Masnavi 5

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر پنجم مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد .

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. مقدمه دفتر پنجم

1.1                                         شه حسام الدین كه نور انجم است طالب آغاز سفر پنجم است

1.2                                         ای ضیاء الحق حسام الدین ِ راد اوستادان صفا را اوستاد

1.3                                         گر نبودی، خلق محجوب و كثیف ور نبودی، حلقها تنگ و ضعیف

1.4                                         در مَدیحَت، دادِ معنی دادمی غیر این منطق، لبی بگشادمی

1.5                                         لیك لقمۀ باز، آن ِ صعوه نیست چاره اكنون، آب و روغن كردَنیست

1.6                                         شرح ِ تو غیب است با اهل جهان همچو راز ِ عشق دارم در نهان

1.7                                         مدح ِ تو حیف است با زندانیان گویم اندر مجمع روحانیان

1.8                                         مدح، تعریف است و تخریق ِ حجاب فارغ است از مدح و تعریف آفتاب

1.9                                         مادح ِ خورشید، مَدّاح خود است كه دو چشمم روشن و نامرمد است

1.10                                  ذمّ ِ خورشید جهان، ذم ِ خود است كه دو چشمم كور و تاریك و بَد است

1.11                                  تو ببخشا بر كسی كاندر جهان شد حسودِ آفتابِ كامران

1.12                                  تاندش پوشید هیچ از دیده ها ؟ و ز طراوت دادن ِ پوسیده ها ؟

1.13                                  یا ز نور بی حدش تانند كاست ؟ یا به دفع جاهِ او تانند خاست ؟

1.14                                  هر كسی كاو حاسدِ كیهان بود آن حسد، خود مرگِ جاویدان بود

1.15                                  قدر تو بگذشت از دركِ عقول عقل اندر شرح تو، شد بوالفضول

1.16                                  گر چه عاجز آمد این عقل از بیان عاجزانه جنبشی باید در آن

1.17                                  ان شیئا كله لا یدرك اعلموا ان كله لا یترك

1.18                                  گر چه نتوان خورد طوفان ِ سحاب كی توان كردن به تركِ خوردِ آب ؟

1.19                                  * آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید

1.20                                  راز را، گر می نیاری در میان دركها را تازه كن از قشر ِ آن

1.21                                  نطقها نسبت به تو قشر است، لیك پیش ِ دیگر فهم ها، مغز است نیك

1.22                                  آسمان، نسبت به عرش آمد فرود ور نه بس عالیست سوی خاكِ تود

1.23                                  من بگویم وصفِ تو، تا ره برند پیش از آن، كز فوتِ آن حسرت خورند

1.24                                  نور ِ حقیّ و، به حق، جذابِ جان خلق در ُظلماتِ وَهمَند و گمان

1.25                                  شرط، تعظیم است، تا این نور ِ خَوش گردد این بی دیدگان را سُرمه كش

1.26                                  * نور یابد مُستعدِ تیز گوش كاو نباشد عاشق ظلمت چو موش

1.27                                  نور میکـَش، ای حریف تیز گوش گر نه ای چون موش، در ظلمت مکوش

1.28                                  سست چشمانی كه شب جولان كنند كی طوافِ مشعلۀ ایمان كنند ؟

1.29                                  نكته های مشكل ِ باریك، شد بندِ طبعی، كاو ز دین تاریك شد

1.30                                  تا بر آراید هنر را تار و پود چشم در خورشید نتواند گشود

1.31                                  همچو نخلی بر نیارد شاخها كرده موشانه، زمین، سوراخها

1.32                                   

2. تفسیر آیه کریمه فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیكَ الَخ

2.1                                         چار وصف است، این بشر را، دل فشار چار میخ عقل گشته این چهار

2.2                                         تو خلیل وقتی ای خورشیدِ هُش این چهار اطیار ِ رَه زن را بكـُش

2.3                                         زانكه هر مرغی از اینها، زاغ وَش هست عقل عاقلان را دیده كش

2.4                                         چار وصف تن، چو مرغان خلیل ِبسمِل ایشان دهد جان را سَبیل

2.5                                         ای خلیل، اندر خلاص نیك و بد سر ببرشان، تا رهد پاها ز سَد

2.6                                         ُكل توئی و، جملگان، اجزای تو بر گشا كه هست پاشان، پای تو

2.7                                         از تو، عالم، روح زاری میشود پشتِ صد لشكر، سواری میشود

2.8                                         زآنكه این تن شد مقام چار خو نامشان شد چار مرغ ِ فتنه جو

2.9                                         خلق را گر زندگی خواهی َابَد سَر ببُر زین چار مرغ ِ شوم ِ بَد

2.10                                  بازشان زنده كن از نوع دگر كه نباشد بعد از آن ز ایشان ضرر

2.11                                  چار مرغ ِ معنویّ راه زن كرده اند اندر دل خلقان وطن

2.12                                  چون امیر جملۀ دلها شوی اندر این دوران خلیفۀ حق توئی

2.13                                  سر ببر این چار مرغ زنده را سرمدی كن عمر ناپاینده را

2.14                                  بط ّ و، طاوس است و، زاغ است و، خروس این مثال چار خُلق اندر نفوس

2.15                                  بط، حرص است و، خروس آن شهوت است جاه چون طاوس و، زاغ امنیت است

2.16                                  مُنیتش آنكه بود امّید ساز طامع تأبید، یا عمر ِ دراز

2.17                                  بط ّ، حرص آمد، كه نوكش در زمین در تر و در خشك میجوید دفین

2.18                                  یك زمان نبود مُعطل آن گلو نشنود از حكم، جز امر ِ "كلوا"

2.19                                  همچو یغماچی كه خانه ای میكند زود زود انبان خود پُر میكند

2.20                                  اندر انبان میفشارد نیك و بد دانه های دُرّ و حبّاتِ نخود

2.21                                  تا مبادا یاغئی آید دگر می فشارد در جوال، او خشك و تر

2.22                                  وقت تنگ و، فرصت اندك، او مخوف در بغل زد، هر چه زوتر، بی وقوف

2.23                                  اعتمادش نیست بر سلطان ِ خویش كه مبادا طامعی آید به پیش

2.24                                  لیك مؤمن، ز اعتمادِ آن حیات می كند غارت به مهل و با انات

2.25                                  ایمن است از فوت و از یاغی كه او می شناسد قهر شه را بر عدو

2.26                                  ایمن است از خواجه تاشان ِ دگر كه نیایندش مزاحم، صرفه بر

2.27                                  عدل شه را دید در ضبطِ حشم كه نیارد كرد، كس بر كس ستم

2.28                                  لاجرم نشتابد و ساكن بود از فوات حظ ّ خود آمن بود

2.29                                  بس تأنی دارد و صبر و شكیب چشم سیر و موقن است و پاك جیب

2.30                                  كاین تأنی، پرتو رحمان بود و آن شتاب از هزۀ شیطان بود

2.31                                  زآنكه شیطانش بترساند ز فقر بارگیر صبر را، بكشد بعقر

2.32                                  از نبی بشنو كه شیطان در وعید میكند تهدیدت از فقر شدید

2.33                                  تا خوری زشت و، بری زشت از شتاب نی مروّت، نی تأنی، نی ثواب

 

3. در سبب ورود این حدیث مصطفی صلوات اللَّه علیه كه الكافر یاكل فی سبعه امعاء و المؤمن یاكل فی معاء واحد

3.1                                         لاجرم كافر خورد در هفت بطن دین و دل باریك و لاغر، زفت بطن

3.2                                         كافران مهمان پیغمبر شدند وقت شام ایشان به مسجد آمدند

3.3                                         كامدیم ای شاه ما اینجا قنق ای تو مهمان دار ِ سكان افق

3.4                                         بی نوائیم و رسیده ما ز دور هین بیفشان بر سر ما فضل و نور

3.5                                         رو به یاران کرد آن سلطان ِ راد دستگیر جمله شاهان و عباد

3.6                                         گفت: ای یاران ِ من قسمت كنید كه شما پُر از من و خوی منید

3.7                                         پُر بود اجسام هر لشكر ز شاه ز آن زنند آن تیغ بر اعدای جاه

3.8                                         تو به خشم شه زنی آن تیغ ها ور نه بر اخوان چه خشم آید تو را ؟

3.9                                         بر برادر، بی گناهی میزنی عكس خشم ِ شاه، گرز ِ دَه منی

3.10                                  شه یكی جان است و، لشكر پُر از او روح چون آب است و، این اجسام جو

3.11                                  آبِ روح ِ شاه، اگر شیرین بود جمله جوها پُر ز آب خوش شود

3.12                                  كه رعیت دین شه دارند و بس این چنین فرمود سلطان ِ عبس

3.13                                  هر یكی یاری، یكی مهمان گزید در میان یك زفت بود و، بی ندید

3.14                                  جسم ِ ضخمی داشت، كس او را نبرد ماند در مسجد، چو اندر جام دُرد

3.15                                  مصطفی بُردش، چو واماند از همه هفت بُز بُد شیر ده اندر رمه

3.16                                  كه مقیم خانه بودندی بُزان بهر دوشیدن برای وقتِ خوان

3.17                                  نان و آش و شیر آن هر هفت بُز خورد آن بو قحط اعوج ابن غزّ

3.18                                  جمله اهل بیت خشم آلو شدند كه همه در شیر بُز طامع بُدند

3.19                                  معده طبلی خوار همچون طبل كرد قسم هجده آدمی را او بخورد

3.20                                  وقت خفتن رفت و در حجره نشست پس كنیزك از غضب در را ببست

3.21                                  از برون زنجیر در را در فكند كه از او بُد خشمگین و دردمند

3.22                                  گبر را در نیمه شب یا صبحدم بس تقاضا آمد و دردِ شكم

3.23                                  از فراش خویش سوی در شتافت دست بر در چون نهاد، او بسته یافت

3.24                                  در گشادن حیله كرد آن حیله ساز نوع نوع و خود نشد آن بند باز

3.25                                  شد تقاضا بر تقاضا، خانه تنگ ماند او حیران و بی درمان و دنگ

3.26                                  حیله ای كرد و به خواب اندر خزید خویش را در خواب و در ویرانه دید

3.27                                  زآنكه ویرانه بُد اندر خاطرش شد به خواب اندر همانجا منظرش

3.28                                  خویش در ویرانۀ خالی چو دید او چنان محتاج، هم در حال رید

3.29                                  گشت بیدار و بدید آن جامه خواب پُر حَدَث، دیوانه شد از اضطراب

3.30                                  ز اندرون او بر آمد صد خروش از چنین رسوائی بی خاك پوش

3.31                                  گفت: خوابم بدتر از بیداریم كه خورم زآنسان و زینسان میریم

3.32                                  بانگ می زد وا ثبورا وا ثبور آنچنان كه كافران روز نشور

3.33                                  منتظر كه، كی شود این شب به سر؟ تا بر آید از گشادن بانگِ در

