Masnavi 6

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر ششم مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد.

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. مقدمه دفتر ششم

1.1                                         ای حیات دل، حسام الدین، بسی میل می جوشد به قسم ِ سادسی

1.2                                         گشت از جذبِ چو تو علامه ای در جهان گردان حسامی نامه ای

1.3                                         * پیش کش بهر رضایت میکِشم در تمام مثنوی قِسم ِ ششم

1.4                                         پیش كش می آرمت، ای معنوی قسم ِ سادس، در تمام مثنوی

1.5                                         شش جهت را نور دِه زین شش صَحف كی یطوف حوله من لم یطف ؟

1.6                                         عشق را با پنج و با شش كار نیست مقصدِ او جز كه جذبِ یار نیست

1.7                                         بو كه فیما بعد دستوری رسد رازهای گفتنی، گفته شود

1.8                                         با بیانی كآن بود نزدیكتر زین كنایاتِ دقیق ِ مستتر

1.9                                         راز، جز با راز دان انباز نیست راز اندر گوش ِ مُنكر راز نیست

1.10                                  لیك دعوت وارد است از كردگار با قبول و ناقبول، او را چه كار ؟

1.11                                  نوح ُنه صد سال دعوت مینمود دم به دم انكار ِ قومش میفزود

1.12                                  هیچ از گفتن عنان واپس كشید ؟ هیچ اندر غار ِ خاموشی خزید ؟

1.13                                  زآنکه از بانگ و علالای سگان هیچ واگردد ز راهی كاروان ؟

1.14                                  یا شب مهتاب، از غوغای سگ سُست گردد بدر را در سیر تگ ؟

1.15                                  مَه فشاند نور و سگ عوعو كند هر كسی بر خلقتِ خود میتند

1.16                                  هر كسی را خدمتی داده قضا در خور ِ آن گوهرش، در ابتلا

1.17                                  چونكه نگذارد سگ آن بانگِ سقم من مَهَم، سیران خود را کی هلم ؟

1.18                                  چونكه سركه، سركگی افزون كند پس شكر را واجب افزونی بود

1.19                                  قهر، سركه، لطف، همچون انگبین كاین دو باشد اصل ِ هر اسكنجبین

1.20                                  انگبین گر زآنکه كم باشد ز خل اندر آن اسكنجبین آید خلل

1.21                                  قوم بر وی سركه ها میریختند نوح را دریا فزون میریخت قند

1.22                                  قند او را بُد مدد از بحر ِ جود پس ز سركۀ اهل ِ عالم میفزود

1.23                                  واحدِ كالالف كه بوَد؟ آن ولی بلكه صد قرن است آن عبد العلی

1.24                                  ُخم كه از دریا در او راهی بود پیش ِ او جیحونها زانو زند

1.25                                  خاصه آن دریا، كه دریاها همه چون شنیدند آن مثال و دمدمه

1.26                                  شد دهانشان تلخ زین شرم و خجل كه قرین شد نام ِ اعظم با اقل

1.27                                  در قران ِ این جهان با آن جهان این جهان از شرم میگردد جَهان

1.28                                  این عبارت تنگ و قاصر رتبت است ور نه خس را با اخص چه نسبت است ؟

1.29                                  زاغ در رز نعرۀ زاغان زند بلبل از آواز خوش كی كم ُكند ؟

1.30                                  پس خریدار است هر یك را جدا در مزادِ یفْعَل الله ما یشاء

1.31                                  ُنقل ِ خارستان غذای آتش است بوی ُگل قوتِ دماغ ِ سر خوش است

1.32                                  گر پلیدی پیش ِ ما رسوا بود خوك و سگ را شكـّر و حلوا بود

1.33                                  گر پلیدان این پلیدیها كنند آبها بر پاك كردن می تنند

1.34                                  * ور جهانی پُر شود از خار و خس آتشی محوش کند در یک نفس

1.35                                  گر چه ماران زهر افشان میكنند ور چه تلخانمان پریشان میكنند

1.36                                  نحلها بر كوه و كندو و شجَر مینهند از شهد انبار ِ شكر

1.37                                  زهرها هر چند زهری میكنند زودتر تریاقاتشان بر میكنند

1.38                                  این جهان جنگ است چون ُكلّ بنگری ذره با ذره همچو دین با كافری

1.39                                  آن یكی ذره همی پَرّد به چپ و آن دگر سوی یمین اندر طلب

1.40                                  ذره ای بالا و آن دیگر نگون جنگِ فعلیشان ببین اندر ركون

1.41                                  جنگِ فعلی هست از جنگِ نهان زین تخالف، آن تخالف را بدان

1.42                                  ذرّه ای كاو محو شد در آفتاب جنگ او بیرون شد از وصف و حساب

1.43                                  چون ز ذرّه محو شد نفس و نفس جنگش اكنون جنگِ خورشید است و بس

1.44                                  رفت از وی جنبش ِ طبع و سكون از چه؟ از "إِنّا إِلَیهِ راجعون"

1.45                                  ما به بحر ِ نور خود راجع شدیم و از رضاع اصل مسترضع شدیم

1.46                                  در فروع راه، ای مانده ز غول لاف كم زن از اصول ِ بی اصول

1.47                                  جنگِ ما و صلح ِ ما در نور ِ عین نیست از ما، هست بَین الاصبعین

1.48                                  جنگِ فعلی، جنگِ طبعی، جنگِ قول در میان ِ جزوها حربیست هول

1.49                                  این جهان زین جنگ قائم می بود در عناصر درنگر تا حل شود

1.50                                  چار عنصر، چار استون قویست كه بر ایشان سقفِ دنیا مُستویست

1.51                                  هر ستونی اِشكنندۀ آن دگر ُاستن آب اِشكنندۀ آن شرر

1.52                                  پس بنای خلق بر اضداد بود لاجرم جنگی شدند از ضرّ و سود

1.53                                  هست احوالت خلافِ یکدگر هر یكی با هم مخالف در اثر

1.54                                  چونكه هر دم راه خود را میزنی با دگر كس سازگاری چون كنی؟

1.55                                  موج ِ لشكرهای احوالت ببین هر یكی با دیگری در جنگ و كین

1.56                                  مینگر در خود چنین جنگِ گران پس چه مشغولی به جنگِ دیگران ؟

1.57                                  تا مگر زین جنگ، حقـّت واخرد در جهان ِ صلح ِ یك رنگت بَرد

1.58                                  آن جهان جز باقی و آباد نیست زآنكه تركیبِ وی از اضداد نیست

1.59                                  این تفانی از ضد آید ضد را چون نباشد ضد، نبوَد جز بقا

1.60                                  نفی ضد كرد از بهشت آن بی نظیر كه نباشد شمس و ضدش زمهریر

1.61                                  هست بی رنگی اصول رنگها صلحها باشد اصول جنگها

1.62                                  آن جهان است اصل ِ این پُر غم وثاق وصل باشد اصل هر هجر و فراق

1.63                                  این مخالف از چه آید وز کجا ؟ وز چه زاید وحدت این اضداد را ؟

1.64                                  زآنكه ما فرعیم و، چار اضداد اصل خوی خود در فرع كرد ایجاد اصل

1.65                                  گوهر جان چون ورای فصلهاست خوی او این نیست، خوی كبریاست

1.66                                  جنگها بین كان اصول صلح هاست چون نبی كه جنگ او بهر خداست

1.67                                  * طرفه آن جنگی که اصل صلح هاست شاد آن، کاین جنگ او بهر خداست

1.68                                  غالب است و چیر در هر دو جهان شرح این غالب نگنجد در دهان

1.69                                  آبِ جیحون را اگر نتوان كشید هم ز قدر تشنگی نتوان بُرید؟

1.70                                  گر شدی عطشان بحر معنوی فرجه ای كن در جزیرۀ مثنوی

1.71                                  فرجه كن چندان كه اندر هر نفس مثنوی را معنوی بینی و بس

1.72                                  باد، َكه را، ز آبِ جو، چون وا َكنَد آب، یك رنگی خود پیدا ُكند

1.73                                  شاخه های تازۀ مرجان ببین میوه های رُسته ز آبِ جان ببین

1.74                                  چون ز حرف و صوت دم یكتا شود آن همه بگذارد و دریا شود

1.75                                  حرف گوی و، حرف نوش و، حرفها هر سه جان گردند اندر انتها

1.76                                  نان دهنده و، نان ستان و، نان ِ پاك ساده گردند از صُوَر، گردند خاك

1.77                                  لیك معنیشان بود در سه مقام در مراتب هم ممیز هم مدام

1.78                                  خاك شد صورت، ولی معنی نشد هر كه گوید شد، تو گویش: نی نشد

1.79                                  در جهان روح هر سه منتظر گه ز صورت هارب و گه مستقر

1.80                                  * امر آید: در صور رو، در رود باز هم ز امرش مجرد میشود

1.81                                  پس، "له الخلق" و له الامرش بدان خلق صورت، امر ِ جان راكب بر آن

1.82                                  راكب و مركوب در فرمان ِ شاه جسم بر درگاه و جان در بارگاه

1.83                                  چونكه خواهد كآب آید در سبو شاه گوید جیش جان را كه: اركبوا

1.84                                  باز جانها را چو خواهد بر علو بانگ آید از نقیبان كه: انزلوا

1.85                                  بعد از این باریك خواهد شد سخُن كم كن آتش، هیزمش افزون مكن

1.86                                  تا نجوشد دیگهای خُرد زود دیگِ ادراكات، خُرد است و فرود

1.87                                  پاك سبحانی كه سیبستان كند در غمام ِ حرفشان پنهان كند

1.88                                  زین غمام ِ صوت و حرف و گفت وگوی پرده ای، كز سیب ناید غیر بو

1.89                                  باری، افزون كش تو این بو را به هوش تا سوی اصلت برد بگرفته گوش

1.90                                  بو نگهدار و بپرهیز از زُكام تن بپوش از باد و بودِ سردِ عام

1.91                                  تا نینداید مشامت از اثر ای هواشان از زمستان سردتر

1.92                                  چون جمادند و، فسرده و، تن شگرف میجهد انفاسشان از تلّ برف

1.93                                  چون زمین زین برف در پوشد كفن تیغ خورشید حسام الدین بزن

1.94                                  هین بر آر از شرق سیف الله را گرم كن ز آن شرق این درگاه را

1.95                                  برف را خنجر زند آن آفتاب سیلها ریزد ز ُكه ها بر ُتراب

1.96                                  زانكه لا شرقی و لا غربیست او با منجم روز و شب حربیست او

1.97                                  كه چرا جز من نجوم بی هدی قبله كردی از لئیمی و عمی ؟

1.98                                  ناخوشت آید مقال آن امین در نبی كه لا أُحِبُّ الآفلین

1.99                                  از قزح، در پیش مه بستی كمر ز آن همی رنجی ز انشَقَّ القمر

1.100                           منكری این را كه "شمسُ كوّرَت" شمس پیش توست عالی مرتبت

1.101                           از ستاره دیده تصریفِ هوا ناخوشت آید "إذا النجم هوی "

1.102                           خود موثرتر نباشد مه ز نان ای بسا نانی كه ریزد عِرق ِ جان

1.103                           خود موثرتر نباشد زُهره ز آب ای بسا آبا كه كرد او تن خراب

1.104                           مِهر او در جان توست و پندِ دوست میزند بر گوش تو بیرون ِ پوست

1.105                           پند ما در تو نگیرد، ای فلان پند تو در ما نگیرد هم، بدان

1.106                           جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست كه "مقالید السماوات" آن ِ اوست

1.107                           این سخن همچون ستاره ست و قمر لیك بی فرمان حق ندهد اثر

1.108                           این ستاره بی جهت تاثیر او میزند بر گوشهای وحی جو

1.109                           كه بیائید از جهت تا بی جهات تا ندَراند شما را گرگِ مات

1.110                           آنچنان كه لمعۀ دُر پاش اوست شمس ِ دنیا در صفت خفاش ِ اوست

1.111                           هفت چرخ ِ ازرقی در رقّ اوست پیكِ ماه اندر تب و در دقّ اوست

1.112                           زُهره چنگ مسئلت در وی زده مشتری با نقدِ جان پیشش شده

