کـن روز مرگ

چـنانيم با مرگ چون باد و برگ

هر آنگـه کـه در کار سستي کـني

هـمـه راي ناتـندرسـتي کـني

چو چيره شود بر دل مرد رشـک

يکي دردمـندي بود بي‌پزشـک

دل مرد بيکار و بـسيار گوي

ندارد بـه نزد کـسان آبروي

وگر بر خرد چيره گردد هوا

نـخواهد بـه ديوانـگي بر گوا

بـکژي تو را راه نزديکـتر

سوي راسـتي راه باريکـتر

بـه کاري کزو پيشدسـتي کـني

بـه آيد کـه کندي و سستي کـني

اگر جـفـت گردد زبان بر دروغ

نـگيرد ز بـخـت سـپـهري فروغ

سخـن گـفـتـن کژ ز بيچارگيست

بـه بيچارگان بربـبايد گريسـت

چو برخيزد از خواب شاه از نخـسـت

ز دشـمـن بود ايمـن و تندرسـت

خردمـند وز خوردني بي‌نياز

فزوني برين رنـج و دردسـت و آز

وگر شاه با داد و بخـشايشـسـت

جـهان پر ز خوبي و آسايشـسـت

وگر کژي آرد بداد اندرون

کبـسـتـش بود خوردن و آب خون

هر آنکـس که هست اندرين انجمـن

شـنيد اين برآورده آواز مـن

بدانيد و سرتاسر آگاه بيد

هـمـه سالـه با بخـت همراه بيد

کـه ما تاجداري بـه سر برده‌ايم

بداد و خرد راي پرورده‌ايم

وليکـن ز دسـتور بايد شـنيد

بد و نيک بي‌او نيايد پديد

هر آنـکـس کـه آيد بدين بارگاه

بـبايسـت کاري نيابـند راه

نـباشـم ز دسـتور هـمداسـتان

کـه بر مـن بپوشد چنين داسـتان

بدرگاه بر کارداران مـن

ز لـشـکر نـبرده سواران مـن

چو روزي بديشان نداريم تـنـگ

نـگـه کرد بايد بـنام و به نـنـگ

هـمـه مردمي بايد و راسـتي

نـبايد بـه کار اندرون کاسـتي

هر آنـکـس کـه باشد از ايرانيان

بـبـندد بدين بارگـه برميان

بيابد ز ما گـنـج و گـفـتار نرم

چو باشد پرسـتـنده با راي و شرم

چو بيداد جويد يکي زيردسـت

نـباشد خردمـند و خـسروپرسـت

مـکافات بايد بدان بد کـه کرد

نـبايد غـم ناجوانـمرد خورد

شـما دل بـه فرمان يزدان پاک

بداريد وز ما مداريد باک

کـه اويسـت بر پادشا پادشا

جـهاندار و پيروز و فرمانروا

فروزنده تاج و خورشيد و ماه

نـماينده ما را سوي داد راه

جـهاندار بر داوران داورسـت

ز انديشـه هر کـسي برترسـت

مـکان و زمان آفريد و سـپـهر

بياراسـت جان و دل ما بـه مـهر

شـما را دل از مـهر ما برفروخـت

دل و چشم دشمن بـه ما بربدوخـت

شـما راي و فرمان يزدان کـنيد

بـه چيزي کـه پيمان دهد آن کـنيد

نـگـهدار تا جـسـت و تخـت بلند

تو را بر پرسـتـش بود يارمـند

همـه تندرسـتي بـه فرمان اوست

هـمـه نيکويي زير پيمان اوسـت

ز خاشاک تا هـفـت چرخ بـلـند

هـمان آتـش و آب و خاک نژند

بـه هـسـتي يزدان گوايي دهـند

روان تو را آشـنايي دهـند

سـتايش هـمـه زير فرمان اوست

پرستـش هـمـه زير پيمان اوست

چو نوشين‌روان اين سخـن برگرفـت

جـهاني ازو مانده اندر شـگـفـت