3.34                                  تا گریزد او چو تیری از كمان تا نبیند هیچ كس او را چنان

3.35                                  قصه بسیار است، كوته می كنم باز شد آن در، رهید از درد و غم

 

4. در ِ حجره گشادن مصطفی علیه الصلاة و السلام بر مهمان و خود را پنهان كردن تا خجل نشود

4.1                                         مصطفی صبح آمد و در را گشاد صبح آن گمراه را، او راه داد

4.2                                         در گشاد و گشت پنهان مصطفی تا نگردد شرمسار آن مبتلا

4.3                                         تا برون آید، رود گستاخ او تا نبیند در گشا را، پشت و رو

4.4                                         یا نهان شد در پس چیزی و یا از وی اش پوشید دامان خدا

4.5                                         صِبْغَةَ الله، گاه پوشیده كند پردۀ بی چون بر آن ناظر تند

4.6                                         تا نبیند خصم را پهلوی خویش قدرت قادر از آن بیش است، بیش

4.7                                         مصطفی میدید احوال شبش لیك مانع بود فرمان رَبَش

4.8                                         تا كه پیش از خبط، بگشاید رهی تا نیفتد ز آن فضیحت در چهی

4.9                                         لیك، حكمت بود و، امر آسمان تا ببیند خویشتن را او چنان

4.10                                  بس عداوتها كه آن یاری بود بس خرابیها كه معماری بود

4.11                                  * چونکه کافر باب را بگشاده دید نرم نرمک از کمین بیرون جهید

4.12                                  جامه خواب ِ پر حَدَث را، یك فضول قاصدا، آورد در پیش رسول

4.13                                  كه "چنین كردست مهمانت، ببین" خنده ای زد "رَحْمَةً للعالمین"

4.14                                  كه بیاور مطهره اینجا به پیش تا بشویم جمله را با دستِ خویش

4.15                                  هر كسی می جست: كز بهر خدا جان ما و جسم ما قربان تو را

4.16                                  ما بشوئیم این حدث را، تو بهل كار دست است این، نه كار جان و دل

4.17                                  ای لَعَمْرُكَ مر تو را حق عمر خواند پس خلیفه كرد و بر كرسی نشاند

4.18                                  ما برای خدمت تو میزئیم چون تو خدمت میكنی، پس ما کئیم ؟

4.19                                  گفت: میدانم، ولیك این ساعتیست كاندر این شستن به خویشم، حكمتیست

4.20                                  منتظر بودند كاین قول نبی ست تا پدید آید كه این اسرار چیست

4.21                                  او به جد می شست آن احداث را خاص ز امر حق، نه تقلید و ریا

4.22                                  كه دلش می گفت: كاین را تو بشو كه در اینجا هست حكمت، تو به تو

 

5. در سبب رجوع كردن آن کافر به خانۀ مصطفی صلی الله علیه و آله در آن ساعت كه مصطفی بالین ملوث او را به دست خود می شست و خجل شدن او، و جامه چاك كردن و نوحۀ او بر خود و بر حال خود

5.1                                         كافرك را هیكلی بد یادگار یاوه دید آن را و گشت او بی قرار

5.2                                         گفت: آن حجره كه شب جا داشتم هیكل آنجا بی خبر بگذاشتم

5.3                                         گر چه شرمین بود، شرمش حرص بُرد حرص اژدرهاست، نی چیزیست خُرد

5.4                                         از پی هیكل شتاب اندر دوید در وثاق مصطفی، و آنحال دید

5.5                                         كان "ید الله"، آن حدث با دستِ خَود خوش همی شوید، كه دورش چشم بَد

5.6                                         هیكلش از یاد رفت و شد پدید اندر او شوری، گریبان را درید

5.7                                         میزد او دو دست را بر رو و سر كله را میكوفت بر دیوار و در

5.8                                         آنچنانكه خون، ز بینی و سرش شد روان و، رحم كرد آن مهترش

5.9                                         نعره ها زد، خلق گرد آمد بر او گبر گویان: ایها الناس، احذروا

5.10                                  میزد او بر سر كه: ای بی عقل، سر می زد او بر سینه، كای بی نور بر

5.11                                  سجده می كرد او كه: ای كل زمین شرمسار است از تو این جزو مهین

5.12                                  تو كه ُكلی، خاضع امر وئی من كه جزوم، ظالم و زشت و غوی

5.13                                  تو كه ُكلی، خوار و لرزانی ز حق من كه جزوم، در خلاف و در سبق

5.14                                  هر زمان می كرد رو بر آسمان كه ندارم روی این قبلۀ جهان

5.15                                  چون ز حد بیرون بلرزید و طپید مصطفایش در كنار خود كشید

5.16                                  ساكنش كرد و بسی بنواختش دیده اش بگشاد و، داد ِاشناختش

5.17                                  تا نگرید ابر كی خندد چمن ؟ تا نگرید طفل كی جوشد لبن ؟

5.18                                  طفل ِ یك روزه همی داند طریق كه بگریم تا رسد دایۀ شفیق

5.19                                  تو نمی دانی، كه دایۀ دایگان ؟ كم دهد بی گریه شیرت رایگان

5.20                                  گفت "وَ لیبكُوا كثِیرا ً" گوش دار تا بریزد شیر ِ فضل ِ كردگار

5.21                                  گریۀ ابر است و سوز ِ آفتاب ُاستن دنیا همین دو رشته تاب

5.22                                  گر نبودی سوز مهر و اشكِ ابر كی شدی اجسام ما عرض و سطبر ؟

5.23                                  كی بُدی معمور این هر چار فصل ؟ گر نبودی این َتف و این گریه اصل

5.24                                  سوز مهر و، گریۀ ابر ِ جهان چون همی دارد جهان را خوش دهان ؟

5.25                                  آفتاب عقل را در سوز دار چشم را چون ابر، اشك افروز دار

5.26                                  چشم، گریان بایدت چون طفل خُرد كم خور این نان را، كه نان آب تو بُرد

5.27                                  تن چو با برگ است روز و شب از آن شاخ جان، در برگ ریز است و خزان

5.28                                  برگِ تن، بی برگی جان است، زود زین بباید كاستن، و آن را فزود

5.29                                  "أقْرَضُو الله"، قرض ده زین برگِ تن تا بروید در عوض در دل چمن

5.30                                  قرض ده، كم كن از این لقمۀ تنت تا نماید "وجه لا عینٌ رأت"

5.31                                  تن ز سرگین، خویش چون خالی كند پُر ز مُشك و دُرّ ِ اجلالی كند

5.32                                  زین پلیدی ِبرهد و پاكی بَرَد از "یطهر ُكم"، تن او بر خورد

5.33                                  دیو می ترساندت كه: هین و هین زین پشیمانی خوری، گردی حزین

5.34                                  گر گذاری، زین هوسها، تو بدن بس پشیمان و غبین خواهی شدن

5.35                                  این بخور، گرم است و داروی مزاج و آن بیاشام از پی نفع و علاج

5.36                                  هم بدین نیت كه این تن مركب است آن چه خو كردست، آنش اصوب است

5.37                                  هین مگردان خو، كه پیش آید خلل در دماغ و دل بزاید صد عِلل

5.38                                  این چنین تهدیدها آن دیو ِ دون آرد و بر خلق خواند صد فسون

5.39                                  خویش جالینوس سازد در دوا تا فریبد نفس ِ بیمار تو را

5.40                                  كاین تو را سود است، از درد و غمی گفت آدم را همین، در گندمی

5.41                                  پیش آرد هی هی و هیهات را و ز لویشه پیچد او لبهات را

5.42                                  همچو لبهای فَرَس، در وقتِ نعل تا نماید سنگ كمتر را چو لعل

5.43                                  گوشهایت گیرد او، چون گوش اسب می كشاند سوی حرص و سوی كسب

5.44                                  بر زند بر پات نعلی ز اشتباه تا بمانی تو ز دردِ آن ز راه

5.45                                  نعل ِ او باشد "ترَدد در دو كار" این كنم یا آن كنم؟ هین هوش دار

5.46                                  آن بكن كه کرد مختار نبی آن مكن كه كرد مجنون و صبی

5.47                                  "حفت الجنة" به چه محفوف گشت بالمكاره، كه از او افزود كشت

5.48                                  صد فسون دارد ز حیلت و ز دها كه كند در سله، گر هست اژدها

5.49                                  * گر بود کوهی، چو َکه، بربایدش دست برد خویشتن بنمایدش

5.50                                  * ور بود آبِ روان، بر بنددش ور بود حبر زمان، بر خنددش

5.51                                  عقل را، با عقل ِ یاری، یار كن "أَمْرُهُمْ شُوری" بخوان و كار كن

 

6. نواختن مصطفی صلی الله علیه و آله مهمان را و مسلمان شدن و تسكین دادن او را از آن اضطراب و ندامت

6.1                                         این سخن پایان ندارد، آن عرب ماند از الطافِ آن شه در عجب

6.2                                         خواست دیوانه شدن، عقلش رمید دستِ عقل ِ مصطفی بازش كشید

6.3                                         گفت: این سو آ، بیامد آن چنان كه كسی بر خیزد از خوابِ گران

6.4                                         گفت: این سو آ، مكن هین، با خود آ كاندر این سو هست با تو كارها

6.5                                         آب بر رو زد، در آمد در سخن كای شهیدِ حق، شهادت عرضه ُكن

6.6                                         تا گواهی بدهم و بیرون شوم سیرم از هستی، در آن هامون شوم

6.7                                         ما در این دهلیز ِ قاضی ِ قضا بهر دعوی َالستیم و بَلی

6.8                                         چون "بَلی" گفتیم، آن را ز امتحان قول و فعل ما شهود است و بیان

6.9                                         از چه در دهلیز قاضی تن زدیم ؟ نی كه ما بهر گواهی آمدیم ؟

6.10                                  چند در دهلیز قاضی، ای گواه حبس باشی؟ دِه شهادت از پگاه

6.11                                  ز آن بخواندندت بدین جا، تا كه تو آن گواهی بدهی و، ناری عتو

6.12                                  از لجاج ِ خویشتن بنشسته ای اندر این تنگی، لب و كف بسته ای

6.13                                  تا بندهی این گواهی، ای شهید تو از این دهلیز كی خواهی رهید؟

6.14                                  یك زمان كار است، بگزار و بتاز كار ِ كوته را مكن بر خود دراز

6.15                                  خواه در صد سال و، خواهی یك زمان این امانت، وا گذار و، وا رهان

 

7. بیان آنكه، اعمال نماز و روزه و حج و همۀ چیزهای برونی گواهیهاست بر نور اندرونی

7.1                                         این نماز و روزه و حج و جهاد هم گواهی دادن است از اعتقاد

7.2                                         این زكات و هدیه و تركِ حسد هم گواهی دادن است از سِرّ خَود

7.3                                         خوان و مهمانی، پی اظهار ِ راست كای مهان، ما با شما هستیم راست