1.113                           در هوای پای بوس ِ او زُحَل لیك، خود را می نبیند آن محل

1.114                           دست و پا مریخ چندین خَست از او و آن عطارد صد قلم بشكست از او

1.115                           با منجم، این همه انجم به جنگ كای رها كرده تو جان، بُگزیده رنگ

1.116                           جان وی است و، ما همه نقش و رقوم كوكبِ هر فكر او جان ِ نجوم

1.117                           فكر كو؟ آنجا همه نور است پاك بهر توست این لفظِ فكر، ای فكرناك

1.118                           هر ستاره خانه دارد بر علا هیچ خانه درنگنجد نجم ِ ما

1.119                           جان ِ بیسو در مكان كی در رود ؟ نور ِ نامحدود را حد كی بود ؟

1.120                           لیك تمثیلی و تصویری كنند تا كه دریابد ضعیفی عشقمند

1.121                           مثل نبود، لیك آن باشد مثیل تا كند عقل ِ محمد را گسیل

1.122                           عقل ِ سر تیز است، لیكن پای سُست زانكه دل ویران شدست و، تن درست

1.123                           عقلشان در عقل ِ دنیا پیچ پیچ فكرشان در ترك شهوت، هیچ هیچ

1.124                           صدرشان در وقتِ دعوی همچو شرق صبرشان در وقتِ تقوی همچو برق

1.125                           عالِمی، اندر هنرها خود نماست همچو عالم بی وفا وقتِ وفاست

1.126                           وقتِ خود بینی نگنجد در جهان در گلو و معده ُگم گشته چو نان

1.127                           این همه اوصافشان نیكو شود بَد نماند، چونكه نیكو جو شود

1.128                           گر منی َگنده بود همچون منی چون به جان پیوست یابد روشنی

1.129                           هر جمادی كاو كند رو در نبات از درختِ بختِ او روید حیات

1.130                           هر نباتی كاو به جان رو آورد خضروار از چشمۀ حیوان خورد

1.131                           باز، جان چون رو سوی جانان نهد رخت را در عمر ِ بی پایان نهد

 

2. سؤال کردن سائلی از واعظی که: مرغی بر سر ِ بارو نشست، از سر و دُمّ او کدام فاضل تر است؟ و جواب دادن واعظ سائل را

2.1                                         واعظی را گفت روزی سائلی كای تو منبر را سنی تر قایلی

2.2                                         یك سؤال استم، بگو ای ذو لباب اندر این مجلس سؤالم را جواب

2.3                                         بر سر بارو یكی مرغی نشست از سر و دُمّش، كدامین بهتر است؟

2.4                                         گفت: اگر رویش به شهر و دُم به دِه روی او از دُمّ ِ او میدان كه به

2.5                                         ور سوی شهر است دُمّ رویش به دِه خاكِ آن دُم باش و از رویش بجه

2.6                                         مرغ را پَر میبرد تا آشیان پَرّ ِ مردم همّت است، ای مردمان

2.7                                         عاشقی كالوده شد در خیر و شر خیر و شر منگر، تو در همّت نگر

2.8                                         باز اگر باشد سپید و بی نظیر چونكه صیدش موش باشد، شد حقیر

2.9                                         ور بود جغدی و میل او به شاه او سر ِ باز است، منگر در كلاه

2.10                                  * ور همی شیری خورد از مُرده خر سگ بود او، شکل شیری کم نگر

2.11                                  * ور پلنگ و گرگ را افکند سگ شیر می دان مر ورا، بی ریب و شک

2.12                                  * آدمی بسرشته از یک مشت گِل برگذشت از چرخ و از کوکب به دل

2.13                                  آدمی بر قدر یك طشتِ خمیر بر فزود از آسمان و از اثیر

2.14                                  هیچ كَرَّمْنا شنید این آسمان ؟ كه شنید این آدمی پُر غمان

2.15                                  بر زمین و چرخ عرضه كرد كس؟ خوبی عقل و عبارات و هوس ؟

2.16                                  جلوه كردی هیچ تو بر آسمان ؟ خوبی روی و اصابت در گمان ؟

2.17                                  پیش ِ صورتهای حمام، ای ولد عرضه كردی هیچ سیم اندام خود ؟

2.18                                  بگذری ز آن نقشهای همچو حور خلوت آری با عجوزی نیم كور

2.19                                  در عجوزه چیست كایشان را نبود ؟ كاو تو را با نقشها با خود ربود

2.20                                  تو نگوئی، من بگویم در بیان عقل و، حس و، درك و، تدبیر است و جان

2.21                                  در عجوزه جان آمیزش كنیست صورتِ گرمابه ها را روح نیست

2.22                                  صورت گرمابه گر جنبش كند در زمان از صد عجوزت بر كند

2.23                                  جان چه باشد؟ با خبر از خیر و شر شاد از احسان و، گریان از ضرر

2.24                                  چون سر و ماهیّت جان مُخبر است هر كه او آگاه تر با جان تر است

2.25                                  * اقتضای جان چو ای دل آگهیست هر که آگه تر بوَد جانش قویست

2.26                                  روح را تاثیر، آگاهی بود هر كه را این بیش، اللهی بود

2.27                                  خود جهان ِ جان سراسر آگهیست هر که بیجانست از دانش ُتهیست

2.28                                  چون خبرها هست بیرون زین نهاد باشد این جانها در آن میدان جماد

2.29                                  جان ِ اول مظهر درگاه شد جان ِ جان خود مظهر الله شد

2.30                                  آن ملایك جمله عقل و جان بُدند جان ِ تو آمد كه جسم ِ آن شدند

2.31                                  از سعادت چون بر آن جان بر زدند همچو تن آن روح را خادم شدند

2.32                                  آن بلیس، از جان از آن در پرده بود یك نشد با جان كه عضو مُرده بود

2.33                                  چون نبودش آن، فدای آن نشد دست بشكسته مطیع جان نشد

2.34                                  جان نشد ناقص، گر آن عضوش شكست كان به دست اوست، تاند كرد هست

2.35                                  سِرّ ِ دیگر هست، كو گوش ِ دگر ؟ طوطیی كو مستعد آن شكر ؟

2.36                                  طوطیان خاص را قندی است ژرف طوطیان عام از این خود بسته طرف

2.37                                  كی چشد درویش ِ صورت ز آن نكات؟ معنی است آن، نی فعولن فاعلات

2.38                                  از خر عیسی دریغش نیست قند لیك، خر آمد به خلقت َكه پسند

2.39                                  قند، خر را گر طرب انگیختی پیش خر قنطار ِ شكر ریختی

2.40                                  معنی "نَخْتِم عَلی أفواههُم" این شناس، این است ره رو را مُهم

2.41                                  تا ز راهِ خاتم پیغمبران بو كه برخیزد ز لب ختم ِ گران

2.42                                  ختمهائی كانبیا بگذاشتند آن به دین ِ احمدی برداشتند

2.43                                  قفلهای ناگشاده مانده بود از دَم ِ "إِنا فَتَحْنا " بر گشود

2.44                                  او شفیع است، این جهان و آن جهان این جهان در دین و، آنجا در جنان

2.45                                  این جهان گوید كه: تو رهشان نما وآنجهان گوید كه: تو مَهشان نما

2.46                                  پیشه اش اندر ظهور و در كمون اهدِ قومی، انهُم لا یعلمون

2.47                                  باز گشته از دَم ِ او هر دو باب در دو عالم دعوتِ او مُستجاب

2.48                                  بهر این خاتم شدست او، كه به جُود مثل او نی بود و، نی خواهند بود

2.49                                  چونكه در صنعت بَرد ُاستاد دست نی تو گوئی ختم ِ صنعت بر تو است ؟

2.50                                  در گشادِ ختمها تو خاتمی در جهان ِ روح بخشان حاتمی

2.51                                  هست اشاراتِ محمد المراد ُكل گشاد، اندر گشاد، اندر گشاد

2.52                                  صد هزاران آفرین بر جان او بر قدوم و دور ِ فرزندان او

2.53                                  آن خلیفه زادگان ِ مُقبلش زاده اند از عنصر ِ جان و دلش

2.54                                  گر ز بغداد و هَری، یا از ری اند بی مزاج آب و گِل، نسل وی اند

2.55                                  شاخ ِ ُگل هر جا كه میروید ُگل است خُمّ ِ مُل هر جا كه میجوشد مُل است

2.56                                  گر ز مغرب سر زند خورشید سر عین خورشید است، نی چیز دگر

2.57                                  عیب جویان را از این دم كور دار هم به ستاری خود، ای كردگار

2.58                                  گفت حق: چشم ِ خفاش ِ بَد خصال بسته ام من ز آفتاب بی مثال

2.59                                  از نظرهای خفاش كمّ و كاست انجم ِ آن شمس نیز اندر خفاست

2.60                                  * انجم آمد چون مرید و شمس پیر شمس آمد، در یقین، بَدر ِ مُنیر

 

3. نكوهیدن ناموسهای پوسیده كه مانع ذوق ایمان و دلیل ِ ضعفِ صدقند و راه زن صد هزاران ابله نادان

3.1                                         ای ضیاء الحق حسام الدین بیا ای صقال روح و سلطان الهدی

3.2                                         مثنوی را مسرح و مشروح ده صورت امثال او را روح ده

3.3                                         تا حروفش جمله عقل و جان شوند سوی خلدستان ِ جان پرّان شوند

3.4                                         هم به سعی تو ز ارواح آمدند سوی دام ِ حرفِ مستحصر شدند

3.5                                         باد عمرت در جهان همچون خضر جانفزا و دستگیر و مستمر

3.6                                         چون خضر، و الیاس مانی در جهان تا زمین گردد ز لطفت آسمان

3.7                                         گفتمی از لطفِ تو جزوی ز صد گر نبودی طمطراق ِ چشم بَد

3.8                                         لیك از چشم ِ بدِ زهر آب دم زخمهای روح فرسا خورده ام

3.9                                         جز به رمز ذكر حال دیگران شرح حالت می نیارم در بیان

3.10                                  این بهانه هم ز دستان ِ دلیست كه از اویم پای دل اندر گِلیست

3.11                                  صد دل و جان عاشق صانع شده چشم بَد، یا گوش بَد مانع شده

3.12                                  خود یكی بوطالب، آن عمّ ِ رسول مینمودش شنعتِ عربان مهول

3.13                                  كه چه گویندم عرب؟ كز طفل ِ خود او بگردانید دین معتمد

3.14                                  * منصب اجداد و آبا را بماند در پی احمد چنین بی ره براند

3.15                                  * آن رسول ِ پاکباز مجتبی از پی آن تا رهاند مرو را

3.16                                  گفتش: ای عم، یك شهادت تو بگو تا كنم با حق شفاعت بهر تو

3.17                                  گفت: لیكن فاش گردد از سماع كلّ سِرّ جاوَز الاثنین شاع

3.18                                  من بمانم در زبان ِ این عرب پیش ایشان خوار گردم زین سبب

3.19                                  لیك اگر بودیش لطفِ ما سبق كی بُدی این بَد دلی با جذبِ حق ؟

3.20                                  الغیاث، ای تو غیاث المستغیث زین دو شاخۀ اختیاراتِ خبیث

3.21                                  من ز دستان و ز مكر دل چنان مات گشتم كه بماندم از فغان

3.22                                  من كه باشم؟ چرخ با صد كار و بار زین كمین فریاد كرد از اختیار

3.23                                  كای خداوندِ كریم و بردبار دِه امانم زین دو شاخۀ اختیار

3.24                                  جذب یكراهۀ الصِّراطَ المستقیم به ز دو راهۀ تردّد، ای كریم

3.25                                  زین دو ره، گر چه همه مقصد توئی لیك خود جان كندن آمد این دوئی

3.26                                  زین دو ره، گر چه بجز تو عزم نیست لیك هرگز رزم همچون بزم نیست

3.27                                  در نبی بشنو بیانش از خدا آیت اشفقن ان یَحملنها

3.28                                  این تردّد هست در دل چون وغا كاین بود به، یا كه آن حالت مرا ؟

3.29                                  در تردد میزند بر همدگر خوف و امید بهی در كرّ و فرّ

3.30                                  * زین تردّد عاقبتمان خیر باد ای خدا، مر جان ما را کن تو شاد

 