هـمـه يک سر از جاي برخاستـند

برو آفرين نو آراسـتـند

شـهـنـشاه دانـندگان را بـخواند

سـخـنـهاي گيتي سراسر براند

جـهان را بـبـخـشيد بر چار بـهر

وزو نامزد کرد آبادشـهر

نـخـسـتين خراسان ازو ياد کرد

دل نامداران بدو شاد کرد

دگر بـهره زان بد قـم و اصـفـهان

نـهاد بزرگان و جاي مـهان

وزين بـهره بود آذرابادگان

کـه بـخـشـش نـهادند آزادگان

وز ارمينيه تا در اردبيل

بـپيمود بينادل و بوم گيل

سيوم پارس و اهواز و مرز خزر

ز خاور ورا بود تا باخـتر

چـهارم عراق آمد و بوم روم

چـنين پادشاهي و آباد بوم

وزين مرزها هرک درويش بود

نيازش بـه رنـج تـن خويش بود

ببـخـشيد آگـنده گـنـجي برين

جـهاني برو خواندند آفرين

ز شاهان هرآنکس کـه بد پيش ازوي

اگر کـم بدش گاه اگر بيش ازوي

بجسـتـند بـهره ز کشـت و درود

نرستسـت کـس پيش ازين نابسود

سـه يک بود يا چار يک بـهر شاه

قـباد آمد و ده يک آورد راه

زده يک بر آن بد کـه کـمـتر کـند

بـکوشد کـه کـهـتر چو مهتر کند

زمانـه ندادش بران بر درنـگ

بـه دريا بـس ايمن مشو بر نهنـگ

بـه کـسري رسيد آن سزاوار تاج

بـبـخـشيد بر جاي ده يک خراج

شدند انـجـمـن بـخردان و ردان

بزرگان و بيداردل موبدان

هـمـه پادشاهان شدند انجـمـن

زمين را بـبـخـشيد و برزد رسـن

گزيتي نـهادند بر يک درم

گر اي دون کـه دهـقان نـباشد دژم

کـسي را کـجا تـخـم گر چارپاي

بـه هـنـگام ورزش نـبودي بجاي

ز گنـج شـهـنـشاه برداشـتي

وگرنـه زمين خوار بـگذاشـتي

بـنا کشـتـه اندر نـبودي سخـن

پراگـنده شد رسـمـهاي کـهـن

گزيت رز بارور شـش درم

بـه خرما سـتان بر همين بد رقـم

ز زيتون و جوز و ز هر ميوه‌دار

کـه در مـهرگان شاخ بودي بـبار

ز ده بـن درمي رسيدي بـه گـنـج

نـبويد جزين تا سر سال رنـج

وزين خوردنيهاي خردادماه

نـکردي بـه کار اندرون کـس نـگاه

کـسي کـش درم بود و دهقان نبود

نديدي غـم رنـج و کـشـت و درود

بر اندازه از ده درم تا چـهار

بـسالي ازو بـسـتدي کاردار

کـسي بر کديور نـکردي سـتـم

بـه سالي به سه بـهره بود اين درم

گزارنده بودي بـه ديوان شاه

ازين باژ بـهري بـه هر چار ماه

دبير و پرسـتـنده شـهريار

نـبودي بـه ديوان کسي زين شـمار

گزيت و خراج آنـچ بد نام برد

بـسـه روزنامـه بـه موبد سـپرد

يکي آنـک بر دسـت گـنـجور بود

نـگـهـبان آن نامـه دسـتور بود

دگر تا فرسـتد بـه هر کـشوري

بـه هر نامداري و هر مـهـتري

سـه ديگر کـه نزديک موبد برند

گزيت و سر باژها بـشـمرند

بـه فرمان او بود کاري کـه بود

ز باژ و خراج و ز کـشـت و درود

پراگـنده کاراگـهان در جـهان

کـه تا نيک و بد زو نـماند نـهان

هـمـه روي گيتي پر از داد کرد