7.4                                         هدیه ها و ارمغان و پیش َكش شد گواهِ آنكه: هستم با تو خَوش

7.5                                         هر كسی كاو شد به مالی با فسون چیست؟ دارم گوهری در اندرون

7.6                                         گوهری دارم ز تقوی یا سخا این زكات و روزه بر هر دو گوا

7.7                                         روزه گوید: كرد تقوی از حلال در حرامش، دان كه نبود اتصال

7.8                                         و آن زكاتش گفت: كاو از مال ِ خویش می دهد، پس چون بدزدد ز اهل ِ كیش ؟

7.9                                         گر، به طرّاری كنند این دو گواه جرح شد در محكمۀ عدل ِ اله

7.10                                  هست صیاد، ار كند دانه نثار نی ز رحم و جود، بل بهر شكار

7.11                                  هست گربۀ روزه دار اندر صیام خفته كرده خویش، بهر صیدِ خام

7.12                                  كرده بَد ظن، زین كژی، صد قوم را كرده بَد نام، اهل ِ جود و صوم را

7.13                                  فضل ِ حق، با این كه او كژ می تند عاقبت، زین جمله پاكش میكند

7.14                                  سبق برده رحمتش، و آن غدر را داده نوری، كآن نباشد بَدر را

7.15                                  كوشش اش را ُشسته حق زین اختلاط ُغسل داده رحمت او را زین خباط

7.16                                  تا كه غفاریّ او ظاهر شود سیئات جمله را غافر شود

 

8. پاك كردن آب همۀ پلیدیها را، و باز پاك كردن خدای تعالی آب را از پلیدی، لاجرم قدوس آمد حق تعالی

8.1                                         آب بهر این ببارد از سماك تا پلیدان را كند، از خبث پاك

8.2                                         آب چون بیکار گردد، شد نجس تا چنان شد، كآب را، رد كرد حس

8.3                                         حق ببردش باز در بحر صواب تا بشستش از كرم، آن آب ِ آب

8.4                                         سال دیگر آمد او دامن كشان هی كجا بودی؟ به دریای خوشان

8.5                                         من نجس ز اینجا شدم، پاك آمدم بستدم خلعت، سوی خاك آمدم

8.6                                         هین بیائید، ای پلیدان سوی من كه گرفت، از خوی یزدان، خوی من

8.7                                         در پذیرم جملۀ زشتیت را چون ملك، پاكی دهم عفریت را

8.8                                         چون شوم آلوده، باز آنجا روم سوی اصل ِ اصل ِ پاكیها روم

8.9                                         دلق ِ چركین بَر َكنَم آنجا ز سر خلعت پاكم دهد بار دگر

8.10                                  كار او این است و، كار من هم این عالم آرای است "رب العالمین"

8.11                                  گر نبودی این پلیدیهای ما كی بُدی این بارنامه آب را ؟

8.12                                  كیسه های زر بدوزیدست او میرود جویان ِ مفلس، سو به سو

8.13                                  یا بریزد بر گیاه ِ رسته ای یا بشوید روی هر ناشسته ای

8.14                                  یا بگیرد بر سر او حمّال وار كشتی بی دست و پا را در بحار

8.15                                  صد هزاران دارو اندر وی نهان زآنكه دارو زو بروید در جهان

8.16                                  جان ِ هر درد و دل ِ هر دانه ای میرود در جو، چو داروخانه ای

8.17                                  زو یتیمان ِ زمین را پرورش زو به خاک گرسنه صد گون خورش

8.18                                  چون نماند مایه اش، تیره شود همچو ما، اندر زمین، خیره شود

8.19                                  ناله از باطن بر آرد: كای خدا آنچه دادی دادم و، ماندم گدا

 

9. استعانتِ آب از حق سبحانه و تعالی بعد از تیره شدن

9.1                                         ریختم سرمایه بر پاك و پلید ای شه سرمایه دِه "هَل مِن مَزید"

9.2                                         ابر را گوید: ِببَر جای خوشش هم تو خورشیدا، به بالا بر ِكشش

9.3                                         راههای مختلف میراندش تا رساند سوی بحر ِ بیحدش

9.4                                         خود غرض زین آب، جان ِ اولیاست كاو غسول تیرگیهای شماست

9.5                                         چون شود تیره ز قذر ِ اهل ِ َفرش باز گردد سوی پاكی بخش ِ عرش

9.6                                         باز آید ز آن طرف دامن كشان از طهاراتِ محیط آدر نشان

9.7                                         * از تیمم وارهاند جمله را و از تحرّی طالبان قبله را

9.8                                         ز اختلاط خلق یابد اعتلال آن سفر جوید كه "ارَحنا یا بلال"

9.9                                         ای بلال ِ خوش نوای ِ خوش صهیل مئذنه بر رو بزن طبل رَحیل

9.10                                  جان سفر رفت و، بدن اندر قیام وقت رجعت، زین سبب گوید سلام

9.11                                  این مثل چون واسطه ست اندر كلام واسطه شرط است، بهر فهم عام

9.12                                  اندر آتش كی رود بی واسطه ؟ جز سمندر، كاو رهید از رابطه

9.13                                  واسطۀ حمام باید ز ابتدا تا ز آتش خوش كنی تو طبع را

9.14                                  چون نتانی شد در آتش چون خلیل گشت حمامت رسول، آبت دلیل

9.15                                  هست سیری از حق و اهل ِ طبع كی رسد بی واسطه نان در شبع ؟

9.16                                  لطف از حق است، لیكن اهل تن در نیابد لطف بی پردۀ چمن

9.17                                  چون نماند واسطۀ تن، بی حجیب همچو موسی، نور ِ مه یابد ز جیب

9.18                                  این هنرها آب را هم شاهد است كاندرونش پُر ز نور ایزد است

 

10. گواهی فعل و قول بیرونی بر ضمیر و نور اندرونی

10.1                                  قول و فعل آمد گواهان ِ ضمیر زین دو بر باطن تو استدلال گیر

10.2                                  چون ندارد سیر سِرّت در درون بنگر اندر بول ِ رنجور از برون

10.3                                  فعل و قول، آن بول ِ رنجوران بود كآن طبیب جسم را بُرهان بود

10.4                                  و آن طبیب روح در جانش رود وز ره جان، اندر ایمانش رود

10.5                                  حاجتش نبود به فعل و قول ِ خوب احذروهم هم جواسیس القلوب

10.6                                  این گواه فعل و قول از وی بجو كاو به دریائیست واصل، همچو جو

10.7                                  * قول و فعل او گواه او بود کاو به دریا متصل چون جو بود

10.8                                  * بنگر اندر فعل او و قول او تا چه دارد در ضمیر، آن راز جو

10.9                                  * نورش اندر مرتبت چند است و چیست؟ بهر صید او دانه پاشد، یا سَخیست

10.10                           * گر بود صیاد، از وی دور شو وآن فسون و فعل و قولش کم شنو

10.11                           * ور بود صدیق، دست از وی مدار تا رساند مر تو را سوی بحار

10.12                           لیک نور عارفی کز حد گذشت پُر شد از نورش بیابانها و دشت

10.13                           شاهدی یش فارغ آمد از شهود وز تکلفهای جانبازی و جود

 

11. در بیان آنكه نور، خود را از اندرون شخص منور ظاهر کند بر خلقان، بی فعل و قول ِ عارف، افزون از آنکه بقول و فعل او ظاهر شود، چنانکه آفتاب بلند شود و بانگ خروس و اعلام مؤذن حاجت نیاید، بی آنکه قولی و فعلی بیان كند گواهی دهد بر نور او

11.1                                  نور آن گوهر چون بیرون تافته ست زین تسلسها فراغت یافته ست

11.2                                  پس مجو از وی گواهِ فعل و گفت كه از او هر دو جهان چون ُگل شكفت

11.3                                  این گواهی چیست؟ اظهار نهان خواه فعل و خواه قول و غیر ِ آن

11.4                                  كه عرض، اظهار ِ سِرّ ِ جوهر است وصف باقی وین عرض بر معبر است

11.5                                  این نشان ِ زر نماند بر محك زر بماند نیك نام و بی ز شك

11.6                                  * این صلاة و، این جهاد و، این صیام هم نماند، جان بماند نیك نام

11.7                                  جان چنین افعال و اقوالی نمود بر محكِّ امر، جوهر را بسود

11.8                                  كه اعتقادم راست است، اینك گواه لیك هست اندر گواهان اشتباه

11.9                                  تزكیه باید گواهان را بدان تزكیه اش اخلاص و موقوفی بدان

11.10                           حفظِ لفظ، اندر گواهِ قولی است حفظ عهد، اندر گواهِ فعلی است

11.11                           گر گواهِ قول كژ گوید، رد است ور گواهِ فعل كژ پوید، بَد است

11.12                           قول و فعل بی تناقض بایدت تا قبول اندر زمان پیش آیدت

11.13                           "سعیكم شتی"، تناقض اندرید روز می دوزید و، شب بر می دَرید

11.14                           پس، گواهی با تناقض كه شنود ؟ او مگر حکمی ُكند از لطفِ خود

11.15                           قول و فعل، اظهار سِرّ است و ضمیر هر دو پیدا می كند سِرّ ِ ستیر

11.16                           چون گواهت تزكیه شد، شد قبول ور نه محبوس یست اندر مول مول

11.17                           تا تو بستیزی، ستیزند، ای حرون فانتظرهم، إِنَّهُمْ مُنتظرون

 

12. عرضه كردن مصطفی علیه السلام شهادت را بر آن مهمان خویش

12.1                                  این سخن پایان ندارد، مصطفی عرضه كرد ایمان و پذرفت آن فتی

12.2                                  آن شهادت را كه فرّخ بوده است بندهای بسته را بگشوده است

12.3                                  گشت مومن، گفت او را مصطفی كه امشبان هم باش تو مهمان ما

12.4                                  گفت: و الله، تا ابد ضیفِ توام هر كجا باشم، به هر جا كه روم

12.5                                  زنده كرده و، معتق و، دربان ِ تو این جهان و آن جهان، بر خوان ِ تو

12.6                                  هر كه بگزیند جز این "بُگزیده خوان" عاقبت دَرَّد گلویش استخوان

12.7                                  هر كه سوی خوان غیر تو رود دیو با او دان كه هم كاسه شود

12.8                                  هر كه از همسایگیی تو رود دیو بی شك دان كه همسایه اش شود

12.9                                  ور رود بی تو سفر او دور دست دیو ِ بَد همراه و هم سفرۀ وی است

12.10                           ور نشیند بی تو براسبِ شریف حاسد ما هست و، دیو او را ردیف

12.11                           ور بچه گیرد از او شهناز ِ او دیو در نسلش بود انباز ِ او

12.12                           در "نبی شارِكْهُمْ " گفته ست حق هم در اموال و، در اولاد، ای سبق

12.13                           گفت پیغمبر ز غیب این را جلی در مقالاتِ نوادر با علی

12.14                           یا رسول الله رسالت را تمام تو نمودی همچو شمس ِ بی غمام

12.15                           این كه تو كردی دو صد مادر نكرد عیسی از افسونش با عازر نكرد

12.16                           از تو جانم از اجل َنك جان ببُرد عازر ار شد زنده ز آن دم، باز مُرد

12.17                           گشت مهمان رسول آن شب عرب شیر یك بُز، نیمه خورد و بست لب

12.18                           كرد الحاحش: بخور شیر و رقاق گفت: گشتم سیر، و الله بی نفاق

12.19                           این تكلف نیست، نی ناموس و فن سیرتر گشتم از آنكه دوش من

12.20                           در عجب ماندند جمله اهل بیت پُر شد این قندیل زآن یك قطره زیت

12.21                           آنچه قوتِ مرغ بابیلی بود سیری معدۀ چنین پیلی بود!