4. مناجات و پناه جستن به حق از فتنۀ اختیار و اسباب آن و بیان شکوهیدن و ترسیدن آسمان و زمین از اختیار

4.1                                         * ای کریم دوالجلال مهربان دائم المعروف، دارای جهان

4.2                                         * یا کریم العفو حیّ لم یزل یک کثیر الخیر، شاهِ بی بدل

4.3                                         اوّلم این جزر و مدّ از تو رسید ور نه ساكن بود این بحر ای مجید

4.4                                         هم از آنجا كاین تردّد دادیم بی تردّد كن مرا هم از كرم

4.5                                         ابتلایم میكنی آه الغیاث ای ذكور از ابتلایت چون اناث

4.6                                         تا به كی این ابتلا ؟ یا رب مكن مذهبی ام بخش و دَه مذهب مكن

4.7                                         ُاشتری ام لاغر و هم پُشت ریش ز اختیار ِ همچو پالان شكل ِ خویش

4.8                                         این كژاوه گه شود اینسو گران آن كژاوه گه شود آنسو كشان

4.9                                         بفكن از من حمل ِ ناهموار را تا ببینم روضۀ انوار را

4.10                                  همچو آن اصحابِ كهف از باغ ِ جود می چرم، ایقاظ نی، بل هُم رقود

4.11                                  خفته باشم بر یمین یا بر یسار بر نگردم، جز چو گو، بی اختیار

4.12                                  هم به تقلیب تو تا ذات الیمین یا سوی ذات الشمال، ای ربّ ِ دین

4.13                                  صد هزاران سال بودم در مطار همچو ذرات هوا بی اختیار

4.14                                  گر فراموشم شدست آن وقت و حال یادگارم هست در خواب، ارتحال

4.15                                  میرهم زین چار میخ ِ چار شاخ میجهم در مسرح ِ جان زین مناخ

4.16                                  شیر ِ آن ایام ماضیهای خَود میچشم از دایۀ خواب، ای صمد

4.17                                  جمله عالم ز اختیار و هستِ خود میگریزد در سر سر مستِ خود

4.18                                  تا دمی از هوشیاری وارهند ننگِ خمر و، بَنگ بر خود مینهند

4.19                                  جمله دانسته كه این هستی فخ است ذكر و فکر ِ اختیاری دوزخ است

4.20                                  میگریزند از خودی در بیخودی یا به مستی، یا به شغل، ای مُهتدی

4.21                                  نفس را زآن نیستی وا میكشی زآنكه بی فرمان شد اندر بی هُشی

4.22                                  * نیستی باید که آن از حق بوَد تا که بیند اندر آن حُسن ِ احد

4.23                                  لیسَ للجن و لا للانس ان تنفذوا من حبس اقطار الزمن

4.24                                  لا نفوذ الا بسلطان الهدی من تجاویف السماوات العلی

4.25                                  لا هدی، الا بسلطان یقی من حراس الشهب روح المتقی

4.26                                  هیچ كس را، تا نگردد او فنا نیست ره در بارگاهِ كبریا

4.27                                  هست معراج ِ فلك این نیستی عاشقان را مذهب و دین نیستی

4.28                                  پوستین و چارق آمد از نیاز در طریق عشق محرابِ ایاز

4.29                                  گر چه او خود شاه را محبوب بود ظاهر و باطن لطیف و خوب بود

4.30                                  گشته بی كبر و ریا و كینه ای حُسن ِ سلطان را رُخش آیینه ای

4.31                                  چونكه از هستی خود مفقود شد منتهای كار او محمود شد

4.32                                  زآن قوی تر بود تمكین ِ ایاز كه ز خوف از كبر كردی احتراز

4.33                                  او مهذب گشته بود و آمده كبر را و نفس را گردن زده

4.34                                  یا پی تعلیم میكرد آن حیَل یا برای حكمتی دور از وجل

4.35                                  یا كه دیدِ چارقش ز آن شد پسند كز نسیم ِ نیستی هستیست بند

4.36                                  تا گشاید دخمه، كان بر نیستیست تا بیابد آن نسیم عیش و زیست

4.37                                  * تا نبندد دخمه بر این مُردگان تا بیابد بوی عیش ِ آن جهان

4.38                                  ملك و مال و اطلس ِ این مرحله هست بر جان ِ سبُك رو سلسله

4.39                                  سلسلۀ زرین بدید و غرّه گشت ماند در سوراخ ِ چاهی، جان ز دشت

4.40                                  صورتش جنت، به معنی دوزخی افعئی پُر زهر و، نقشش ُگل رُخی

4.41                                  گر چه مؤمن را سقر ندهد ضرر لیك هم بهتر بود ز آنجا گذر

4.42                                  گر چه دوزخ دور دارد زو نكال لیك جنت به ورا فی كلّ ِ حال

4.43                                  الحذر، ای ناقصان، زین ُگل رُخی كاو به گاهِ صبح آمد دوزخی

4.44                                  * الفرار ای غافلان زآن گلشنی کاو حقیقت بَدتر است از ُگلخنی

4.45                                  * زینهار ای جاهلان زآن ُگل شکر که بسوزاند دهان را چون شرر

4.46                                  * چند گویم مر تو را: کاین انگبین زهر قتالست، زآن دوری گزین

4.47                                  * لیک تلخ آمد تو را گفتار ِ من خواب میگیرد تو را زانذار ِ من

4.48                                  * خواجه آخر یک زمان بیدار شو وز حیات خویش برخوردار شو

4.49                                  * هین روش بر گیر و ترک ریش ُکن در فنا و نیستی تفتیش کن

 

5. حكایت غلام هندو كه به خواجه زادۀ خود پنهان هوس داشت، چون دختر را با مهتر زاده ای عقد كردند غلام رنجور شده و میگداخت. کس علت او ندانست و او زهرۀ گفتن نداشت

5.1                                         خواجه ای را بود هندو بنده ای پروریده كرده او را زنده ای

5.2                                         علم و آدابش تمام آموخته در دلش شمع هنر افروخته

5.3                                         پروریده از طفولیت به ناز در كنار ِ لطفش آن اكرام ساز

5.4                                         بود هم این خواجه را یک دختری سیم اندامی، گشی خوش گوهری

5.5                                         چون مُراهق گشت دختر طالبان بذل میكردند كابین ِ گران

5.6                                         میرسید از جانب هر مهتری بهر دختر، دم به دم، خواهش گری

5.7                                         گفت خواجه: مال را نبود ثبات روز آید، شب رود اندر جهات

5.8                                         حُسن ِ صورت هم ندارد اعتبار كه شود رُخ زرد از یك زخم ِ خار

5.9                                         سهل باشد نیز مهترزادگی كاو بود غرّه به مال از سادگی

5.10                                  ای بسا مهتر پسر كز شور و شر شد ز فعل ِ زشت خود ننگِ پدر

5.11                                  پُر هنر را نیز اگر چه شد نفیس كم پرست و عبرتی گیر از بلیس

5.12                                  علم بودش، چون نبودش عشق ِ دین او ندید از آدم الا نقش ِ طین

5.13                                  گر چه دانی دقتِ علم، ای امین ز آنت نگشاید دو دیدۀ غیب بین

5.14                                  او نبیند غیر دستاری و ریش از مُعرّف پرسد از بیش و كمیش

5.15                                  عارفا، تو از مُعرّف فارغی خود همی بینی كه نور بازغی

5.16                                  كار، تقوی دارد و دین و صلاح كه از او باشد به دو عالم فلاح

5.17                                  كرد یك دامادِ صالح اختیار كه بُد او فخر ِ همه خیل و تبار

5.18                                  پس زنان گفتند: او را مال نیست مهتری و حُسن و استقلال نیست

5.19                                  گفت: اینها تابع زُهدند و دین بی زر او گنجیست بر روی زمین

5.20                                  چون به جد تزویج دختر گشت فاش دست پیمان و نشانی و قماش

5.21                                  پس غلام ِ خاجه كاندر خانه بود گشت بیمار و ضعیف و زار زود

5.22                                  همچو بیمار دقی او میگداخت علتِ او را طبیبی كم شناخت

5.23                                  عقل میگفتی كه رنجش از دل است داروی تن در غم ِ دل باطل است

5.24                                  آن غلامك دم نزد از حال ِ خویش گر چه می آمد از او در سینه ریش

5.25                                  گفت خاتون را شبی شوهر كه: تو باز پُرس اندر خلا احوال او

5.26                                  تو بجای مادری، او را بود كاو غم ِ خود پیش تو پیدا كند

5.27                                  چونكه خاتون كرد در گوش این كلام روز ِ دیگر رفت نزدیك غلام

5.28                                  پس سرش را شانه میكرد آن ستی با دو صد مهر و دلال و دوستی

5.29                                  آنچنان كه مادران مهربان نرم كردش تا در آمد در بیان

5.30                                  گفت: امّید من از تو این نبود كه دهی دختر به بیگانۀ عنود

5.31                                  خواجه زادۀ ما و، ما خسته جگر حیف نبود كاو رود جای دگر ؟

5.32                                  خواست آن خاتون، ز خشمی كامدش كه زند، وز بام زیر اندازدش

5.33                                  كاو كه باشد، هندوی مادر غری كه طمع دارد به خواجه دختری

5.34                                  گفت: صبر اولی بود، خود را گرفت گفت با خواجه كه: بشنو این شگفت

5.35                                  این چنین گرّای خائن را ببین ما گمان بُرده كه باشد او امین

5.36                                  * حال خود را اینچنین گفت او مرا خواستم کز خشم بُکشم مر ورا

 

6. صبر فرمودن خواجه مادر دختر را كه غلام را زجر مكن من او را بی زجر از این طمع باز آورم كه نه سیخ سوزد نه كباب خام ماند

6.1                                         گفت خواجه: صبر كن، او را بگو كه از او برّیم و بدهیمش به تو

6.2                                         تا به مکر این از دلش بیرون كنم تو تماشا كن كه دفعش چون كنم

6.3                                         تو دلش خوش كن، بگو: میدان درست كه حقیقت، دختر ما آن ِ توست

6.4                                         ما ندانستیم، ای خوش مشتری چونكه دانستیم، تو اولیتری

6.5                                         آتش ِ ما هم در این كانون ِ ما لیلی آن ِ ما و هم مجنون ِ ما

6.6                                         تا خیال و فكر خوش بر وی زند فكر شیرین مرد را فربه كند

6.7                                         جانور فربه شود، لیك از علف آدمی فربه ز عزّ است و شرف

6.8                                         آدمی فربه شود از راه گوش جانور فربه شود از حلق و نوش

6.9                                         گفت آن خاتون: از این ننگِ مهین خود زبانم می نجنبد اینچنین

6.10                                  اینچنین ژاژی چه خایم بهر او ؟ گو بمیر آن خائن ابلیس خو

6.11                                  گفت خواجه: نی مترس و، دم دَهَش تا رود علت از او زین لطف خوش

6.12                                  دفع او را، دلبرا، بر من نویس هل كه صحت یابد آن باریك ریس

6.13                                  چون بگفت آن خسته را خاتون چنین می نگنجید از تبختر بر زمین

6.14                                  زفت گشت و فربه و سرخ و شكـُفت چون ُگل سرخ و، هزاران شكر گفت

6.15                                  گه گهی میگفت: ای خاتون من كه مبادا باشد این افسون و فن

6.16                                  * لیک خاتون جزم میگفتش که: ما در پی اینیم فارغ باش ها

6.17                                  * خواجه چون دیدش که سرخ و زفت گشت رفت از وی علت و آمد بگشت

6.18                                  * او دلش دادی به تزویر و فسوس تا فزون میشد نشاطش چون خروس

6.19                                  خواجه جمعیت بكرد و دعوتی كه همی سازم فرج را وصلتی

6.20                                  تا جماعت مژده میدادند و گال كای فرج، بادت مبارك اتصال

6.21                                  تا یقین شد مر فرج را این سخُن علت از وی رفت ُكل از بیخ و بُن

6.22                                  بعد از آن، اندر شب عشرت به فن امردی را بست حَنـّا همچو زن

6.23                                  پُر نگارش كرد ساعد چون عروس ماكیان بنمودش و دادش خروس

6.24                                  مقنعه و حلۀ عروسانه نكو لنگِ امرَد را بپوشانید او