بـهرجاي ويراني آباد کرد

بخـفـتـند بر دشـت خرد و بزرگ

بـه آبشـخور آمد همي ميش و گرگ

يکي نامـه فرمود بر پـهـلوي

پـسـند آيدت چون ز من بـشـنوي

نخـسـتين سر نامه کرد از مهست

شهـنـشاه کـسري يزدان‌پرسـت

بـه بـهرام روز و بـخرداد شـهر

کـه يزدانـش داد از جهان تاج بـهر

برومـند شاخ از درخـت قـباد

کـه تاج بزرگي بـه سر برنـهاد

سوي کارداران باژ و خراج

پرسـتـنده شايسـتـه فر و تاج

بي‌اندازه از ما شـما را درود

هـنر با نژاد اين بود با فزود

نخسـتين سخن چون گشايش کنيم

جـهان‌آفرين را سـتايش کـنيم

خردمـند و بينادل آنرا شـناس

کـه دارد ز دادار کيهان سـپاس

بداند کـه هـسـت او ز ما بي‌نياز

بـه نزديک او آشـکارسـت راز

کـسي را کـجا سرفرازي دهد

نـخـسـتين ورا بي‌نيازي دهد

مرا داد فرمان و خود داورسـت

ز هر برتري جاودان برترسـت

بـه يزدان سزد ملک و مهتر يکيسـت

کـسي را جز از بندگي کار نيسـت

ز مـغز زمين تا بـه چرخ بـلـند

ز افـلاک تا تيره خاک نژند

پي مور بر خويشـتـن برگواسـت

کـه ما بـندگانيم و او پادشاسـت

نـفرمود ما را جز از راسـتي

کـه ديو آورد کژي و کاسـتي

اگر بـهر مـن زين سراي سپـنـج

نـبودي جز از باغ و ايوان و گـنـج

نجـسـتي دل مـن به جز داد و مهر

گـشادن بـهر کار بيدار چـهر

کـنون روي بوم زمين سر بـه سر

ز خاور برو تا در باخـتر

بـه شاهي مرا داد يزدان پاک

ز خورشيد تابـنده تا تيره خاک

نـبايد کـه جز داد و مـهر آوريم

وگر چين بـه کاري بـچـهر آوريم

شـبان بدانديش و دشـت بزرگ

هـمي گوسفـندان بـماند بـگرگ

نـبايد کـه بر زيردسـتان ما

ز دهـقان وز دين‌پرسـتان ما

بـه خشـکي به خاک و بکشتي برآب

برخـشـنده روز و به هنـگام خواب

ز بازارگانان تر و ز خـشـک

درم دارد و در خوشاب و مـشـک

کـه تابـنده خور جز بداد و به مـهر

نـتابد بريشان ز خـم سـپـهر

برين‌گونـه رفـت از نژاد و گـهر

پـسر تاج يابد هـمي از پدر

بـه جز داد و خوبي نـبد در جـهان

يکي بود با آشـکارا نـهان

نـهاديم بر روي گيتي خراج

درخـت گزيت از پي تـخـت عاج

چو اين نامـه آرند نزد شـما

کـه فرخـنده باد اورمزد شـما

کـسي کو برين يک درم بـگذرد

بـبيداد بر يک نـفـس بـشـمرد

بـه يزدان کـه او داد ديهيم و فر

کـه مـن خود ميانـش ببرم بـه ار

برين نيز بادافره کردگار

نـبايد کـه چـشـم بد آيد بـه کار

هـمين نامـه و رسـم بنـهيد پيش

مـگرديد ازين فرخ آيين خويش

بـه هر چار ماهي يکي بـهر ازين

بـخواهيد با داد و با آفرين

بـه جايي کـه باشد زيان مـلـخ

وگر تـف خورشيد تابد بـه شـخ

دگر تـف باد سـپـهر بـلـند

بدان کـشـتـمـندان رساند گزند

هـمان گر نـبارد بـه نوروز نـم