12.22                           ُفجفجه افتاد اندر مرد و زن قدر پشه میخورد آن پیل تن !

12.23                           حرص و، وهم كافری سر زیر شد اژدها از قوت موری سیر شد

12.24                           آن گدا چشمیّ كفر، از وی برفت لوت ایمانیش لمتر كرد و زفت

12.25                           آنكه از جوع البقر بر می طپید همچو مریم میوۀ جنت بچید

12.26                           میوۀ جنت سوی چشمش شتافت معدۀ چون دوزخش آرام یافت

 

13. بیان آنكه، نور كه غذای جان است، غذای جسم اولیا می شود، تا آنکه جسم هم یار شود جان را، كه "اسلم شیطانی علی یدی"

13.1                                  ذاتِ ایمان، نعمت و لوتیست هُول ای قناعت كرده از ایمان به قول

13.2                                  گر چه آن مطعوم ِ جان است و نظر جسم را هم ز آن نصیب است، ای پسر

13.3                                  * تا کی؟ ای قانع به نان و گندِ نا با خود آ و، نور ِ ایمان کن غذا

13.4                                  گر نگشتی دیو ِ جسم آن را اكول "اسلم الشیطان" نفرمودی رسول

13.5                                  دیو، از آن لوتی كه مرده حَیّ شود تا نیاشامد، مسلمان كی شود؟

13.6                                  دیو بر دنیاست عاشق، كور و كر عشق را، عشقی دگر بُرّد مگر

13.7                                  از نهانخانۀ یقین چون میچشد اندك اندك، عشق رخت آنجا كِشد

13.8                                  یا حریص البطن عرج هكذا انما المنهاج تبدیل الغذا

13.9                                  یا مریض القلب عِرج لِلعلاج جملة التدبیر تبدیل المزاج

13.10                           ایها المحبوس فی رهن الطعام سوف تنجو ان تحملت الفطام

13.11                           اِن فِی الجوع ِ طعاما وافِرا اِفتقدها و ارتج یا نافرا

13.12                           اغتذ بالنور كن مثل البصر وافِق ِ الاملاك یا خیرَ البشر

13.13                           چون ملك، تسبیح ِ حق را كن غذا تا رهی همچون ملایك از إذا

13.14                           جبرئیل، ار سوی جیفه كم تند او به قوّت، كی ز كركس كم زند ؟

13.15                           * پیل اگر چه در زمین آهسته است او ز پشه، باز گو، کی رسته است؟

 

14. انكار اهل تن غذای روح را و لرزیدن ایشان بر غذای خسیس

14.1                                  حبذا، خوانی نهاده در جهان لیك از چشم خسیسان بس نهان

14.2                                  گر جهان باغی پُر از نعمت شود قِسم مار و مور، هم خاكی بود

14.3                                  قسمشان خاك است، گر دِی، گر بهار میر ِ كونی، خاك چون نوشی چو مار ؟

14.4                                  * در میان چوب گوید كِرم ِ چوب مر كه را باشد چنین حلوای خوب ؟

14.5                                  در میان خاک گوید کِرم خُرد این چنین حلوا به عالم کس نخورد

14.6                                  كِرم سرگین، در میان آن حدث در جهان ُنقلی نداند، جز خبث

 

15. مناجات

15.1                                  ای خدای بی نظیر، ایثار كن گوش را چون حلقه دادی زین سُخُن

15.2                                  گوش ما گیر و در آن مجلس كِشان كز رحیقت میچشند این سر خوشان

15.3                                  چون به ما بوئی رسانیدی از این سَر مبند آن مشك را، ای ربّ ِ دین

15.4                                  از تو نوشند، ار ذكور و، ار اناث بی دریغی در عطا، یا مستغاث

15.5                                  ای دعا ناکرده از تو مستجاب داده دل را هر دمی صد فتح ِ باب

15.6                                  چند حرفی نقش كردی از رقوم سنگها از عشق آن شد همچو موم

15.7                                  نون ِ ابرو، صاد چشم و، جیم گوش بر نوشتی فتنۀ صد عقل و هوش

15.8                                  زین حروفت شد خرد باریك ریس نسخ می كن، ای ادیب خوش نویس

15.9                                  در خور هر فكر بسته بر عدم دم به دم نقش خیال ِ خوش رقم

15.10                           حرفهای طرفه بر لوح خیال بر نوشته چشم و ابرو خدّ و خال

15.11                           بر عدم باشم، نه بر موجود مست زآنكه معشوق ِعدم وافی تر است

15.12                           عقل را خط خوان ِ آن اشكال كرد تا دهد تدبیرها را ز آن نورد

 

16. تمثیل لوح محفوظ و ادراك عقل هر كسی از آن لوح آنكه امر و قسمت و مقدور هر روزۀ وی است همچون ادراك جبرئیل علیه السلام، هر روزی از لوح اعظم

16.1                                  چون ملك، از لوح محفوظ، آن خرد هر صباحی درس هر روزه برد

16.2                                  در عدم تحریرها بین با بیان وآن سوادش حیرت سودائیان

16.3                                  هر كسی شد بر خیالی ریش ِ گاو گشته در سودای گنجی ُكنج كاو

16.4                                  از خیالی گشته شخصی پُر شكوه روی آورده به معدنها و كوه

16.5                                  و ز خیالی آن دگر با جهدِ مُرّ رو نهاده سوی دریا بهر ِ دُرّ

16.6                                  و آن دگر بهر ترهّب در كنشت و آن یكی بهر حریصی سوی كِشت

16.7                                  از خیال، آن رهزن ِ رسته شده و ز خیال، این مرهم ِ خسته شده

16.8                                  در پَری خوانی، یكی دل كرده گم بر نجوم آن دیگری بنهاده سُم

16.9                                  * آن یکی در کشتی از بهر رباح وآن یکی با فسق و دیگر با صلاح

16.10                           این روشها مختلف بیند برون ز آن خیالاتِ ملوّن ز اندرون

16.11                           این در آن حیران شده: كان بر چی است؟ هر چشنده آن دگر را نافی است

16.12                           آن خیالات ار نبد نامؤتلف چون ز بیرون شد روشها مختلف ؟

16.13                           قبلۀ جان را چو پنهان كرده اند هر كسی رو جانبی آورده اند

 

17. تمثیل روشهای مختلف و همتهای گوناگون به اختلاف تحرّی متحرّیان در وقت نماز قبله را به وقت تاریكی و تحرّی غواصان در قعر بحر

17.1                                  همچو قومی كه تحرّی می كنند بر خیال قبله، هر سو می تنند

17.2                                  چونكه كعبه رو نماید صبحگاه كشف گردد كه، که گم كردست راه

17.3                                  یا چو غوّاصان درون قعر ِ آب هر یکی چیزی همی چیند شتاب

17.4                                  بر امید گوهر و دُرّ ِ ثمین توبره پُر می كنند از آن و این

17.5                                  چون برآیند از تگِ دریای ژرف كشف گردد صاحبِ دُرّ ِ شگرف

17.6                                  و آن دگر كاو بُرد مروارید خُرد و آن دگر كه سنگها و ریگ بُرد

17.7                                  هكذا، یبلوکم، بالساهره فتنه ذاتَ ِافتضاح ٍ قاهره

17.8                                  همچنین هر قوم چون پروانگان گِرد شمعی پَر زنان اندر جهان

17.9                                  خویش را بر آتشی بر میزنند گِرد شمع خود طوافی میكنند

17.10                           بر امید آتش موسای بخت كز لهیبش سبز و تر گردد درخت

17.11                           فضل ِ آن آتش شنیده هر رمه هر شرر را، آن گمان بُرده، همه

17.12                           چون بر آید صبحدم نور خلود وا نماید هر یكی، چه شمع بود

17.13                           هر كه را پَر سوخت ز آن شمع ِ ظفَر بدهدش آن شمع ِ خوش هفتاد پَر

17.14                           لیک پروانۀ دو دیده دوخته مانده زیر شمع بَد پَر سوخته

17.15                           می طپد اندر پشیمانی و سوز می كند آه از هوای چشم دوز

17.16                           شمع او گوید كه: من چون سوختم كی تو را برهانم از سوز و ستم ؟

17.17                           شمع او گریان كه: من سر سوخته چون كنم مر غیر را افروخته ؟

17.18                           او همی گوید كه: از اشكال تو غرّه گشتم، دیر دیدم حال ِ تو

 

18. در معنی آیت وافی هدایت یا حَسْرَةً عَلَی الْعِبادِ

18.1                                  شمع مرده، باده رفته، دل ربا غوطه خورد، از ننگِ كژ بینی ِ ما

18.2                                  ظلت الارباح خُسرا مُغرما تشتكی شكوی الی الله العمی

18.3                                  حبذا ارواح اخوان ثقات مُسْلِماتٍ، مُؤْمِناتٍ، قانتات

18.4                                  هر كسی، رو سوی سو آورده اند وین عزیزان، رو به بی سو كرده اند

18.5                                  * هر كبوتر می پَرد در مذهبی وین كبوتر جانبِ بی جانبی

18.6                                  هر عقابی می پَرد از جا به جا وین عقابان راست، بی جائی سرا

18.7                                  ما نه مرغان هوا، نه خانگی دانۀ ما، دانۀ بی دانگی

18.8                                  ز آن فراخ آمد چنین روزی ما كه دریدن شد قبا دوزی ما

 

19. سبب آنكه فرجی را نام َفرَجی نام نهادند از اول

19.1                                  صوفیی بدرید جبه در حرج پیشش آمد بعد بدریدن فرج

19.2                                  گشت نام آن دریده فرجی آن لقب شد فاش از آن مرد نَجی

19.3                                  این لقب شد فاش و صافش شیخ برد ماند اندر طبع خلقان حرفِ درد

19.4                                  همچنین هر نام صافی داشته ست اسم را چون دُردئی بگذاشته ست

19.5                                  هر كه گِل خوار است دُردی را گرفت رفت صوفی سوی صافی ناشكفت

19.6                                  گفت: لابُد درد را صافی بود زین دلالت دل به صفوت میرود