6.25                                  شمع را هنگام خلوت زود ُكشت ماند هندو با چنان كنگِ درشت

6.26                                  هندوك فریاد میكرد و فغان وز برون نشنید كس از دف زنان

6.27                                  ضرب دف و كف و نعرۀ مرد و زن كرد پنهان نعرۀ آن نعره زن

6.28                                  تا به روز آن هندوك را میفشارد چون بود در پیش سگ انبان ِ آرد ؟

6.29                                  روز آوردند طاس و بوق زفت رسم ِ دامادان فرج حمام رفت

6.30                                  رفت در حمام بس رنجور جان كون دریده همچو دلق تونیان

6.31                                  آمد از حمام در گردك فسوس پیش او بنشست دختر چون عروس

6.32                                  مادرش آن جا نشسته پاسبان كه مبادا كاو كند روز امتحان

6.33                                  ساعتی در وی نظر كرد از عناد وآنگهان با هر دو دستش دَه بداد

6.34                                  گفت: خود كس را مبادا اتصال با چو تو ناخوش عروس بد فعال

6.35                                  روز رویت همچو خاتونان تر كیر زشتت شب بَتر از كیر خر

 

7. در حقیقت حکایت و بیان آنکه هر نفسی همچو آن هندو مبتلا است

7.1                                         همچنین، جمله نعیم ِ این جهان بس خوش است از دور، پیش از امتحان

7.2                                         مینماید در نظر از دور آب چون روی نزدیك، آن باشد سراب

7.3                                         گنده پیر است او و، از بس چاپلوس خویش را جلوه دهد چون نو عروس

7.4                                         هین مشو مغرور ِ آن گلگونه اش نوش ِ نیش آلودۀ او را مچش

7.5                                         تا نیفتی چون فرج اندر حرج صبر كن، كالصبر مفتاح الفرج

7.6                                         آشكارا دانه، پنهان دام ِ او خوش نماید ز اولت انعام او

7.7                                         چون بپیوستی به دام، ای هوشیار چند نالی در ندامت زار زار

7.8                                         نام ِ میری و، وزیری و، شهی نیست الا درد و، مرگ و، جان دهی

7.9                                         بنده باش و بر زمین رو چون سمند چون جنازه نه كه بر گردن نهند

7.10                                  جمله را حمال ِ خود خواهد كفور بار ِ مردم گشته چون اهل قبور

7.11                                  بر جنازه هر كه را بینی به خواب فارس ِ منصب شود عالی ركاب

7.12                                  زانكه آن تابوت بر خلق است بار بار بر خلقان نهادند این كبار

7.13                                  بار ِ خود بر كس منه، بر خویش نه سروری را كم طلب، درویش به

7.14                                  مركب اعناق مردم را مپای تا نیاید نِقرست اندر دو پا

7.15                                  مركبی را كاخرش تو دَه دِهی كه به شهری مانی و، ویران دِهی

7.16                                  دَه دِهش اكنون كه چون َشهرت نمود تا نباید رخت در ویران ُگشود

7.17                                  دَه دِهش اكنون كه صد بُستانت هست تا نمانی عاجز و ویران پَرَست

7.18                                  گفت پیغمبر كه: جنت از اله گر همی خواهی، ز كس چیزی مخواه

7.19                                  چون نخواهی، من كفیلم مر تو را جَنّة ُ المَأوی و دیدار خدا

7.20                                  آن صحابی زان كفالت شد عیار تا یكی روزی كه گشته بُد سوار

7.21                                  تازیانه از كفش افتاد راست خود فرود آمد، ز كس آن را نخواست

7.22                                  آنكه از دادش نیاید هیچ بَد داند و، بی خواهشی خود میدهد

7.23                                  ور به امر حق بخواهی آن رواست آنچنان خواهش طریق انبیاست

7.24                                  بَد نماند چون اشارت كرد دوست كفر ایمان شد، چو كفر از بهر اوست

7.25                                  هر بَدی كه امر ِ او پیش آورد آن ز نیكیهای عالم بُگذرد

7.26                                  ز آن صدف گر خسته گردد نیز پوست دَه مدِه، كه صد هزاران دُر در اوست

7.27                                  این سخن پایان ندارد باز گرد سوی شاه و، هم مزاج باز گرد

7.28                                  باز رو در كان، چو زرّ ِ دَه دَهی تا رهد دستان ِ تو از دَه دَهی

7.29                                  صورتِ بَد را چو در دل رَه دهند از ندامت آخرش هم دَه دهند

7.30                                  دزد را چون قطع تلخی میزهد ذوق ِ دزدی را، چو زن، دَه میدهد

7.31                                  دیدۀ دَه دادن از دستِ حزین دَه بدادن زین بریده دست بین

7.32                                  همچنین قلاب و خونی و لوند وقتِ تلخی، عیش را دَه میدهند

7.33                                  توبه میآرند هم پروانه وار باز نِسیان میكشدشان سوی كار

7.34                                  همچو پروانه ز دور آن نار را نور دید و بست آن سو بار را

7.35                                  چون بیامد، سوخت پرّش، وا گریخت باز چون طفلان فتاد و ملح ریخت

7.36                                  بار ِ دیگر بر گمان و طمع ِ سود خویشتن زد بر لهیبِ شمع زود

7.37                                  بار ِ دیگر سوخت پر، واپس بجست باز كردش حرص ِ دل ناسی و مست

7.38                                  آن زمان كز سوختن وا میجهد همچو هندو، شمع را دَه میدهد

7.39                                  كای رُخَت تابان چو ماهِ شب فروز وی به صحبت كاذب و مغرور سوز

 

8. در بیان عموم آیه كَُلما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ اطفاه الله

8.1                                         باز از یادش رود توبه و انین كاوهن الرحمن كید الكافرین

8.2                                         كلماهم اوقدوا نارَ الوغی أطفأ الله نارهم حتی انطفا

8.3                                         عزم كرده كه دلا اینجا مایست گشته ناسی، زانكه اهل ِ عزم نیست

8.4                                         چون نبودش تخم ِ صدقی كاشته حق بر آن نِسیان او بگماشته

8.5                                         گر چه بر آتش زنه دل میزند آن ستاره ش را كفِ ُکل میزند

 

9. آتش زدن در شب و کشتن ِ دزد آن را و غفلتِ آن مرد

9.1                                         رفت دزدی شب به خانۀ یک بزرگ از ره پنهان در آمد همچو گرگ

9.2                                         * سُرفه ای بشنید شب آن معتمد بر گرفت آتش زنه، كاتش زند

9.3                                         صاحب خانه شب آوازی شنید برگرفت آتش زنه، زد آن وحید

9.4                                         میزد آتش بهر شمع افروختن تا سِرّ ِ آواز را بیند علن

9.5                                         دزد آمد در زمان پیشش نشست چون گرفتی سوخته، کردیش پَست

9.6                                         مینهاد آنجا سر ِ انگشت را تا شود استارۀ آتش فنا

9.7                                         خواجه می پنداشت كاو خود می مُرَد این نمیدید آنكه دزدش می ُكشد

9.8                                         خواجه گفت: این سوخته نمناك بود می مُرَد استاره از ترّیش زود

9.9                                         بسكه ظلمت بود و تاریكی به پیش می ندید آتش ُكشی را نزدِ خویش

9.10                                  این چنین آتش ُكشی اندر دلش دیدۀ كافر نبیند از عمش

9.11                                  چون نمیداند دل داننده ای ؟ هست با گردنده گرداننده ای

9.12                                  چون نمیگوئی كه: روز و شب به خَود بی خداوندی، كی آید، كی رود ؟

9.13                                  گردِ معقولات میگردی ببین این چنین بی عقلی خود، ای مهین

9.14                                  خانه، با بنا بود معقولتر ؟ یا كه بی بنا، بگو ای بی هنر

9.15                                  * خانه ای با این بزرگیّ و وقار کی بوَد بی اوستادی خوب کار؟

9.16                                  خط، با كاتب بود معقولتر؟ یا كه بی كاتب، بیندیش ای پسر

9.17                                  جیم ِ گوش و، عین ِ چشم و، میم ِ فم چون بود بی كاتبی؟ ای متهم

9.18                                  شمع، روشن بی ز گیراننده ای ؟ یا به گیراننده ای، داننده ای

9.19                                  صنعتِ خوب، از كفِ شلّ ِ ضریر باشد اولی یا ز گیرائی بصیر ؟

9.20                                  پس چو دانستی كه قهرت میكنند بر سرت دبوس ِ محنت میزنند

9.21                                  پس بكن دفعش، چو نمرودی به جنگ سوی او كش در هوا تیر ِ خدنگ

9.22                                  همچو اسپاه مُغول بر آسمان تیر میانداز، دفع نزع جان

9.23                                  یا گریز از وی، اگر تانی بُرو چون روی؟ چون در كفِ اوئی گرو

9.24                                  در عدم بودی، نرستی از كفش از كف او چون رهی؟ ای دست خَوش

9.25                                  آرزو جُستن بود بُگریختن پیش عدلش خون ِ تقوی ریختن

9.26                                  این جهان دام است و، دانه ش آرزو در گریز از دامها، روی آر زو

9.27                                  چون چنین رفتی بدیدی صد گشاد چون شدی در ضدّ ِ آن، دیدی فساد

9.28                                  * چون شدی در ضدّ، بدانی ضدّ آن ضدّ را از ضدّ شناسند ای جوان

9.29                                  * پس پیمبر گفت: استفت القلوب گر چه مفتیتان برون گوید خطوب

 

10. در بیان حدیث "استفت قلبک و لو افتاک المفتون"

10.1                                  گوش کن "استفت قلبک" از رسول گر چه مفتیّ برون گوید فصول

10.2                                  آرزو بگذار تا رحم آیدش آزمودی كاین چنین می بایدش

10.3                                  چون نتانی جست، پس خدمت كنش تا روی از حبس ِ او در ُگلشنش

10.4                                  دَم به دَم چون تو مراقب می شوی داد می بینی و داور، ای غوی

10.5                                  ور ببندی چشم خود را ز احتجاب كار ِ خود را كی گذارد آفتاب ؟

10.6                                  * باز ران سوی ایاز و رُتبتش وآن فضیلت در کمال ِ رفعتش

 

11. حسد بردن امیران بر ایاز و نمودن سلطان کیاست او را

11.1                                  چون امیران از حسد جوشان شدند عاقبت بر شاه خود طعنه زدند

11.2                                  كاین ایاز ِ تو ندارد سی خرد جامگی سی امیر او چون بَرد ؟

11.3                                  شاه بیرون رفت با آن سی امیر سوی صحرا و ُكهستان صید گیر

11.4                                  كاروانی دید از دور آن ملك گفت میری را که: رو ای مؤتفك

11.5                                  رو بپرس آن كاروان را بر رصد كز كدامین شهر اندر میرسد ؟

11.6                                  رفت و پرسید و بیامد كه: ز ری گفت: عزمش تا كجا؟ درماند وی

11.7                                  دیگری را گفت: رو ای بو العلا باز پرس از كاروان كه: تا كجا ؟

11.8                                  رفت و آمد گفت: تا سوی یمن گفت: رختش چیست هان ای موتمن؟

11.9                                  ماند حیران، گفت بامیری دگر كه: برو واپرس رختِ آن نفر

11.10                           باز آمد گفت: از هر جنس هست اغلب آن كاسه های رازی است

11.11                           گفت: كی بیرون شدند از شهر ری؟ ماند حیران آن امیر ِ سُست پی

11.12                           * آن دگر را گفت: رو واپرس هان تا که کی بودست نقل ِ کاروان

11.13                           * باز گشت و گفت هفتم از رجب گفت: در ری چیست تسعیر؟ ای عجب!