ز خـشـکي شود دشـت خرم دژم

مـخواهيد با ژاندران بوم و رسـت

کـه ابر بـهاران بـه باران نشسـت

ز تـخـم پراگـنده و مزد رنـج

بـبـخـشيد کارندگانرا ز گـنـج

زميني کـه آن را خداوند نيسـت

بـه مرد و ورا خويش و پيوند نيسـت

نـبايد کـه آن بوم ويران بود

کـه در سايه شاه ايران بود

کـه بدگو برين کار نـنـگ آورد

کـه چونين بهانـه بـچـنـگ آورد

ز گـنـج آنـچ بايد مداريد باز

کـه کردسـت يزدان مرا بي‌نياز

چو ويران بود بوم در بر مـن

نـتابد درو سايه فر مـن

کـسي را کـه باشد برين مايه کار

اگر گيرد اين کار دشوار خوار

کـنـم زنده بر دار جايي که هسـت

اگر سرفرازسـت و گر زيردسـت

بزرگان کـه شاهان پيشين بدند

ازين کار بر ديگر آيين بدند

بد و نيک با کارداران بدي

جـهان پيش اسـب‌سواران بدي

خرد را هـمـه خيره بـفريفـتـند

بافزوني گـنـج نـشـکيفـتـند

مرا گنـج دادسـت و دهقان سـپاه

نـخواهيم بدينار کردن نـگاه

شـما را جـهان بازجسـتـن بداد

نـگـه داشـتـن ارج مرد نژاد

گرامي‌تر از جان بدخواه مـن

کـه جويد هـمي کشور و گاه مـن

سـپـهـبد کـه مردم فروشد به زر

نـبايد بدين بارگـه برگذر

کـسي را کـند ارج اين بارگاه

کـه با داد و مهرست و با رسـم و راه

چو بيداردل کارداران مـن

بـه ديوان موبد شدند انـجـمـن

پديد آيد از گـفـت يک تـن دروغ

ازان پـس نـگيرد بر ما فروغ

بـه بيدادگر بر مرا مـهر نيسـت

پلـنـگ و جفاپيشـه مردم يکيست

هر آنکـس که او راه يزدان بجسـت

باب خرد جان تيره بـشـسـت

بدين بارگاهـش بـلـندي بود

بر موبدان ارجـمـندي بود

بـه نزديک يزدان ز تخمي که کشـت

بـه بايد بـپاداش خرم بـهـشـت

کـه ما بي‌نيازيم ازين خواسـتـه

کـه گردد بـه نـفرين روان کاستـه

گر از پوسـت درويش باشد خورش

ز چرمـش بود بي‌گـمان پرورش

پلـنـگي بـه از شـهرياري چنين

کـه نـه شرم دارد نه آيين نـه دين

گـشادسـت بر ما در راسـتي

چـه کوبيم خيره در کاسـتي

نـهاني بدو داد دادن بروي

بدان تا رسد نزد ما گـفـت و گوي

بـه نزديک يزدان بود ناپـسـند

نـباشد بدين بارگـه ارجـمـند

ز يزدان وز ما بدان کـس درود

کـه از داد و مـهرش بود تاروپود

اگر دادگر باشدي شـهريار

بـماند بـه گيتي بـسي پايدار

کـه جاويد هر کـس کـنـند آفرين

بران شاه کاباد دارد زمين

ز شاهان که با تخـت و افـسر بدند

بـه گـنـج و بـه لشکر توانگر بدند

نـبد دادگرتر ز نوشين‌روان

کـه بادا هـميشـه روانـش جوان

نـه زو پرهـنرتر بـه فرزانـگي

بـه تـخـت و بداد و به مردانـگي

ورا موبدي بود بابـک بـنام

هـشيوار و دانادل و شادکام

بدو داد ديوان عرض و سـپاه

بـفرمود تا پيش درگاه شاه

بياراسـت جايي فراخ و بـلـند