19.7                                  دُرد عُسر افتاد و صافش یُسر آن صاف چون خرما و، دُردی بُسر آن

19.8                                  عُسر با یُسر است، هین آیس مباش راه داری زین ممات اندر معاش

19.9                                  صاف خواهی، جبّه بشكاف ای پسر تا از آن صفوت بر آری زود سَر

19.10                           هست صوفی آنكه شد صفوت طلب نه لباس صوف و خیاطی و دبّ

19.11                           صوفئی گشته به پیش این لئام الخیاطه، و اللواطه، و السلام

19.12                           بر خیال آن صفا و نام نیك رنگ پوشیدن نكو باشد و لیك

19.13                           بر خیالش گر روی تا اصل او همچنانکه گربه سوی نان به بو

19.14                           * بو قلاوز است، ای جویای عشق نی ز بو یعقوب شد بینای عشق؟

19.15                           دور باش ِ غیرتت آمد خیال گرد بر گرد سراپردۀ جمال

19.16                           بسته هر جوینده را كه راه نیست هر خیالش پیش می آید كه بیست

19.17                           جز مگر آن تیز گوش ِ تیز هوش که بود از جیش ِ نصرتهاش، جوش

19.18                           بجهد از تخییلها، بی شه شود تیر شه بنماید و بیرون رود

19.19                           * هر که را در دست تیر شه بُوَد راه یابد تا به منزل میرود

 

20. فی المناجات

20.1                                  * ای قدیم راز دان ذوالمنن در ره تو عاجزیم و ممتحن

20.2                                  این دل سر گشته را تدبیر بخش وین كمانهای دو تو را تیر بخش

20.3                                  جرعه ای بر ریختی زآن خفیه جام بر زمین خاك مِن كأس الكرام

20.4                                  جست بر زلف و رخ، از جرعه ش نشان خاك را شاهان همی لیسند از آن

20.5                                  جرعۀ حسن است کاینخاک است خوش كه به صد رو، روز و شب می لیسیش

20.6                                  جرعه خاك آمیز چون مجنون كند مر شما را صاف او تا چون كند

20.7                                  هر كسی پیش كلوخی جامه چاك كان كلوخ از حسن آمد جرعه ناك

20.8                                  جرعه ای بر ماه و خورشید و حمل جرعه ای بر عرش و كرسی و زحل

20.9                                  جرعه گوئیش، ای عجب! یا كیمیا كه ز آسیبش فنا گردد بقا

20.10                           جد طلب آسیب او، ای ذو فنون لا یمس ذاك الا المطهرون

20.11                           جرعه ای بر لعل و بر زرّ و دُرر جرعه ای بر خمر و بر نقل و ثمر

20.12                           جرعه ای بر روی خوبان لطاف تا چگونه باشد آن راواق صاف

20.13                           چون همی مالی زبان را اندر این؟ چون شوی، چون بینی آن را بی ز طین ؟

20.14                           چونكه وقتِ مرگِ آن جرعۀ صفا زین كلوخ تن به مردن شد جدا

20.15                           * آنچه می ماند كنی دفنش تو زود این چنین زشتی بدان چون گشته بود ؟

20.16                           آنچه ماند میکنی زودش دفین کاینچنین عالی و دون چون بُد قرین ؟

20.17                           جان چو بی این جیفه بنماید جمال من نتانم گفت لطفِ آن وصال

20.18                           مه چو بی این ابر بنماید ضیا شرح نتوان كرد از آن كار و كیا

20.19                           حبّذا آن مطبخ پُر نوش و قند كه سلاطین كاسه لیسان وی اند

20.20                           حبّذا آن خرمن صحرای دین كه بود هر خرمن او را دانه چین

20.21                           حبّذا دریای عمر بی غمی كه بود زو هفت دریا شبنمی

20.22                           جرعه ای چون ریخت ساقی الست بر سر این شوره خاكِ زیر دست

20.23                           جوش كرد آن خاك و، ما ز آن جوششیم جرعه ای دیگر، كه بس بی كوششیم

20.24                           گر روا بُد، ناله كردم از عدم ور نبود این گفتنی، نك تن زدم

20.25                           این بیان ِ بطِ حرص ِ منثنی ست از خلیل آموز، كاین بط كشتنی ست

20.26                           هست در بط غیر این بس خیر و شر ترسم از فوتِ سخنهای دگر

 

21. صفت طاوس و طبع او و سبب كشتن ابراهیم خلیل علیه السلام او را

21.1                                  آمدیم اكنون به طاوس دو رنگ كاو كند جلوه برای نام و ننگ

21.2                                  همت او صید خلق از خیر و شر وز نتیجه و فایدۀ آن بی خبر

21.3                                  بی خبر، چون دام، می گیرد شكار دام را چه علم از مقصودِ كار؟

21.4                                  دام را چه ضرّ و چه نفع از گرفت؟ زین گرفتِ بیهده ش، دارم شگفت

21.5                                  ای برادر، دوستان افراشتی با دو صد دلداری و، بگذاشتی

21.6                                  كارت این بوده ست از وقتِ ولاد صید مردم كردن، از دام ِ وداد

21.7                                  ز آن شكار و انبهی و باد و بود دست در كن، هیچ یابی تار و پود؟

21.8                                  بیشتر رفته ست و، بیگاه است روز تو به جدّ در صیدِ خلقانی هنوز ؟

21.9                                  آن یكی میگیر و، آن میهل ز دام وین دگر را صید میكن چون لئام

21.10                           باز این را میهل و، میجو دگر اینت، لعب ِ كودكان ِ بی خبر

21.11                           شب شود، در دام تو یك صید نی دام بر تو، جز صداع و قید نی

21.12                           پس تو خود را صید میكردی به دام كه شدی محبوس و، محرومی ز كام

21.13                           در زمانه، صاحب دامی بود؟ همچو ما احمق، كه صید خود شود؟

21.14                           چون شكار خوك آمد صیدِ عام رنج بی حد، لقمه خوردن زو حرام

21.15                           آن كه ارزد صید را، عشق است و بس لیك، او كی ُگنجد اندر دام ِ كس ؟

21.16                           تو مگر آئی و صید او شوی دام بگذاری، به دام او روی

21.17                           عشق میگوید به گوشم پست پست "صید بودن خوشتر از صیادی است"

21.18                           کول میكن خویش را و غرّه شو آفتابی را رها كن، ذرّه شو

21.19                           بر دَرَم ساكن شو و بی خانه باش دعوی شمعی مكن، پروانه باش

21.20                           تا ببینی چاشنیّ زندگی سلطنت بینی نهان در بندگی

21.21                           نعل بینی باژگونه در جهان تخته بندان را لقب آمد شهان

21.22                           پس طناب اندر گلو و تاج دار بر وی انبوهی كه اینك تاجدار

21.23                           همچو گور كافران، بیرون حُلل اندرون قهر خدا، عزّ وجل

21.24                           چون قبور آن را مجصص كرده اند پردۀ پندار پیش آورده اند

21.25                           طبع مسكینت مجصص از هنر همچو نخل موم بی برگ و ثمر

 

22. در بیان آنكه لطف حق را همه كس داند، و قهر حق را همه كس داند، و همه از قهر حق گریزانند، و به لطف حق در آویزان، اما حق تعالی قهرها را در لطف پنهان كرد و لطفها را در قهر پنهان كرد، نعل باژگونه و تلبیس و مكر الله بود تا اهل تمییز و ینظر بنور الله از حالی بینان و ظاهر بینان جدا شوند كه لِیبْلُوَكُمْ أَیكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا

22.1                                  گفت درویشی به درویشی كه: تو چون بدیدی حضرت حق را؟ بگو

22.2                                  گفت: بی چون دیدم، اما بهر قال باز گویم مختصر آن را مثال

22.3                                  دیدمش ازسوی چپ او آذری سوی دست راست جوی كوثری

22.4                                  بر یسارش، بس جهان سوز آتشی سوی دست راستش، جوی خوشی

22.5                                  سوی آن آتش گروهی برده دست بهر آن كوثر، گروهی شاد و مست

22.6                                  لیك لعب باژگونه بود سخت پیش پای هر شقی و نیك بخت

22.7                                  هر كه در آتش همی رفت و شرر از میان آب بر می كرد سر

22.8                                  هر كه سوی آب میرفت از میان او در آتش یافت میشد در زمان

22.9                                  هر كه سوی راست شد، و آب زلال سر ز آتش بر زد از سوی شمال

22.10                           وآنكه شد سوی شمال آتشین سر برون میكرد از سوی یمین

22.11                           كم كسی بر سِرّ این مضمر زدی لاجرم كم كس در آن آذر زدی

22.12                           جز كسی كه بر سرش اقبال ریخت كاو رها كرد آب و، در آذر گریخت

22.13                           كرده ذوق ِ نقد را معبود خلق لاجرم زین لعب، مغبون بود خلق

22.14                           جوق جوق و، صف صف، از حرص و شتاب محترز، ز آتش گریزان سوی آب

22.15                           لاجرم ز آتش بر آوردند سر اعتبار الاعتبار، ای بی خبر

22.16                           بانگ می زد آتش: ای گیجان گول من نی ام آتش، منم آبِ قبول

22.17                           چشم بندی كرده اند ای بی نظر در من آی و، هیچ مگریز از شرر

22.18                           ای خلیل، اینجا شرار و دود نیست جز كه سحر و خدعه نمرود نیست

22.19                           چون خلیل ِ حق، اگر فرزانه ای آتش آب توست و، تو پروانه ای

22.20                           جان پروانه همی دارد ندی كای دریغا، صد هزارم پَر بُدی

22.21                           تا همی سوزید ز آتش بی امان كوری چشم و دل نامحرمان

22.22                           بر من آرد رحم جاهل از خری من بر او رحم آرم از دانشوری

22.23                           خاصه این آتش، كه جان آبهاست كار پروانه به عكس ِ كار ماست

22.24                           او ببیند نور و در ناری رود دل ببیند نار و در نوری شود

22.25                           این چنین لعب آمد از ربّ جلیل تا ببینی كیست از آل ِ خلیل؟

22.26                           آتشی را شكل آبی داده اند و اندر آتش چشمه ای بگشاده اند

22.27                           ساحری صحن برنجی را به فن میكند کِرمش میان انجمن

22.28                           خانه را او پُر ز كژدمها نمود از دم سحر و، خود آن كژدم نبود

22.29                           چونكه جادو، می نماید صد چنین چون بود دستان ِ جادو آفرین ؟

22.30                           * لاجرم، از سحر یزدان، قرن قرن اندر افتادند جوزن زیر پهن

22.31                           لاجرم از سحر یزدان مرد و زن رفته اندر چاهِ جاهی بی رسن

22.32                           ساحرانش بنده بودند و غلام اندر افتادند چون صعوه به دام

22.33                           هین بخوان قرآن، ببین سحر حلال سر نگونی مكرهای كالجبال