11.14                           * چون نمیدانست، دیگر دَم نزد شه فرستاد آن دگر را زان عدد

11.15                           همچنین تا سی امیر و بیشتر سُست رای و ناقص، اندر كرّ و فر

11.16                           هر یکی رفتند بهر یک سوال ناقص و عاجز ز ادراکِ کمال

11.17                           گفت امیران را كه: من روزی جدا امتحان كردم ایاز خویش را

11.18                           كه: بپرس آن كاروان را کز كجاست؟ او برفت این جمله را پرسید راست

11.19                           بی وصیت، بی اشارت، یك به یك حالشان دریافت بی ریبی و شك

11.20                           هر چه زین سی میر اندر سی مقام كشف شد، زو آن به یكدم شد تمام

 

12. مدافعۀ امرا آن حجت را به شبهۀ جبریانه و جواب دادن شاه ایشان را

12.1                                  پس بگفتندش امیران: كاین فنیست از عنایتهاست، كار جهد نیست

12.2                                  قسمتِ حق است مَه را روی نغز دادۀ بخت است ُگل را بوی نغز

12.3                                  * بلکه سلطان چون عنایت میکند از تفاخر خیمه بر مَه میزند

12.4                                  گفت سلطان: بلكه آنچ از نقش زاد ریع ِ تقصیر است و دخل ِ اجتهاد

12.5                                  ور نه آدم كی بگفتی با خدا ؟ رَبَنا انا ظلمنا نفسنا

12.6                                  خود بگفتی: كاین گناه از بَخت بود چون قضا این بود، حزم ما چه سود ؟

12.7                                  همچو ابلیسی كه گفت: أغویتنی تو شكستی جام و، ما را میزنی ؟

12.8                                  بل قضا حق است و، جهدِ بنده حق هین مباش اعور چو ابلیس ِ خلق

12.9                                  در تردّد مانده ایم اندر دو كار این تردّد كی بود بی اختیار ؟

12.10                           این كنم یا آن كنم، كی گوید او؟ كه دو دست و پاش بسته است، ای عمو

12.11                           هیچ باشد این تردّد بر سرم ؟ كه روم در بحر، یا بالا پَرم ؟

12.12                           این تردد هست كه موصل روم ؟ یا برای سِحر تا بابل روم ؟

12.13                           پس تردّد را بباید قدرتی ور نه آن خنده بوَد بر سبلتی

12.14                           بر قضا كم نه بهانه ای جوان جرم ِ خود را چون نهی بر دیگران ؟

12.15                           خون ُكند زید و قصاص او به عمر؟ می خورد عمرو و، بر احمد حدّ ِ خمر؟

12.16                           گِرد خود بر َگرد و جُرم خود ببین جنبش از خود بین، تو از سایه مبین

12.17                           كه نخواهد شد غلط پاداش ِ میر خصم را میداند آن میر ِ بصیر

12.18                           تو عسل خوردی، نیاید تب به غیر مزدِ روز ِ تو نیاید شب به غیر

12.19                           در چه كردی جهد كان واتو نگشت ؟ تو چه كاریدی كه نامد ریع كشت ؟

12.20                           فعل ِ تو، كان زاید از جان و تنت همچو فرزندی بگیرد دامنت

12.21                           فعل را در غیب صورت میكنند فعل دزدی را نه داری میزنند ؟

12.22                           دار كی ماند به دزدی؟ لیك آن هست تصویر خدای غیب دان

12.23                           در دل ِ شحنه چو حق الهام داد كاین چنین صورت بساز از بهر ِ داد

12.24                           تا تو عالِم باشی و عادل قضا نامناسب چون دهد داور سزا ؟

12.25                           چونكه حاكم این ُكند اندر گزین چون كند حكم احكم ِ این حاكمین ؟

12.26                           چون بكاری جو، نروید غیر جو قرض تو كردی، ز كه خواهی گرو ؟

12.27                           جُرم خود را بر كس دیگر منه گوش و هوش ِ خود بر این پاداش ده

12.28                           جُرم بر خود نِه، كه تو خود كاشتی با جزا و عدل ِ حق ُكن آشتی

12.29                           رنج را باشد سبب بَد كردنی بَد ز فعل ِ خود شناس، از بخت نی

12.30                           آن نظر در بخت، چشم احول كند كلب را كهدانی و كاهل كند

12.31                           متهم كن نفس خود را، ای فتی متهم كم ُكن جزای عدل را

12.32                           توبه كن، مردانه سر آور به ره كه فمَن یعمل بمثقال ٍ یَره

12.33                           در فسون ِ نفس كم شو غرّه ای كافتابِ حق نپوشد ذره ای

12.34                           هست آن ذرات جسمی ای مفید پیش ِ این خورشیدِ جسمانی پدید

12.35                           هست ذراتِ خواطر و افتكار پیش ِ خورشید حقایق آشكار

12.36                           * پیش حق پیدا و، پیش تو نهان سرّ غیب است این، مکن فکری در آن

 

13. حكایت آن صیاد كه خود را در گیاه پیچیده بود و دستۀ گل و لاله ُكلاله وار به سر نهاده تا مرغان گیاه پندارند، و دانستن آن مرغ زیرک آن را

13.1                                  رفت مرغی در میان ِ مرغزار بود آنجا دام از بهر شكار

13.2                                  دانۀ چندی نهاده بر زمین و آن صیاد آنجا نشسته در كمین

13.3                                  خویش را پیچیده در برگ و گیاه * وز ُگل و لاله ورا بر سر کلاه

13.4                                  در کمین بنشسته و کرده نگاه * تا در افتد صیدِ بیچاره ز راه

13.5                                  مُرغك آمد سوی او از ناشناخت پس طوافی كرد و سوی مرد تاخت

13.6                                  گفت او را: كیستی ای سبز پوش؟ در بیابان، در میان این وحوش ؟

13.7                                  گفت: مردی زاهدم من، مُنقطع با گیاه و برگ اینجا مقتنع

13.8                                  زهد و تقوی را ُگزیدم دین و كیش زانكه می بینم اجل را پیش ِ خویش

13.9                                  مرگِ همسایه مرا واعظ شده كسب و دكان ِ مرا برهم زده

13.10                           چون به آخر فرد خواهم ماندن خو نباید كرد با هر مرد و زن

13.11                           روی خواهم كرد آخر در لحد آن به آید كه ُكنم خو با احد

13.12                           چون زَنَخ را بست خواهند، ای صنم آن به آید كه زنخ كمتر زنم

13.13                           ای به زربفت و كمر آموخته آخر استت جامۀ نادوخته

13.14                           رو به خاك آریم كز وی رُسته ایم دل چرا در بی وفایان بسته ایم ؟

13.15                           جدّ و خویشانمان قدیمی چار طبع ما به خویش ِ عاریت بستیم طمع

13.16                           سالها هم صحبتی و هم دمی با عناصر داشت جسم ِ آدمی

13.17                           روح ِ او خود از نفوس و از عقول روح ِ اصل ِ خویش را كرده نكول

13.18                           از نفوس و از عقول پُر صفا نامه میآید به جان، کای بی وفا

13.19                           یاركان ِ پنج روزه یافتی رو ز یاران ِ كهن بر تافتی !

13.20                           كودكان هر چند در بازی خوشند شب كشانشان سوی خانه میكِشند

13.21                           شُد برهنه وقتِ بازی طفل ِ خُرد دزد ناگاهش قبا و كفش بُرد

13.22                           آنچنان گرم او به بازی در فتاد كان كلاه و پیرهن رفتش ز یاد

13.23                           شد شب و بازی او شد بی مدد رو ندارد كه سوی خانه رود

13.24                           نی شنیدی "انما الدنیا لعب" ؟ باد دادی رخت و گشتی مرتعب

13.25                           پیش از آنكه شب شود جامه بجو روز را ضایع مكن در گفت وگو

13.26                           من به صحرا خلوتی بُگزیده ام خلق را من دزد جامه دیده ام

13.27                           نیم عمر از آرزوی دلستان نیم عمر از غصه های دشمنان

13.28                           جُبه را بُرد آن، ُكله را این ببُرد غرق بازی گشته ما چون طفل ِ خُرد

13.29                           نك شبانگاهِ اجل نزدیك شد خل هذا اللعب بشك لا تعد

13.30                           هین سوار توبه شو، در دُزد رَس جامه ها از دزد بستان باز پس

13.31                           مركب توبه عجایب مركب است بر فلك تازد به یك لحظه ز پست

13.32                           لیك مركب را نگه میدار از آن كاو بدزدید آن قبایت ناگهان

13.33                           تا ندزدد مركبت را نیز هم پاس دار این مركبت را دم به دم

 

14. حكایت آن شخص كه دزدان قوچ او را بدزدیدند و بر آن قناعت نكردند به حیله جامه هاش را هم دزدیدند

14.1                                  آن یكی قچ داشت از پس می كشید دزد قچ را بُرد و حبل او بُرید

14.2                                  چونكه آگه شد دوان شد چپ و راست تا بیابد كان قچ بُرده كجاست

14.3                                  بر سر چاهی بدید آن دزد را در فغان و گریه و واویلتا

14.4                                  گفت: نالان از چه ای ای اوستاد؟ گفت: همیان ِ زرم در چه فتاد

14.5                                  گر توانی در روی بیرون كشی خُمس بدهم مر تو را با دل خوشی

14.6                                  * هست در همیان من پانصد درم گر کنی با من چنین لطف و کرم

14.7                                  صد درم بدهم تو را حالی به دست گفت با خود: این بهای دَه قچ است

14.8                                  گر دری در بسته شد، دَه در گشاد گر قچی شد، حق عوض ُاشتر بداد

14.9                                  جامه ها بر كند و اندر چاه رفت جامه ها را هم ببرد آن دزد تفت

14.10                           حازمی باید كه ره تا دِه برَد حزم نبود، طمع طاعون آورد

14.11                           آن یكی دزدیست فتنه سیرتی چون خیال او را به هر دم صورتی

14.12                           كس نداند مكر او، الا خدا در خدا بگریز و، وا ره زین دغا

 

15. مناظرۀ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی كه مصطفی صلی اله علیه و آله نهی كرد از آن امّت خود را كه "لا رهبانیة فی الاسلام"

15.1                                  مُرغ گفتش: خواجه در خلوت مایست دین ِ احمد را ترّهب نیك نیست

15.2                                  از ترّهب نهی فرمود آن رسول بدعتی چون بر گرفتی؟ ای فضول

15.3                                  جمعه شرط است و جماعت در نماز امر معروف و ز منكر احتراز

15.4                                  رنج ِ بَد خویان كشیدن زیر صبر منفعت دادن به خلقان همچو ابر

15.5                                  "خیر ناس ان ینفع الناس" ای پدر گر نه سنگی، چه حریقی با مدر؟

15.6                                  در میان ِ امّت مرحوم باش سنت احمد مَهل، محكوم باش

15.7                                  * چون جماعت رحمت آمد ای پسر جهد کن کز رحمت آری تاج ِ سر

15.8                                  در جوابش گفت صیاد عیار نیست مطلق اینکه گفتی، هوش دار

15.9                                  هست تنهائی به از یاران ِ بَد نیک چون با بَد نشیند، بَد شود

15.10                           زآنکه عقل ِ هر كه را نبود رسوخ پیش ِ عاقل همچو سنگ است و كلوخ

15.11                           چون حمار است آنكه نانش مَنیَت است صحبت او عین رهبانیت است

15.12                           هوش او سوی علف باشد چو خر بگذر از وی تا نمانی بی هنر

15.13                           زآنكه غیر حق همه گردد رُفات ُكلّ آتِ بعد حین ٍ فهو آت

15.14                           هر چه جز آن وجه باشد هالک است ملک و مالک عکس آن یک مالک است

15.15                           گر چه سایه عکس شخص است، ای پسر هیچ از سایه نتانی خورد بَر

15.16                           * هیچ سایه نیست بی شخصی روان اصل سایه را بجو، ای کاروان

15.17                           هین ز سایه شخص را میکن طلب در مسبب رو، گذر کن از سبب

15.18                           یار جسمانی بود رویش به مرگ صحبتش شوم است، باید کرد ترک

15.19                           حكم او هم حكم ِ قبلۀ او بود مرده اش دان، چونكه مرده جو بود

15.20                           هر كه با این قوم باشد راهب است كه كلوخ و سنگ او را صاحب است

15.21                           * بگذر از سنگ و کلوخ ِ بی وجود سوی کان لعل رو از بهر ِ جود

15.22                           خود كلوخ و سنگ كس را رَه زند زین كلوخان صد هزار آفت رسد

15.23                           گفت مرغش: پس جهاد آنگه بود كاین چنین ره زن میان ره بود