سرش برتر از تيغ کوه پرند

بـگـسـترد فرشي برو شاهوار

نشستـند هرکـس که بود او به کار

ز ديوان بابـک برآمد خروش

نـهادند يک سر برآواز گوش

کـه اي نامداران جـنـگ آزماي

سراسر بـه اسـب اندر آريد پاي

خراميد يک‌يک بـه درگاه شاه

بـه سر برنـهاده ز آهـن کـلاه

زره‌دار با گرزه گاوسار

کـسي کو درم خواهد از شـهريار

بيامد بـه ايوان بابـک سـپاه

هوا شد ز گرد سواران سياه

چو بابـک سـپـه را همه بنـگريد

درفـش و سر تاج کـسري نديد

ز ايوان باسـب اندر آورد پاي

بـفرمودشان بازگـشـتـن ز جاي

برين نيز بـگذشـت گردان سـپـهر

چو خورشيد تابـنده بـنـمود چـهر

خروشي برآمد ز درگاه شاه

کـه اي گرزداران ايران سـپاه

هـمـه با سـليح و کمان و کمـند

بديوان بابـک شويد ارجـمـند

برفـتـند با نيزه و خود و کـبر

هـمي گرد لـشـکر برآمد بـه ابر

نـگـه کرد بابـک بـه گرد سـپاه

چو پيدا نـبد فر و اورند شاه

چـنين گـفـت کامروز با مهر و داد

هـمـه بازگرديد پيروز و شاد

بـه روز سـه ديگر برآمد خروش

کـه اي نامداران با فر و هوش

مـبادا کـه از لـشـکري يک سوار

نـه با ترگ و با جوشـن کارزار

بيايد برين بارگـه بـگذرد

عرض گاه و ايوان او بـنـگرد

هر آنکـس که باشد به تاج ارجمـند

بـه فر و بزرگي و تـخـت بـلـند

بداند کـه بر عرض آزرم نيسـت

سـخـن با مـحابا و با شرم نيست

شهنـشاه کـسري چو بگشاد گوش

ز ديوان بابـک برآمد خروش

بـخـنديد کـسري و مغفر بخواست

درفـش بزرگي برافراشـت راسـت

بـه ديوان بابـک خراميد شاه

نـهاده ز آهـن بـه سر بر کـلاه

فروهـشـت از ترگ رومي زره

زده بر زره بر فراوان گره

يکي گرزه گاوپيکر بـه چـنـگ

زده بر کـمرگاه تير خدنـگ

بـه بازو کـمان و بزين بر کـمـند

ميان را بزرين کـمر کرده بـند

برانـگيخـت اسـب و بيفشارد ران

بـه گردن برآورد گرز گران

عـنان را چپ و راست لختي بـسود

سـليح سواري بـه بابـک نـمود

نـگـه کرد بابـک پـسـند آمدش

شـهـنـشاه را فرمـند آمدش

بدو گـفـت شاها انوشـه بدي

روان را بـه فرهـنـگ توشـه بدي

بياراسـتي روي کـشور بداد

ازين گونـه داد از تو داريم ياد

دليري بد از بـنده اين گـفـت و گوي

سزد گر نـپيچي تو از داد روي

عـنان را يکي بازپيچي براسـت

چـنان کز هنرمـندي تو سزاسـت

دگرباره کـسري برانگيخـت اسـب

چـپ و راست برسان آذرگشسـب

نـگـه کرد بابـک ازو خيره ماند

جـهان‌آفرين را فراوان بـخواند

سواري هزار و گوي دوهزار

نـبودي کـسي را گذر بر چـهار

درمي فزون کرد روزي شاه

بـه ديوان خروش آمد از بارگاه

کـه اسـب سر جنـگـجويان بيار

سوار جـهان نامور شـهريار

فراوان بـخـنديد نوشين روان

کـه دولـت جوان بود و خسرو جوان

چو برخاسـت بابـک ز ديوان شاه