22.34                           من نی ام فرعون كایم سوی نیل سوی آتش میروم همچون خلیل

22.35                           نیست آتش، هست آن ماء معین و آن دگر از مكر، آب ِ آتشین

22.36                           بس نكو گفت، آن رسول خوش جواز ذره ای عقلت، به از صوم و نماز

22.37                           زآنكه عقلت جوهر است، این دو عرض این دو در تكمیل آن شد مفترض

22.38                           تا جلا باشد مر آن آئینه را كه صفا زآید ز طاعت سینه را

22.39                           لیك گر آئینه از بُن فاسد است صیقل او را دیر باز آرد به دست

22.40                           و آن گزین آئینه ای کان اکیس است اندكی صیقل گری آن را بس است

 

23. تفاوت عقول در اصل فطرت خلاف معتزله كه ایشان گویند در اصل عقول جزوی برابرند این فزونی و تفاوت از تعلم است و ریاضت و تجربه

23.1                                  این تفاوتِ عقلها را، نیك دان در مراتب، از زمین تا آسمان

23.2                                  هست عقلی همچو قرص آفتاب هست عقلی كمتر از زُهره و شهاب

23.3                                  هست عقلی چون ستارۀ آتشی هست عقلی چون چراغ سر خوشی

23.4                                  زآنكه ابر از پیش آن چون وا جهد نور ِ یزدان بین، خردها بر دهد

23.5                                  عقلهای خلق، عکس عقل او عقل او مُشک است و، عقل خلق بو

23.6                                  عقل ِ کلّ و نفس ِ کل مردِ خداست عرش و کرسی را مدان کز وی جداست

23.7                                  مظهر حق است ذاتِ پاک او زو بجو حق را، و از دیگر مجو

23.8                                  عقل جزوی، عقل را بَد نام كرد كام ِ دنیا مرد را بی كام كرد

23.9                                  آن ز صیدی، حُسن صیادی بدید وین ز صیادی، غم صیدی كشید

23.10                           آن ز خدمت، ناز ِ مخدومی بیافت وین ز مخدومی، ز راه عز بتافت

23.11                           آن ز فرعونی اسیر آب شد وز اسیری، سبطی از ارباب شد

23.12                           لعب معكوس است و فرزین بندِ سخت حیله كم كن، كار اقبال است و بخت

23.13                           بر خیال ِ حیله، كم تن تار را كه غنی، ره كم دهد مكار را

23.14                           مكر كن در راهِ نیكو خدمتی تا نبوّت یابی اندر ُامتی

23.15                           مكر كن تا وارهی از مكر خَود مكر كن تا دور گردی از جسد

23.16                           مكر كن تا كمترین بنده شوی در كمی افتی، خداونده شوی

23.17                           روبهی و خدمت، ای گرگ كهن هیچ بر قصدِ خداوندی مكن

23.18                           لیك، چون پروانه بر آتش بتاز كیسه ای زآن بر مدوز و، پاك باز

23.19                           زور را بگذار و زاری را بگیر رحم سوی زاری آید ای فقیر

23.20                           * گر گنی زاری بیابی رحم او رحم او در زاری خود باز جو

23.21                           زاری مضطر، تشنه معنویست زاری ِ سرد دروغ ِ آن غویست

23.22                           گریۀ اخوان یوسف حیلت است كه درونشان پُر ز رشك و علت است

 

24. حكایت آن اعرابی كه سگ او از گرسنگی میمرد و انبان او پر نان بود و بر سگ نوحه می كرد و شعر میگفت و میگریست و بر سر و رو میزد و دریغش می آمد لقمه ای از انبان به سگ دادن

24.1                                  آن سگی میمرد، گریان آن عرب اشك می بارید و می گفت از كرب

24.2                                  * هیچ چه سازم؟ مر مرا تربیر چیست؟ زین سپس من چون توانم بی تو زیست؟

24.3                                  سائلی بگذشت و گفت: این گریه چیست؟ نوحه و زاری تو از بهر كیست؟

24.4                                  گفت: در ملكم سگی بُد نیك خو نك همی میرد میان راه او

24.5                                  روز، صیادم بُد و، شب پاسبان شیر ِ نر بود او، نه سگ، ای پهلوان

24.6                                  * تیز چشم و خصم گیر و دزد ران نیک خو و با وفا و مهربان

24.7                                  * صید میکردی و پاسم داشتی دزد را نزدیک من نگذاشتی

24.8                                  گفت: رنجش چیست؟ زخمی خورده است؟ گفت: جوع الكلب زارش كرده است

24.9                                  گفت: صبری كن بر این رنج و مرض صابران را فضل ِ حق بخشد عوض

24.10                           بعد از آن گفتش كه: ای سالار حُرّ چیست اندر پشتت این انبان ِ پُر

24.11                           گفت: نان و زاد و لوتِ دوش من می كشم از بهر قوتِ این بدن

24.12                           گفت: چون ندهی بدین سگ نان و زاد؟ گفت: تا این حد ندارم مهر و داد

24.13                           دست ناید بی درم در راه نان لیك هست آبِ دو دیده رایگان

24.14                           گفت: خاكت بر سر، ای پُر بادِ مَشك كه لب نان پیش تو بهتر ز اشك

24.15                           اشك خون است و، به غم آبی شده می نیرزد خاك خون ِ بیهده

24.16                           كلّ ِ خود را خوار كرد او چون بلیس پارۀ این كل نباشد جز خسیس

24.17                           من غلام ِ آنكه نفروشد وجود جز بدان سلطان ِ با اِفضال و جود

24.18                           چون بگرید، آسمان گریان شود چون بنالد، چرخ یارب خوان شود

24.19                           من غلام آن مس ِ همت پرست كاو به غیر كیمیا نارد شكست

24.20                           دستِ اشكسته بر آور در دعا سوی اشكسته پَرَد فضل خدا

24.21                           گر رهائی بایدت زین چاهِ تنگ ای برادر، رو بر آذر بی درنگ

24.22                           مكر حق را بین و مكر خود بهل ای ز مكرش مكر ِ مكاران خجل

24.23                           چونكه مكرت شد فنای مكر رب بر گشائی یك كمینی بو العجب

24.24                           كه كمینۀ این كمین باشد بقا تا ابد اندر عروج و ارتقا

24.25                           * از برای این کمین، سعیی بکن تا بری بوئی ز علم ِ من لدن

24.26                           * گر تو احوال عروج خویش را نیک دانی، نیک باشد مر تو را

 

25. در بیان آنكه هیچ چشم بد آدمی را چنان زیان ندارد كه چشم پسند خویشتن مگر كه چشم او مبدل شده باشد به نور حق كه بی یسمع و بی یبصر و از خویشتن بیخویشتن شده باشد در معنی آیه کریمه و ان یکاد الذین کفروا الخ

25.1                                  پَرّ طاوست مبین و پای بین تا كه سوء العین نگشاید كمین

25.2                                  كه به لغزد كوه از چشم بدان یزلقونك از نبی بر خوان بدان

25.3                                  احمدا، چون كوه لغزید از نظر؟ در میان راه بی گِل، بی مطر

25.4                                  در عجب درماند كاین لغزش ز چیست؟ من نپندارم كه این حالت تهیست

25.5                                  تا بیامد آیت و آگاه كرد كان ز چشم بَد رسیدت وز نبرد

25.6                                  گر بُدی غیر تو، در دَم لا شدی صید چشم و سخرۀ افنا شدی

25.7                                  * معنی چشم بَد آخر باز دان "ان یکاد" از چشم بَد، نیکو بخوان

25.8                                  لیك آمد عصمتی دامن كشان وین كه لغزیدی، بُد از بهر ِ نشان

25.9                                  عبرتی گیر، اندر آن ُكه كن نگاه برگِ خود عرضه مكن، ای كم ز كاه

25.10                           یا رسول الله، در آن وادی كسان می زنند از چشم بَد بر كركسان

25.11                           از نظرشان كلۀ شیر غرین واشكافد، تا كند آن شیر انین

25.12                           بر شتر چشم افكند همچون حِمام و آنگهان بفرستد اندر پی غلام

25.13                           كه برو از پیه این اشتر بخر بیند او اشتر سقط در راه در

25.14                           سر بریده از مرض، آن اشتری كاو بتك با اسب میكردی مری

25.15                           كز حسد، وز چشم بَد، بی هیچ شك سیر و گردش را بگرداند فلك

25.16                           آب پنهان است و دولاب آشكار لیك در گردش بود آب اصل كار

25.17                           چشم ِ نیكو شد دوای چشم بَد چشم بَد را لا كند زیر لگد

25.18                           سبق، رحمت راست، وین از رحمت است چشم بَد محصول ِ قهر و لعنت است

25.19                           رحمتش بر نقمتش غالب شود چیره زین شد هر نبی بر خصم خَود

25.20                           كاو نتیجۀ رحمت است و ضد او از نتیجۀ قهر باشد زشت رو

25.21                           حرص بط یك تاست، وآن پنجاه تاست حرص و شهوت مار و منصب اژدهاست

25.22                           حرص ِ بط از شهوتِ حلق است و فرج در ریاست بیست چندان است درج

25.23                           از الوهیت زند در جاه لاف طامع شركت، كجا باشد معاف؟

25.24                           زلت آدم ز اشكم بود و باه و آن ِ ابلیس از تكبر بود و جاه

25.25                           لا جرم او زود استغفار كرد و آن لعین از توبه استكبار كرد

25.26                           حرص ِ حلق و فرج هم خود بَد رگی است لیك منصب نیست، آن اشكستگی است

25.27                           بیخ و شاخ این ریاست را اگر باز گویم، دفتری باید دگر

25.28                           اسبِ سركش را عرب شیطانش خواند نی ستوری را كه در مرعی بماند

25.29                           شیطنت، گردن كَشی بُد در لغت مستحق لعنت آمد این صفت

25.30                           صد خورنده ُگنجد اندر گردِ خوان دو ریاست جو نگنجد در جهان

25.31                           آن نخواهد كاین بود بر پشت خاك تا ملك بُكشد پدر از اشتراك

25.32                           آن شنیدستی كه الملك عقیم؟ ترکِ خویشی كرد ملكت جو، ز بیم

25.33                           كه عقیم است و، ورا فرزند نیست همچو آتش، با كسش پیوند نیست

25.34                           هر چه یابد او، بسوزد، بر دَرَد چون نیابد هیچ، خود را میخورد

25.35                           هیچ شو، واره تو از دندان او رحم كم جو از دل ِ سندان ِ او

25.36                           چونكه گشتی هیچ، از سندان مترس هر صباح از فقر ِ مطلق گیر درس

25.37                           هست الوهیت ردای ذو الجلال هر كه در پوشد، بر او گردد وبال

25.38                           تاج از آن ِ اوست، آن ِ ما كمر وای او كز حَدّ ِ خود دارد گذر

25.39                           فتنۀ توست این پر طاوسیت كه اشتراكت باید و قدّوسیت