15.24                           از برای حفظِ یاری و نبرد بر ره نا ایمن آید شیر مرد

15.25                           عرق مردی آنگهی پیدا شود كه مسافر همره اعدا شود

15.26                           چون نبی السیف بوده ست آن رسول امت او صفدرانند و فحول

15.27                           مصلحت در دین ما جنگ و شكوه مصلحت در دین عیسی غار و كوه

15.28                           * مصلحت داده است هر یک را جدا مصلحت جو گر توئی مرد خدا

15.29                           گفت: آری، گر بوَد یاری و زور تا به قوّت بر زند بر شرّ و شور

15.30                           * قوتی باید در این ره مردوار یار میباید در این جا فردوار

15.31                           چون نباشد قوّتی، پرهیز به در فرار از لا یطاق آسان بجه

15.32                           * صنعت این است ای عزیز نامدار فکرتی کن، در نگر انجام کار

15.33                           * یار میجو تا بیابی راه را ورنه کی دانی تو راه و چاه را ؟

15.34                           گفت: صدق ِ دل بباید كار را ور نه یاران كم نیاید یار را

15.35                           یار شو تا یار بینی بی عدد زانكه بی یاران بمانی بی مدد

15.36                           دیو گرگ است و، تو همچون یوسفی دامن یعقوب مگذار ای صفی

15.37                           گرگ اغلب آن زمان گیرا بود كز رمه شیشك به خود تنها رود

15.38                           آنكه سنت با جماعت ترك كرد در چنین مسبع ز خون ِ خویش خَورد

15.39                           هست سنتِ ره جماعت چون رفیق بی رَه و بی یار افتی در مضیق

15.40                           راهِ سنت با جماعت به بوَد اسب با اسبان یقین خوشتر رود

15.41                           لیک هر گمراه را همره مدان غافلان ِ خفته را آگه مدان

15.42                           همرهی را جو کز او یابی مدد همدل و همدرد، جویان ِ احد

15.43                           همرهی نی كاو بود خصم ِ خِرد فرصتی جوید كه جامۀ تو بَرَد

15.44                           میرود با تو كه یابد عقبه ای كه تواند كردت آنجا نهبه ای

15.45                           میرود با تو برای سودِ خویش هین منوش از نوش او، کان هست نیش

15.46                           یا بود ُاشتر دلی، چون دید ترس گویدت بهر رجوع از راه درس

15.47                           یار را ترسان كند ز اشتر دلی این چنین همره عدو دان، نه ولی

15.48                           * یار بَد مار است، هین بگریز از او تا نریزد بر تو زهر آن زشت خو

15.49                           یار را از ره برَد آن راه زن مرد نبود آنکه افتد زیر ِ زن

15.50                           راه، جان بازی است در هر عیشه ای آفتی، در دفع ِهر جان شیشه ای

15.51                           * راهِ دین هر گمرهی خود کی رود؟ حازمی باید که مردِ ره بود

15.52                           راهِ دین ز آن رو پُر از شور و شر است كه نه راه هر مخنث گوهر است

15.53                           در ره این ترس امتحانهای نفوس همچو پرویزن به تمییز سبوس

15.54                           راه چه بود؟ پُر نشان پایها یار چه بود؟ نردبان رایها

15.55                           گیرم آن گرگت نیابد ز احتیاط لیک بی جمعیتت نبود نشاط

15.56                           آنكه او تنها به راه خوش رود با رفیقان سیر ِ او صد تو بوَد

15.57                           با غلیظی خر ز یاران، ای فقیر در نشاط آید، شود قوّت پذیر

15.58                           هر خری كز كاروان تنها رود بر وی آن راه از تعب صد تو شود

15.59                           چند زخم چوب و سیخ افزون خورد تا كه تنها آن بیابان را بُرَد

15.60                           مر تو را میگوید آن خر: خوش شنو گر نه ای خر، اینچنین تنها مَرو

15.61                           آنكه تنها خوش رود اندر رصد با رفیقان بی گمان خوشتر رود

15.62                           هر نبیی اندر این راه دُرُست معجزه بنمود و یاران را بجُست

15.63                           گر نباشد یاری دیوارها كی بر آید خانه ها و انبارها ؟

15.64                           هر یكی دیوار اگر باشد جدا سقف چون باشد معلق در هوا ؟

15.65                           گر نباشد یاری حبر و قلم كی فِتد بر روی كاغذها رقم ؟

15.66                           این حصیری كه كسی می گسترد گر نه پیوندد به هم، بادش برَد

15.67                           حق ز هر جنسی چو زوجین آفرید پس نتایج شد ز جمعیت پدید

15.68                           * در میان مرغ و صیاد، ای عجب بس شکال افتاد و شد نزدیک شب

15.69                           این بگفت و آن بگفت از اهتزاز بحثشان شد اندر این معنی دراز

15.70                           مثنوی را چابك و دل خواه كن ماجرا را موجز و كوتاه كن

15.71                           * مرغ را چون دیده بر گندم فتاد نفس او بیطاقت آمد در گشاد

15.72                           بعد از آن گفتش كه: گندم زآن كیست؟ گفت: امانت از یتیم ِ بی وصیست

15.73                           مال ِ ایتام است امانت پیش من زآنكه پندارند ما را موتمن

15.74                           گفت: من مضطرّم و مجروح حال هست مُردار این زمان بر من حلال

15.75                           هست دستوری کز این گندم خورم ؟ ای امین و پارسا و محترم

15.76                           گفت: مُفتی ضَرورت هم توی بی ضرورت گر خوری مجرم شوی

15.77                           ور ضرورت هست هم، پرهیز به ور خوری، باری ضمان آن بده

15.78                           مرغ بس در خود فرو رفت آن زمان توسنش سر بستد از جذبِ عنان

15.79                           پس بخورد آن گندم و در فخ بماند چند او یاسین و الانعام خواند

15.80                           بعدِ درماندن، چه افسوس و چه آه پیش از آن بایست این دودِ سیاه

15.81                           آن زمان كه حرص جنبید و هوس دم به دم میگو كه: ای فریاد رَس

15.82                           * پیش از آن کاین دانه بر تو یخ شود گرمی حرص تو همچون یخ شود

15.83                           * آه و دود و ناله آن دَم کار بند حرص را آواره کن، ای هوش مند

15.84                           كان زمان پیش از خرابی بصره است بو كه بصره وارهد هم ز آن شكست

15.85                           ابك لی یا باكیی یا ثاكلی قبل هدم البصره و الموصل

15.86                           نح علی قبل موتی و اعتفر لا تنح لی بعدَ موتی و اصطبر

15.87                           ابكِ لی قبل ثبوری فی النوی بعد طوفان النوی َخل البكاء

15.88                           آن زمان كه دیو میشد راه زن آن زمان بایست یاسین خواندن

15.89                           پیش از آن كه اشكسته گردد كاروان آن زمان چوبك بزن، ای پاسبان

 

16. های و هوی کردن پاسبان بعد از بردن دزدان اسباب کاروان را

16.1                                  پاسبانی بود در یک کاروان حارس مال و قماش آن مهان

16.2                                  پاسبان شب خُفت و دزد اسباب بُرد رختها را زیر هر خاكی فشرد

16.3                                  روز شد، بیدار گشت آن كاروان رفته دیدند رخت و سیم و اشتران

16.4                                  * پاسبان در هی هی و چوبک زدن گرم گشته، خود هم او بُد راهزن

16.5                                  پس بدو گفتند: کای حارس بگو كه چه شد این رخت و، این اسباب كو؟

16.6                                  گفت: دزدان آمدند اندر نقاب رختها بُردند از پیشم شتاب

16.7                                  قوم گفتندش كه: ای چون تلّ ِ ریگ پس چه میكردی؟ چه ای تو مردِ ریگ ؟

16.8                                  گفت: من یك كس بُدم، ایشان گروه با سلاح و، با شجاعت، باشكوه

16.9                                  گفت: اگر در جنگ كم بودت امید نعره بایستی زدن كه "برجهید"

16.10                           گفت: آن دم كارد بنمودند و تیغ كه خمُش، ور نه ُكشیمت بی دریغ

16.11                           آن زمان از ترس من بَستم دهان این زمان فریاد و هیهای و فغان

16.12                           آن زمان بَست این دمم كه دم زنم این زمان چندان كه خواهی هی كنم

16.13                           چونكه عمرت بُرد دیو ِ فاضحه بی نمك باشد اعوذ و فاتحه

16.14                           گر چه باشد بی نمك اكنون حَنین هست غفلت بی نمكتر ز آن یقین

16.15                           همچنین هم بی نمك می نال نیز كه: ذلیلان را نظر كن، ای عزیز

16.16                           قادری، بی گاه چبوَد یا به گاه از تو چیزی فوت كی شد؟ ای اله

16.17                           گفت: لا تاسوا عَلی ما فاتكم كی شود از قدرتش مطلوب ُگم ؟

 

17. حواله كردن مرغ گرفتاری خود را به مكر ِ صیاد، و صیاد به حرص

17.1                                  گفت آن مرغ: این سزای آن بود كه فسون ِ زاهدان را بشنود

17.2                                  گفت زاهد: نی، سزای آن نشاف كه خورد مال ِ یتیمان از گزاف

17.3                                  بعد از آن نوحه گری آغاز كرد كه فخ و صیاد لرزان شد ز درد

17.4                                  كز تناقضهای دل پشتم شكست بر سرم، جانا، بیا می مال دست

17.5                                  زیر دستِ تو سرم را راحتیست دستِ تو در شُكر بخشی آیتیست

17.6                                  سایۀ خویش از سر من بر مدار بی قرارم، بی قرارم، بی قرار

17.7                                  خوابها بیزار شد از چشم من در غمت، ای رشك سرو و یاسمن

17.8                                  گر نیم لایق، چه باشد گر دمی ناسزائی را بپُرسی در غمی ؟

17.9                                  مر عدم را خود چه استحقاق بود؟ كه بر او لطفت چنین درها گشود

17.10                           خاك گرگین را َكرم آن سیب كرد دَه گهر از نور ِ حس در جیب كرد

17.11                           پنج حسّ ظاهر و، پنج ِ نهان كه بشر شد نطفۀ مُرده از آن

17.12                           توبه بی توفیقت، ای نور بلند جز به ریش توبه نبود ریشخند

17.13                           سِبلتان توبه یك یك بر كنی توبه سایه ست و، تو ماه روشنی

17.14                           ای ز تو ویران دكان و منزلم چون ننالم ؟ چون بیفشاری دلم

17.15                           * چونکه بی تو نیست کارم را نظام بی تو هرگز کار کی گردد تمام؟

17.16                           چون گریزم؟ زآنكه بی تو زنده نیست بی خداوندیت بودِ بنده نیست

17.17                           جان ِ من بستان تو، ای جان را اصول زانكه بی تو گشته ام از جان ملول

17.18                           عاشقم من بر فن ِ دیوانگی سیرم از فرهنگ و از فرزانگی

17.19                           چون بدرد شرم گویم راز فاش چند از این صبر و زحیر و ارتعاش

17.20                           در حیا پنهان شدم همچون سجاف ناگهان بجهم ز زیر این لحاف

17.21                           ای رفیقان، راهها را بست یار آهوی لنگیم، و او شیر شكار

17.22                           جز كه تسلیم و رضا كو چاره ای ؟ در كفِ شیر نر خونخواره ای

17.23                           او ندارد خواب و خور، چون آفتاب روحها را میكند بی خورد و خواب

17.24                           كه بیا من باش، یا هم خوی من تا ببینی در تجلی روی من

17.25                           ور ندیدی، چون چنین شیدا شدی ؟ خاك بودی، طالب احیا شدی

17.26                           گر ز بی سویت ندادست او علف چشم ِ جانت چون بماندست این طرف ؟

17.27                           گربه، در سوراخ از آن شد معتكف كه از آن سوراخ او شد معتلف

17.28                           گربۀ دیگر همی گردد به بام كز شكار مرغ یابید او طعام

17.29                           آن یكی را قبله شد جولاهگی و آن دگر حارس برای جامگی

17.30                           آن یكی بیكار و، رو در لامكان كه از آن سو دادیش تو قوتِ جان

17.31                           كار او دارد، كه حق را شد مُرید بهر كار او ز هر كاری بُرید