بيامد بر نامور پيشـگاه

بدو گـفـت کاي شـهريار بزرگ

گر امروز مـن بنده گشتـم سـترگ

هـمـه در دلـم راسـتي بود و داد

درشـتي نـگيرد ز مـن شاه ياد

درشـتي نـمايم چو باشم درسـت

انوشـه کـسي کو درشتي نجست

بدو گـفـت شاه اي هـشيوار مرد

تو هرگز ز راه درسـتي مـگرد

تـن خويش را چون مـحابا کـني

دل راسـتي را همي‌بـشـکـني

بدين ارز تو نزد مـن بيش گـشـت

دلـم سوي انديشـه خويش گشـت

کـه ما در صـف کار ننـگ و نـبرد

چـگونـه برآريم ز آورد گرد

چـنين داد پاسـخ بـه پرمايه شاه

کـه چون نو نـبيند نـگين و کـلاه

چو دسـت و عـنان تو اي شـهريار

بـه ايوان نديدسـت پيکرنـگار

بـه کام تو گردد سـپـهر بـلـند

دلـت شاد بادا تـنـت بي‌گزند

بـه موبد چـنين گفـت نوشين‌روان

کـه با داد ما پير گردد جوان

بـه گيتي نـبايد کـه از شـهريار

بـماند جز از راسـتي يادگار

چرا بايد اين گـنـج و اين روز رنـج

روان بـسـتـن اندر سراي سپنـج

چو ايدر نـخواهي هـمي‌آرميد

بـبايد چريد و بـبايد چـميد

پرانديشـه بودم ز کار جـهان

سـخـن را همي‌داشـتـم در نهان

کـه تا تاج شاهي مرا دشمنـسـت

هـمـه گرد بر گرد آهرمـنـسـت

بـه دل گفتـم آرم ز هر سو سـپاه

بـخواهـم ز هر کـشوري رزمـخواه

نـگردد سـپاه انجـمـن جز به گنج

بـه بي مردي آيد هم از گنـج رنـج

اگر بد بـه درويش خواهد رسيد

ازين آرزو دل بـبايد بريد

هـمي‌راندم با دل خويش راز

چو انديشـه پيش خرد شد فراز

سوي پـهـلوانان و سوي ردان

هـم از پـند بيداردل بـخردان

نبشـتـم بـخ هر کـشوري نامه‌اي

بـه هر نامداري و خودکامـه‌اي

کـه هر کس کـه داريد هوش و خرد

هـمي کـهـتري را پـسر پرورد

بـه ميدان فرسـتيد با ساز جـنـگ

بـجويند نزديک ما نام و نـنـگ

نـبايد کـه اندر فراز و نـشيب

ندانـند چـنـگ و عـنان و رکيب

بـه گرز و به شمشير و تير و کـمان

بدانـند پيچيد با بدگـمان

جوان بي‌هـنر سـخـت ناخوش بود

اگر چـند فرزند آرش بود

عرض شد ز در سوي هر کـشوري

درم برد نزديک هر مـهـتري

چـهـل روز بودي درم را درنـگ

برفـتـند از شـهر با ساز جـنـگ

ز ديوان چو دينار برداشـتـند

بدان خرمي روز بـگذاشـتـند

کـنون لاجرم روي گيتي بـمرد

بياراسـتـم تا کي آيد نـبرد

مرا ساز و لـشـکر ز شاهان پيش

فزونـسـت و هم دولت و راي بيش

سخـنـها چو بـشـنيد موبد ز شاه

بـسي آفرين خواند بر تاج و گاه

چو خورشيد بـنـمود تابـنده چـهر

در باغ بـگـشاد گردان سـپـهر

پديد آمد آن توده شـنـبـليد

دو زلـف شـب تيره شد ناپديد

نـشـسـت از بر تخت نوشين روان

خـجـسـتـه دلـفروز شاه جوان

جـهاني بـه درگاه بـنـهاد روي

هر آنـکـس کـه بد بر زمين راه‌جوي

خروشي برآمد ز &nbs