 

26. قصۀ آن حكیم كه دید طاوسی را كه پرّ زیبای خود را می كند به منقار و می انداخت، و تن خود را كل و زشت می كرد، از تعجب پرسید كه: دریغت نمی آید؟ گفت: می آید، اما پیش من، جان از پر عزیزتر است و این عدوی جان من است

26.1                                  پَرّ خود می َكند طاوسی به دشت یك حكیمی رفته بود آنجا به گشت

26.2                                  گفت: طاوسا، چنین پرّ ِ سنی بی دریغ از بیخ چون بر می كنی؟

26.3                                  خود دلت چون می دهد، تا این حلل بر كنی واندازی اش اندر وحل؟

26.4                                  هر پَرَت را از عزیزی و پسند حافظان در طی مصحف می نهند

26.5                                  بهر ِ تحریك هوای سودمند از پَر ِ تو باد بیزن میكنند

26.6                                  این چه ناشكری و، چه بی باكی است؟ تو نمیدانی كه نقاشت كی است؟

26.7                                  یا همی دانی و، نازی می كنی قاصدا، قلع طرازی میكنی

26.8                                  ای بسا، نازا، كه گردد آن گناه افكند مر بنده را از چشم ِ شاه

26.9                                  ناز كردن خوشتر آید از شكر لیك كم خایش، كه دارد صد خطر

26.10                           ایمن آباد است آن راه ِ نیاز تركِ نازش گیر و، با آن ره بساز

26.11                           ای بسا، ناز آوری، زد پرّ و بال آخر الامر، آن، بر آن كس شد وبال

26.12                           خوبی ناز، ار دمی بفرازدت بیم و ترس مضمرش بگدازدت

26.13                           وین نیاز، ار چه كه لاغر می كند صدر را، چون بدر انور می كند

26.14                           چون ز مُرده، زنده بیرون میكشد هر كه مرده گشت، او دارد رَشَد

26.15                           مُرده شو تا مخرج الحی الصمد زنده ای زین مُرده بیرون آورد

26.16                           چون ز زنده مُرده بیرون می كند نفس زنده سوی مرگی می تند

26.17                           دی شوی، بینی تو اخراج ِ بهار لیل گردی، بینی ایلاج نهار

26.18                           بر مَكن این پَر، كه نپذیرد رفو روی مخراش از عزا، ای خوب رو

26.19                           آن چنان روئی كه چون شمس ِ ضحاست آن چنان رُخ را خراشیدن خطاست

26.20                           زخم ِ ناخن بر چنین رُخ، كافریست كه رُخ مَه در فراق ِ او گریست

26.21                           یا نمی بینی تو روی خویش را ترك كن خوی لجاج اندیش را

 

27. در بیان آنكه صفا و سادگی نفس ِ مطمئنه، از فكرت ها مشوش میشود چنانكه بر روی آیینه چیزی نویسی یا نقش كنی، اگر چه پاك كنی، داغی بماند و نقصانی

27.1                                  روی نفس ِ مطمئنه در جسد زخم ناخنهای فكرت می كشد

27.2                                  فكرتِ بَد، ناخن پُر زهر دان می خراشد در تعمق روی جان

27.3                                  تا گشاید عُقدۀ اشكال را در حدث كردست زرّین بال را

27.4                                  عُقده را بگشاده گیر ای منتهی عُقدۀ سخت است بر كیسۀ تهی

27.5                                  در گشادِ عُقده ها گشتی تو پیر عُقدۀ چندی دگر بگشاده گیر

27.6                                  عُقده ای كان بر گلوی ماست سخت كه ندانی، كه خسی، یا نیك بخت

27.7                                  * گر بدانی که شقیی یا سعید آن بود بهتر ز هر فکر عتید

27.8                                  حلّ این اشكال كن گر آدمی خرج ِ این كن دَم، اگر صاحب دمی

27.9                                  حدّ ِ اعیان و عرض دانسته گیر حدّ خود را دان، كز آن نبود گزیر

27.10                           چون بدانی حدّ خود، زین حدّ گریز تا به بی حدّ در رسی، ای خاك بیز

27.11                           عمر در محمول و در موضوع رفت بی بصیرت، عمر در مسموع رفت

27.12                           هر دلیلی بی نتیجه و بی اثر باطل آمد، در نتیجۀ خود نگر

27.13                           جز به مصنوعی ندیدی صانعی بر قیاس "اقترانی" قانعی

27.14                           می فزاید در وسایط فلسفی از دلایل باز، بر عكسش صفی

27.15                           این گریزد از دلیل و از حجیب از پی مدلول سر بُرده به جیب

27.16                           گر دخان او را دلیل ِ آتش است بی دخان ما را در این آتش خوش است

27.17                           خاصه این آتش كه از قرب و ولا از دخان نزدیك تر آمد به ما

27.18                           پس سیه كاری بود رفتن ز خوان بهر تخییلات خوان سوی دخان

 

28. در معنی حدیث "لا رهبانیة فی الاسلام"

28.1                                  بَر مَكن پَر را و، دل بَر كن از او زانكه شرط این جهاد آمد عَدو

28.2                                  چون عدو نبود، جهاد آمد محال شهوت ار نبود، نباشد امتثال

28.3                                  صبر نبود، چون نباشد میل ِ تو خصم چون نبود، چه حاجت حیل ِ تو؟

28.4                                  هین مكن خود را خصی، رهبان مَشو زانكه عفت هست، شهوت را گرو

28.5                                  بی هوا، نهی از هوا ممكن نبود هم غزا با مردگان نتوان نمود

28.6                                  "أَنْفِقُوا" گفته است، پس كسبی بكن زانكه نبود خرج بی دخل ِ كهن

28.7                                  گر چه آورد "أَنْفِقُوا" را مطلق او تو بخوان كه "اكسبوا، ثم انفقوا"

28.8                                  همچنین، چون شاه فرمود: اصبروا رغبتی باید كز آن تابی تو رو

28.9                                  پس "كُلُوا"، از بهر ِ دام ِ شهوت است بعد از آن "لا تُسْرِفُوا" زآن عفت است

28.10                           چونكه "محمولٌ بهِ" نبود لدَیه نیست ممكن بودِ محمولٌ علیه

28.11                           چونكه نبود رنج ِ صبری مر تو را شرط نبود، پس فرو ناید جزا

 

29. در بیان آنكه "ثواب عمل عاشق از حق، هم حق است"

29.1                                  حبذا آن شرط و، شادا آن جزا آن جزای دل نواز ِ جان فزا

29.2                                  عاشقان را شادمانی و غم اوست دست مُزد و اجرتِ خدمت هم اوست

29.3                                  غیر معشوق، ار تماشائی بود عشق نبود، هرزه سودائی بود

29.4                                  عشق، آن شعله ست، كاو چون بر فروخت هر چه جز معشوق، باقی جمله سوخت

29.5                                  تیغ ِ "لا"، در قتل ِ غیر حق براند در نگر آخر كه بعدِ "لا" چه ماند

29.6                                  ماند "إِلا اللهُ" باقی جمله رفت شاد باش ای عشق ِ شركت سوز زفت

29.7                                  خود هم او بود آخرین و اولین شرك جز از دیدۀ احول مبین

29.8                                  ای عجب! حُسنی بوَد جز عكس آن؟ نیست تن را جنبشی از غیر جان

29.9                                  آن تنی را كش بود در جان خلل خوش نباشد، گر بگیری در عسل

29.10                           این كسی داند كه روزی زنده بود از كفِ این جان ِ جان جامی ربود

29.11                           وآنكه چشم او ندیدست آن رخان پیش او جان است این تفِ دخان

29.12                           چون ندید او عمَر عبد العزیز پیش او عادل بود حَجاج نیز

29.13                           چون ندید او مار موسی را ثبات در حبال السحر پندارد حیات

29.14                           مرغ، كاو ناخورده است آب زلال اندر آب شور دارد پرّ و بال

29.15                           جز به ضد، ضد را همی نتوان شناخت چون ببیند زخم، بشناسد نواخت

29.16                           لاجرم دنیا مقدّم آمدست تا بدانی قدر اقلیم أَ لَسْتُ

29.17                           چون از اینجا وارهی آنجا روی در شكر خانۀ ابد شاكر شوی

29.18                           گوئی: آنجا خاك را می بیختم زین جهان پاك می بگریختم

29.19                           * گشته بودم قانع از گنجی به مار شادمان بودم ز گلزاری به خار

29.20                           ای دریغا، پیش از این بودی اجل تا عذابم كم بُدی اندر وجل

 

30. در تفسیر قول رسول صلی الله علیه و آله "ما مات من مات الا و تمنی ان یموت قبل ما مات ان كان برا لیكون الی وصول البر اعجل و ان كان فاجرا لیقل فجوره"

30.1                                  زآن بفرمودست آن نیکو رسول كه هر آنكو مُرد و كرد از تن نزول

30.2                                  نبود او را حسرت نَقلان و موت لیك باشد حسرت تقصیر و فوت

30.3                                  هر كه میرد خود تمنا باشدش كه بُدی زین پیش نَقل و مقصدش

30.4                                  گر بُدی بَد، تا بَدی كمتر بُدی ور تقی، تا خانه زودتر آمدی

30.5                                  گوید آن بَد: بی خبر می بوده ام دم به دم من پرده می افزوده ام

30.6                                  گر از این زودتر مرا معبر بُدی این حجاب و پرده ام كمتر بُدی

30.7                                  از حریصی كم دران روی قنوع وز تكبر كم در آن چهرۀ خشوع

30.8                                  همچنین از بُخل كم در روی ِ جود وز بلیسی چهرۀ خوب سجود

30.9                                  بر مَكن آن پَرّ ِ خلد آرای را بر مكن آن پَر ره پیمای را

 

31. پشیمان شدن آن حکیم از آن سوال به جهة گریۀ طاوس

31.1                                  چون شنید آن پند در وی بنگریست بعد از آن در نوحه آمد می گریست

31.2                                  نوحه و گریۀ دراز و دردمند هر كه آن جا بود در گریه اش فکند

31.3                                  وآنكه می پرسید: پَر كندن ز چیست؟ بی جوابی شد پشیمان، می گریست

31.4                                  كز فضولی، من چرا پرسیدمش؟ او ز غم پُر بود، شورانیدمش

31.5                                  می چكید از چشم او بر خاك آب اندر آن هر قطره، مدرج صد جواب

31.6                                  * میچکید از چشم او گریه به خاک خاک گِل میشد ز اشکِ سهمناک

31.7                                  گریۀ با صدق بر جانها زند تا كه چرخ و عرش را گریان كند

31.8                                  * گریۀ بی صدق باشد بی فروغ آن ندارد چربئی مانند دوغ

31.9                                  عقل و دلها بی گمانی عرشی اند در حجاب از نور عرشی می زیند

 