17.32                           دیگران، چون كودكان، این روز چند تا به شب در خاک بازی میكنند

17.33                           خوابناكی كاو ز یقظه میجهد دایۀ وسواس عشوه اش میدهد

17.34                           رو بخسب ای جان كه نگذاریم ما كه كسی از خواب بجهاند تو را

17.35                           هم تو خود را بر كنی از بیخ ِ خواب همچو تشنه كه شنود او بانگِ آب

17.36                           بانگ آبم من به گوش تشنگان همچو باران میرسم از آسمان

17.37                           برجه ای عاشق، بر آور اضطراب بانگِ آب و، تشنه و، آن گاه خواب ؟

 

18. حکایت آن عاشق که شب بر امید وعدۀ معشوق بیامد بدان وثاق که اشارت کرده بود و بعضی از شب را منتظر بود تا خوابش ربود. معشوق آم جیبش را پُر گردکان نمود و رفت

18.1                                  عاشقی بودست در ایام پیش پاسبان عهد اندر عهدِ خویش

18.2                                  سالها در بندِ وصل ِ ماه خود شاه مات و، ماتِ شاهنشاهِ خود

18.3                                  عاقبت جوینده یابنده بوَد كه فرج از صبر زاینده بود

18.4                                  گفت روزی یار او: كامشب بیا كه بپختم از پی تو لوبیا

18.5                                  در فلان حجره نشین تا نیم شب تا بیایم نیم شب من بی طلب

18.6                                  مرد قربان كرد و نانها بخش كرد چون پدید آمد مَهش از زیر ِ گرد

18.7                                  شب در آن حجره همی مرد انتظار بر امیدِ وعدۀ آن یار ِ غار

18.8                                  * منتظر بنشست و خوابش در ربود اوفتاد و گشت بی خویش و غنود

18.9                                  * ساعتی بیدار بُد، خوابش گرفت عاشق دل داده را خواب؟ ای شگفت!

18.10                           بعدِ نصف اللیل آمد یار او صادق الوعدانه آن دلدار او

18.11                           عاشق خود را فتاده خفته دید اندكی از آستین او درید

18.12                           گردكان چندش اندر جیب كرد كه تو طفلی، گیر این، می باز نرد

18.13                           چون سحر از خواب عاشق بر جهید آستین و گردكانها را بدید

18.14                           گفت: شاهِ ما همه صدق و وفاست آنچه بر ما میرسد آن هم ز ماست

18.15                           ای دل بی خواب، ما زآن ایمنیم چون حرس بر بام چوبك میزنیم

18.16                           گردكان ما در این مطحن شكست هر چه گوئیم از غم خود اندك است

18.17                           عاذلا، چند این صلای ماجرا ؟ پند كم دِه بعد از این دیوانه را

18.18                           من نخواهم عشوۀ هجران شنود آزمودم، چند خواهم آزمود ؟

18.19                           هر چه غیر شورش و دیوانگیست اندر این ره روی در بیگانگیست

18.20                           هین بنه بر پایم آن زنجیر را كه دریدم سلسلۀ تدبیر را

18.21                           غیر آن جعدِ نگار مُقبلم گر دو صد زنجیر آری بگسلم

18.22                           عشق و ناموس، ای برادر، راست نیست بر در ناموس، ای عاشق مأیست

18.23                           وقتِ آن آمد كه من عریان شوم نقش بگذارم، سراسر جان شوم

18.24                           ای عدوّ ِ شرم و اندیشه، بیا كه دریدم پردۀ شرم و حیا

18.25                           ای ببسته خوابِ جان از جادوئی سخت دل یارا كه در عالم توئی

18.26                           هین گلوی صبر گیر و میفشار تا خنك گردد دل عشق، ای سوار

18.27                           تا نسوزم، كی خنك گردد دلش ؟ ای دل ِ ما خاندان و منزلش

18.28                           خانۀ خود را همی سوزی، بسوز كیست آن كس كه بگوید: لا یجوز ؟

18.29                           خوش بسوز این خانه را، ای شیر مست خانۀ عاشق چنین اولیتر است

18.30                           بعد ازین، من سوز را قبله كنم زانكه شمعم من، به سوزش روشنم

18.31                           خواب را بگذار امشب ای پدر یك شبی در كوی بیخوابان گذر

18.32                           بنگر آنها را كه مجنون گشته اند همچو پروانه به وصلت ُكشته اند

18.33                           بنگر این كشتی خلقان غرق ِ عشق اژدهائی گشته گوئی حلق ِ عشق

18.34                           اژدهائی ناپدید و دلربا عقل ِ همچون كوه را او كهربا

18.35                           عقل ِ هر عطار كآگه شد از او طبله ها را ریخت اندر آبِ جو

18.36                           رو كز این جو بر نیائی تا ابد لم یكن حقا لهُ كفوا ً احد

18.37                           ای مزوّر، چشم بگشای و ببین چند گوئی: من ندانم آن و این ؟

18.38                           از وبای زرق و محرومی برآ در جهان ِ حیّ و قیومی درآ

18.39                           تا "نمی بینم"، همی "بینم" شود وین "ندانمهات"، "می دانم" بود

18.40                           بگذر از مستی و، مستی بخش باش زین تلوّن نقل ُكن در استواش

18.41                           چند نازی تو بدین مستیّ پست ؟ بر سر هر كوی چندین مست هست

18.42                           گر دو عالم پُر شود سر مستِ یار جمله یك باشند و، آن یك نیست خوار

18.43                           این ز بسیاری نیابد خوارئی خوار كبوَد؟ تن پرستی نارئی

18.44                           گر جهان پُر شد ز تابِ نور مَه کی کساد آید بر ِ صاحب وله ؟

18.45                           گر جهان پُر شد ز نور آفتاب كی بود خوار آن تفِ خوش التهاب ؟

18.46                           لیك، با این جمله بالاتر خرام چونكه ارض الله واسع بود و رام

18.47                           گر چه این مستی چو باز ِ اشهب است برتر از وی در زمین ِ قدس هست

18.48                           مست ز ابرار و، مُقرب زآن به است بر مُقرب شیر او چون روبه است

18.49                           رو سرافیلی شو اندر امتیاز در دمندۀ روح و مستِ مستِ ساز

18.50                           مست را چون دل مزاح اندیشه شد "این ندانم، و آن ندانم" پیشه شد

18.51                           "این ندانم، و آن ندانم" بهر چیست ؟ تا بگوئی آنكه: میدانیم كیست

18.52                           نفی بهر ثبت باشد در سخن نفی بگذار و ز ثبت آغاز كن

18.53                           "نیست این و، نیست آن" هین واگذار آنكه آن هست است، آن را پیش آر

18.54                           * نفی بگذار و همان هستی طلب ُترک و مطرب را بگو واحوال ِ شب

18.55                           نفی بگذار و همان هستی پرَست این بیاموز ای پدر ز آن ُتركِ مست

 

19. استدعای امیر ترك مخمور مطرب را به وقت صبوح و معنی حدیث "ان لله تعالی شرابا اعده لاولیائه إذا شربوا سَكروا و إذا سكروا طابوا، الخ و قوله تعالی إِنَّ الابْرارَ یشْرَبُونَ من کاس ٍ کان مزاجها کافورا ً
می در خم اسرار بدان میجوشد --- تا هر كه مجرد است از آن می نوشد
این می كه تو میخوری حرامست --- ما می نخوریم جز حلالی
جهد كن تا ز نیست هست شوی --- وز شراب خدای مست شوی

19.1                                  اعجمی ُتركی سحر آگاه شد وز خمار ِ خمر مطرب خواه شد

19.2                                  مطرب جان مونس مستان بود ُنقل و قوت و قوتِ مست آن بوَد

19.3                                  مطرب ایشان را سوی مستی كشد باز مستی از دم ِمطرب چشد

19.4                                  آن شرابِ حق بدان مطرب برَد وین شرابِ تن از این مطرب چرَد

19.5                                  هر دو گر یك نام دارد در سخن لیك فرق است این حسن تا آن حسن

19.6                                  اشتباهی هست لفظی در میان لیك، خود كو آسمان؟ کو ریسمان؟

19.7                                  اشتراكِ لفظ دایم رهزن است اشتراكِ گبر و مؤمن در تن است

19.8                                  جسمها چون كوزه های بسته سر تا كه در هر كوزه چبود، درنگر

19.9                                  كوزۀ این تن پُر از آبِ حیات كوزۀ آن تن پُر از زهر ِ ممات

19.10                           گر به مظروفش نظر داری شهی ور به ظرفش عاشقی تو گمرهی

19.11                           لفظ را مانندۀ این جسم دان معنیش در اندرون، مانندِ جان

19.12                           دیدۀ تن دائما تن بین بود دیدۀ جان، جان ِ پُر فن بین بود

19.13                           پس ز نقش ِ لفظهای مثنوی صورتش ضال است و هادی معنوی

19.14                           در نبی فرمود: كاین قرآن ز دل هادی بعضی و بعضی را مُضل

19.15                           الله الله چونكه عارف گفت: می پیش ِعارف كی بود معدوم شئی؟

19.16                           فهم ِ تو چون بادۀ شیطان بود كی تو را فهم ِ می رحمان بود

19.17                           این دو انبازند، مطرب با شراب این بدان و آن بدین دارد شتاب

19.18                           پُر خماران از دَم مطرب چرند مطربانشان سوی میخانه برَند

19.19                           آن سر میدان و این پایان اوست دل شده چون گوی، در چوگان ِ اوست

19.20                           در سر آنچه هست گوش آنجا رود در سر ار صفراست آن سودا شود

19.21                           بعد از آن این دو به بیهوشی روند والد و مولود آنجا یك شوند

19.22                           چونكه كردند آشتی شادی و درد مطربان را ُتركِ ما بیدار كرد

19.23                           مطرب آغازید بیتی خوابناك كه َانِلنی ُالكاس یا من لا اراك

19.24                           أنت وجهی لا عجب ان لا اراه غایة ُ القرب حجاب الاشتباه

19.25                           أنت عقلی لا عجب ِان لم َارك من وفور الالتباس ِ المشتبك

19.26                           جئت اقرب أنت من حبل الورید كم اقل یا یا نِداء لِلبعید

19.27                           بل اغالطهم أنادی فی القفار كی اكتم من معی ممن اغار

19.28                           * این سخن پایان ندارد، ای عزیز بشنو اکنون نکته ای صاحب تمیز

 

20. آمدن ضریر بخانۀ پیغمبر علیه السلام و گریختن عایشه و پنهان شدن

20.1                                  اندر آمد پیش پیغمبر ضریر كای نوا بخش ِ تنور هر خمیر

20.2                                  ای تو میر ِ آب و من مستسقی ام مستغاث، المستغاث، ای ساقیم

20.3                                  چون در آمد آن ضریر از در شتاب عایشه بگریخت بهر احتجاب

20.4                                  زانكه واقف بود آن خاتون ِ پاك از غیوری رسول ِ رشكناك

20.5                                  هر كه زیباتر بود رشكش فزون زانكه رشك از ناز خیزد یا بنون

20.6                                  گنده پیران شوی را قمّا دهند چونكه از زشتی و پیری آگهند

20.7                                  چون جمال احمدی در هر دو كون كی بُدَست؟ ای فرّ یزدانیش عون

20.8                                  نازهای هر دو كون او را رسد غیرت آن خورشیدِ صد تو را رسد

20.9                                  كه در افکندم به كیوان گوی را در كشید، ای اختران، زو روی را

20.10                           در شعاع ِ بی نظیرم لا شوید ور نه پیش نور من رسوا شوید

20.11                           از كرم من هر شبی غائب شوم كی رَوَم؟ الا نمایم كه رَوَم

20.12                           تا شما بی من شبی خفاش وار پَر زنان پَرید گردِ این مطار

20.13                           همچو طاوسان پَری عرضه كنید باز سُست و منکر و معجب شوید

20.14                           بنگرید آن پای زشت از امتیاز همچو چارق كاو بود شمع ِ ایاز

20.15                           رو نمایم صبح بهر گوشمال تا نگردید از منی ز اهل ِ شمال

20.16                           ترك ُكن، زیرا دراز است این سخن نهی كردست از درازی، امر ُكن

 

21. امتحان كردن حضرت رسول صلی الله علیه و آله عایشه را كه چرا پنهان میشوی كه او تو را نمی بیند

21.1                                  گفت پیغمبر برای امتحان او نمی بیند تو را، كم شو نهان

21.2                                  كرد اشارت عایشه با دستها او نبیند، لیک من بینم ورا

21.3                                  غیرتِ عقل است بر خوبی روح پُر ز تشبیهات و تمثیل ای نصوح

21.4                                  با چنین پنهانیی كه روح راست عقل بر وی این چنین رشكین چراست ؟

21.5                                  از كه پنهان می كنی ای رشك خو؟ آنكه پوشیدست نورش روی او

21.6                                  میرود بی روی پوش این آفتاب فرطِ نور اوست رویش را نقاب

21.7                                  از كه پنهان میكنی ای رشك ور؟ كافتاب او را نمی بیند اثر

21.8                                  رشك از آن افزونتر است اندر تنم كز خودش خواهم كه پنهانش كنم

21.9                                  ز آتش ِ رشكِ گران آهنگِ من باد و چشم و گوش خود در جنگِ من

21.10                           چون چنین رشكیستت، ای جان و دل پس دهان بر بند و گفتن را بهل

21.11                           ترسم ار خامش كنم آن آفتاب از سوی دیگر بدرّاند حجاب

21.12                           در خموشی گفتِ ما اظهر شود كه ز منع، آن میل، افزونتر شود

21.13                           گر بغرّد بحر غرّش كف شود جوش احببتُ لان اعرف شود

21.14                           حرف گفتن، بستن ِ آن روزن است عین اظهار سخن، پوشیدن است

21.15                           بلبلانه نعره زن بر روی ُگل تا كنی مشغولشان از بوی ُگل

21.16                           تا به ُقل مشغول گردد گوششان سوی روی ُگل نپرد هوششان

21.17                           پیش آن خورشید كاو بس روشن است در حقیقت هر دلیلی ره زن است

 

22. آغاز کردن مطرب این غزل را در بزم ِ امیر ِ تُرک

گلی یا سوسنی یا سرو یا ماهی؟ نمی دانم ---- از این آشفتۀ بی دل چه می خواهی؟ نمی دانم

و خطاب کردن ترك كه آنچه میدانی بخوان و جواب مطرب امیر را

22.1                                  مطرب آغازید نزدِ تركِ مست در حجابِ نغمه، اسرار أَلست

22.2                                  می ندانم كه تو ماهی یا وثن می ندانم که چه میخواهی ز من

22.3                                  می ندانم تا چه خدمت آرمت تن زنم، یا در عبارت آرمت

22.4                                  ای عجب! گر نیستی از من جُدا من ندانم، من كجایم، تو كجا

22.5                                  می ندانم كه مرا چون می َكشی گاه در بَر، گاه در خون می َكشی

22.6                                  همچنین، لب در ندانم باز كرد می ندانم، می ندانم ساز كرد

22.7                                  چون ز حَد شد "می ندانم"، از شگفت ُتركِ ما را زین حراره دل گرفت

22.8                                  بر جهید آن ُترك و دبوسی كشید با علیها بر سر مطرب دوید

22.9                                  گرز را بگرفت سرهنگی به دست گفت: نی، مطرب ُكشی این دم بَد است

22.10                           گفت: این تكرار بی حد و مرَش كوفت طبعم را، بكوبم بر سرش

22.11                           قلتبانا، می ندانی ُگه مخور زآنچه میدانی بگو مقصود بر

22.12                           آن بگو، ای گیج، كه میدانی اش می ندانم، می ندانم، در مكش

22.13                           چون بگویم: از كجائی؟ کی مری؟ تو بگوئی: نی ز بلخم، نز هری

22.14                           * نه ز هند و نه ز روم و نه ز چین نه ز شام و نه عراق و باردین

22.15                           نه ز بغداد و، نه موصل، نه طراز در كشی در نی و نی راهِ دراز

22.16                           خود بگو تا از كجائی باز ره هست تنقیح مناط این جایگه

22.17                           یا بپرسم که: چه خوردی ناشتاب ؟ تو بگوئی: نه شراب و نه كباب

22.18                           * نه بقول و نه پنیر و نه بصل نه ز شیر و نه ز شکر نه عسل

22.19                           نه قدید و نه ثرید و نه عدس آنچه خوردی آن بگو تنها و بس

22.20                           این سخن خائی دراز از بهر چیست؟ گفت مطرب: زانكه مقصودم خفیست

22.21                           می رمد اثبات پیش از نفی تو نفی كردم تا بری ز اثبات بو

22.22                           در نوا آرم به نفی این ساز را چون بمیری مرگ گوید راز را

 

23. در معنی حدیث "موتوا قبل ان تموتوا" و تفسیر بیت حکیم سنائی

بمیر ای دوست پیش از مرگ اگر می زندگی خواهی --- كه ادریس از چنین مردن بهشتی گشت پیش از ما

23.1                                  جان بسی كندی و اندر پرده ای زانكه مُردن اصل بُد ناورده ای

23.2                                  تا نمیری نیست جان كندن تمام بی كمال ِ نردبان نائی به بام

23.3                                  چون ز صد پایه دو پایه كم بوَد بام را كوشنده نامحرم بوَد

23.4                                  چون رَسَن یك گز ز صد گز كم بود آب اندر دلو از چَه كی رود ؟

23.5                                  غرق ِ این كشتی نیائی ای امیر تا که ننهی اندر او "منّ الاخیر"

23.6                                  "منّ آخر" اصل دان كان طارق است كشتی وسواس و غی را غارق است

23.7                                  آفتابِ ُگنبدِ ازرق شود كشتی هُش چونكه مستغرق شود

23.8                                  چون نمردی، گشت جان كندن دراز مات شو در صبح، ای شمع طراز

23.9                                  تا نگشتند اختران ِ ما نهان دان كه پنهان است خورشیدِ جهان

23.10                           ُگرز بر خود زن، منی را در شكن زانكه پنبۀ گوش آمد چشم ِ تن

23.11                           ُگرز بر خود میزنی هم ای دنی عكس توست، اندر فعالم، این منی

23.12                           عكس خود در صورتِ من دیده ای در قتال ِ خویش درپیچیده ای

23.13                           همچو آن شیری كه در چَه شد فرو عكس ِ خود را خصم می پنداشت او

23.14                           نفی، ضدِ هست باشد بی شكی تا ز ضد، ضد را بدانی اندكی

23.15                           این زمان جز نفی ِ ضد اعلام نیست اندر این نشئه دمی بی دام نیست

23.16                           بی حجابت باید آن، ای ذو لباب مرگ را بگزین و بَردر آن حجاب

23.17                           نی چنان مرگی كه در گوری روی مرگِ تبدیلی كه در سوری روی

23.18                           مرد چون بالغ شد آن طفلی بمُرد رومئی شد، صبغۀ زنگی سترد

23.19                           خاك زر شد، هیأت خاكی نماند غم فرح شد، خار غمناكی نماند

23.20                           مصطفی زین گفت: كای اسرار جو مُرده را خواهی كه بینی زنده تو

23.21                           میرود چون زندگان بر خاكدان مُرده و، جانش شده بر آسمان

23.22                           جانش را این دم به بالا مسكنیست گر بمیرد، روح او را نقل نیست

23.23                           زانكه پیش از مرگ او كردَست نقل این به مُردن فهم آید، نی به عقل

23.24                           نقل باشد، نی چو نقل ِ جان ِ عام همچو نقلی از مقامی تا مقام

23.25                           هر كه خواهد كاو ببیند بر زمین مُرده را کاو میرود ظاهر یقین

23.26                           مر ابو بكر تقی را گو: ببین شد ز صدّیقی امیر الصادقین

23.27                           اندر این نشأت نگر صدیق را تا به حشر افزون كنی تصدیق را

23.28                           پس محمد صد قیامت بود نقد زانكه حل شد در فنائش حلّ و عقد

23.29                           زادۀ ثانی است احمد در جهان صد قیامت بود او اندر عیان

23.30                           زو قیامت را همی پُرسیده اند کای قیامت، تا قیامت راه چند ؟

23.31                           با زبان حال میگفتی بسی كه ز محشر حشر را پُرسد كسی ؟

23.32                           بهر این گفت آن رسول خوش پیام رمز ِ "موتوا قبل موت" یا كرام

23.33                           همچنان كه مُرده ام من قبل ِ موت ز آن طرف آورده ام این صیت و صوت

23.34                           پس قیامت شو قیامت را ببین دیدن هر چیز را شرط است این

23.35                           تا نگردی این، ندانیش تمام خواه کان انوار باشد یا ظلام

23.36                           عقل گردی، عقل را دانی كمال عشق گردی، عشق را دانی جمال

23.37                           * نار گردی، نار را دانی یقین نور گردی، هم بدانی آن و این

23.38                           گفتمی بُرهان بر این دعوی مُبین گر بُدی ادراك اندر خوردِ این

23.39                           هست انجیر این طرف بسیار خوار گر رسد مرغی قنق انجیر خوار

23.40                           در همه عالم اگر مرد و زنند دم به دم در نزع و اندر مُردنند

23.41                           آن سخنها را وصیتها شمَر كه پدر گوید در آن دم با پسر

23.42                           تا بروید رحمت و عبرت بدین تا ببرّد بیخ ِ بغض و رشك و كین

23.43                           تو بدان نیت نگر در اقربا تا ز نزع ِ او بسوزد دل تو را

23.44                           كل آت آت آن را نقد دان دوست را در نزع و اندر فقد دان

23.45                           ور غرضها زین نظر گردد حجیب این نظرها را برون افكن ز جیب

23.46                           در نیاز خشك بر عجزی مأیست زآنکه با عاجز گزیده معجزیست

23.47                           عجز زنجیریست، زنجیرت نهاد چشم در زنجیر نه، باید گشاد

23.48                           پس تضرع كن كه: ای هادی زیست باز بودم، بسته گشتم، این ز چیست ؟

23.49                           سخت تر افشرده ام در شر قدم كه "لفی خسرم" ز قهرت دم به دم

23.50                           از نصیحتهای تو كرّ بوده ام بُت شكن دعوی و، بُت گر بوده ام

23.51                           یادِ صنعت فرض تر یا یادِ مرگ ؟ مرگ مانند خزان، تو اصل ِ برگ

23.52                           سالها این مرگ طبلك میزند گوش تو بیگاه جنبش میكند

 

24. تشبیه مغفلی که عمر ضایع کند و در نزع بیدار شود به ماتم اهل حلب

24.1                                  گوید اندر نزع از جان آه مرگ این زمان كردت ز خود آگاه، مرگ

24.2                                  این گلوی مرگ از نعره گرفت طبل او بشكافت از ضرب، ای شگفت!

24.3                                  در دقایق خویش را درتافتی رمز مُردن این زمان دریافتی

 

25. رسیدن شاعر به حلب روز عاشورا و حال معلوم نمودن و نکته گفتن و بیان حال کردن

25.1                                  روز عاشورا همه اهل ِ حلب باب ِ انطاكیه اندر تا به شب

25.2                                  گِرد آید مرد و زن جمعی عظیم ماتم آن خاندان دارد مُقیم

25.3                                  تا به شب نوحه كنند اندر بُكا شیعه، عاشورا، برای كربلا

25.4                                  بشمرند آن ظلمها و امتحان كز یزید و شمر دید آن خاندان

25.5                                  از غریو و نعره ها در سرگذشت پُر همی گردد همه صحرا و دشت

25.6                                  یك غریبی شاعری از ره رسید روز ِ عاشورا و آن افغان شنید

25.7                                  شهر را بگذاشت، و آن سو رای كرد قصدِ جستجوی آن هیهای كرد

25.8                                  پُرس پُرسان میشد اندر افتقاد چیست این غم؟ بر كه این ماتم فتاد ؟

25.9                                  این رئیسی زفت باشد كه بمُرد این چنین مجمع نباشد كار ِ خُرد

25.10                           نام او، و القاب او شرحم دهید كه غریبم من، شما اهل دِه اید

25.11                           چیست نام و پیشه و اوصافِ او ؟ تا بگویم مرثیه ز الطافِ او