32. در بیان آنكه عقل و روح در آب و گِل محبوس اند همچو هاروت و ماروت در چاه بابل

32.1                                  همچو هاروت و چو ماروت، آن دو پاك بسته اند اینجا به چاهِ سهمناك

32.2                                  عالم سفلی و شهوانی درند اندر این چه گشته اند از جُرم بند

32.3                                  سحر و ضد سحر را بی اختیار زین دو آموزند نیكان و شرار

32.4                                  لیك اول پند ِبدهندش كه: هین سِحر را از ما میاموز و مچین

32.5                                  ما بیاموزیم این سحر، ای فلان از برای ابتلا و امتحان

32.6                                  كامتحان را شرط باشد اختیار اختیاری نبودت بی اقتدار

32.7                                  میل ها همچون سگان ِ خفته اند اندر ایشان، خیر و شر بنهفته اند

32.8                                  چون كه قدرت نیست، خفتند این رده همچو هیزم پاره ها و تن زده

32.9                                  تا كه مُرداری در آید در میان نفخ ِ صور حرص كوبد بر سگان

32.10                           چون در آن كوچه خری مُردار شد صد سگِ خفته بدان بیدار شد

32.11                           حرصهای رفته اندر كتم غیب تاختن آورد و سر بر زد ز جیب

32.12                           مو به موی هر سگی دندان شده وز برای حیله، دُم جنبان شده

32.13                           نیم ِ زیرش حیله، بالا آن غضب چون ضعیف آتش، كه او یابد حطب

32.14                           شعله شعله میرسد از لامكان میرود دود و لهب تا آسمان

32.15                           صد چنین سگ اندر این تن خفته اند چون شكاری نیستِ شان بنهفته اند

32.16                           یا چو بازانند دیده دوخته در حجاب از عشق ِ صیدی سوخته

32.17                           تا ُكله برداری و بیند شكار آنگهان سازد طواف كوهسار

32.18                           شهوتِ رنجور ساكن میشود خاطر او سوی صحت میرود

32.19                           چون ببیند نان و سیب و خربزه در مصاف آید مزه و خوف و بزه

32.20                           گر بود صبار دیدن سودِ اوست آن تهیّج طبع ِ سُستش را نكوست

32.21                           ور نباشد صبر، پس نادیده به تیر دور اولی ز مَردِ بی زره

32.22                           * باز گرد و کن حکایت را تمام تا چه گفت اندر جوابش، والسلام

 

33. جواب گفتن طاوس آن سائل را

33.1                                  * بشنو اکنون تو ز طاوس آن جواب تا بدانی هر نکوئی را خطاب

33.2                                  چون ز گریه فارغ آمد، گفت: رو كه تو رنگ و بوی هستی را گرو

33.3                                  آن نمی بینی كه هر سو صد بلا ؟ سوی من آید پی این بالها ؟

33.4                                  ای بسا صیادِ بی رحمت مُدام بهر این پَرها نهد هر سوی دام

33.5                                  چند تیر انداز، بهر ِ بالها تیر سوی من كِشد اندر هوا

33.6                                  چون ندارم زور ِ ضبطِ خویشتن زین قضا و، زین بلا و، زین فتن

33.7                                  آن به آید كه شوم زشت و كریه تا بوم ایمن در این كهسار و تیه

33.8                                  * بر کنم پرهای خود را یک به یک تا نیندازد به دامم هر کلک

33.9                                  * نزد من جان بهتر از بال و پر است جان بماند باقی و، تن ابتر است

33.10                           این سلاح ِ عُجب من شد، ای فتا عُجب آرد معجبان را صد بلا

 

34. بیان آنكه هنرها و زیركیها و مال دنیا همچون پرهای طاوس عدوّ جان است

34.1                                  پس هنر آمد هلاكت، خام را كز پی دانه نبیند دام را

34.2                                  اختیار آن را نكو باشد كه او مالك خود باشد اندر اتقوا

34.3                                  چون نباشد حفظ و تقوی، زینهار دور كن آلت، رها کن اختیار

34.4                                  جلوه گاه و اختیارم آن پَر است بر كنم پَر را كه در قصد سَر است

34.5                                  نیست انگارد پَر خود را صبور تا پَرش در نفکند در شرّ و شور

34.6                                  پس زیانش نیست پَر، گو بر مكن گر رسد تیری به پیش آرد مجن

34.7                                  لیك بر من پَرّ زیبا دشمنی است چون كه از جلوه گری صبریم نیست

34.8                                  گر بُدی صبر و حفاظم راهبر بر فزودی اختیارم كرّ و فرّ

34.9                                  همچو طفلم، یا چو مست اندر فتن نیست لایق تیغ اندر دستِ من

34.10                           گر مرا عقلی بُدستی منزجَر تیغ اندر دستِ من بودی ظفر

34.11                           عقل باید نور دِه چون آفتاب تا زند تیغی كه نبود جز صواب

34.12                           چون ندارم عقل ِ تابان و صلاح پس چرا در چاه نندازم سلاح

34.13                           در چَه اندازم كنون تیغ و مجن كاین سلاح ِ خصم ِ من خواهد شدن

34.14                           چون ندارم زور و یاری و سند تیغم او بستاند و بر من زند

34.15                           رغم این نفس ِ وقیحه خوی را گر نپوشم رو، خراشد روی را

34.16                           تا شود كم این جمال و این كمال چون نماند رو، كم افتم در وبال

34.17                           چون باین نیت خراشم بزه نیست كه به زخم این روی را پوشیدنیست

34.18                           گر دلم خوی ستیری داشتی روی خوبم جز صفا نفراشتی

34.19                           چون ندیدم زور و فرهنگ و صلاح خصم دیدم، زود بشكستم سلاح

34.20                           تا نگردد تیغ ِ من او را كمال تا نگردد خنجرم بر من وبال

34.21                           می گریزم تا رگم جُنبان بود كی فرار از خویشتن آسان بود ؟

34.22                           آنكه از غیری بود او را فرار چون از او بُبرید، گیرد او قرار

34.23                           من كه خصمم، هم منم اندر گریز تا ابد كار من آمد خیز خیز

34.24                           نه به هند است ایمن و نی در ُختن آنكه خصم ِ اوست سایۀ خویشتن

 

35. در صفت آن بیخودان كه از شرّ خود و هنر خود ایمن شده اند كه فانی اند در بقای حق، همچون ستارگان كه فانی اند روز در آفتاب و فانی را خوفِ آفت و خطر نباشد

35.1                                  چون فناش از فقر پیرایه شود او محمد وار بی سایه شود

35.2                                  "فقر فخری" را فنا پیرایه شد چون زبانۀ شمع، او بی سایه شد

35.3                                  شمع جمله شد زبانه پا و سر سایه را نبود به گِرد او گذر

35.4                                  موم از خویش و ز سایه در گریخت در شعاع از بهر آن كه شمع ریخت

35.5                                  گفت او: بهر فنایت ریختم گفت: من هم در فنا بگریختم

35.6                                  این شعاع فانی آمد مفترض نی شعاع ِ شمع ِ فانی عرض

35.7                                  شمع چون در نار ُكلی شد فنا نی اثر بینی ز شمع و، نی ضیا

35.8                                  هست اندر دفع ظلمت آشكار آتشی صورت به مومی پایدار

35.9                                  بر خلاف موم، شمع ِ جسم، كان تا شود كم، گردد افزون نور ِ جان

35.10                           این شعاع باقی و آن فانی است شمع ِ جان را شعلۀ ربانی است

35.11                           این زبانۀ آتشی چون نور بود سایۀ فانی شدن زآن دور بود

35.12                           ابر را سایه بیفتد بر زمین ماه را سایه نباشد همنشین

35.13                           بیخودی، بی ابری است، ای نیك خواه باشی اندر بیخودی چون قرص ماه

35.14                           باز چون ابری بیاید رانده رفت نور از مه، خیالی مانده

35.15                           از حجابِ ابر، نورش شد ضعیف كم ز ماهِ نو شد آن بدر ِ شریف

35.16                           مه، خیالی مینماید ز ابر و گرد ابر ِ تن، ما را خیال اندیش كرد

35.17                           لطف مه بنگر، كه این هم لطف اوست كه بگفت: این ابرها ما را عدوست

35.18                           مه فراغت دارد از ابر و غبار بر فراز چرخ دارد مه مدار

35.19                           ابر، ما را شد عدو و خصم ِ جان كه كند مه را ز چشم ِ ما نهان

35.20                           حور را این پرده زالی میكند بدر را كم از هلالی میكند

35.21                           ماه، ما را در كنار عز نشاند دشمن ما را عدوی خویش خواند

35.22                           ابر را تابی اگر هست، از مَه است هر كه مَه خواند ابر را، او گمره است

35.23                           نور مَه، بر ابر چون منزل شدست روی تاریكش ز مَه مبدل شدست

35.24                           گر چه هم رنگ مه است و دولتست اندر ابر، آن نور مه عاریت است

35.25                           در قیامت مهر و مه معزول شد چشم در اصل ِ ضیا مشغول شد

35.26                           تا بداند ملك را از مُستعار وین رباطِ فانی از "دار القرار"

35.27                           دایه، عاریه بود روزی سه چار مادرا، ما را تو گیر اندر كنار

35.28                           پَرّ من ابر است و، پرده ست و كثیف ز انعكاس لطفِ حق شد او لطیف

35.29                           بر كنم پَر را و حسنش را ز راه تا ببینم حُسن مه را هم ز ماه

35.30                           من نخواهم دایه، مادر خوشتر است موسی ام من، دایۀ من مادر است

35.31                           من نخواهم لطفِ حق از واسطه كه هلاك خلق شد این رابطه

35.32                           یا مگر ابری بگیرد خوی ماه تا نگردد او حجاب روی ماه

35.33                           صورتش بنماید و، در وصف لا همچو جسم انبیا و اولیا

35.34                           آنچنان ابری نباشد پرده بند پرده در باشد، به معنی سودمند

35.35                           آنچنان کاندر صباح ِ روشنی قطره میبارید و، بالا ابر نی

35.36                           معجزۀ پیغمبری بود آن سقا * گشته ابر از محو همرنگ سما

35.37                           * گشته ریزان قطره قطره از سما گفته آمد شرح آن در ماجرا

35.38                           بود ابر و، رفته از وی خوی ابر این چنین گردد تن ِعاشق به صبر

35.39                           تن بود، اما تنی گم گشته زو گشته مبدل، رفته از وی رنگ و بو

35.40                           پَرّ، پی غیر است و، سَر از بهر من خانۀ سمع و بصر ُاستون ِ تن

35.41                           جان فدا كردن، برای صید ِ غیر كفر مطلق دان و، نومیدی ز خیر

35.42                           هین مشو چون قند پیش طوطیان بلكه زهری شو، شو ایمن از زیان

35.43                           یا پی احسنت و شاباش و خطاب خویش چون مُردار كن پیش كلاب

35.44                           پس، خِضر كشتی برای آن شكست تا كه آن كشتی ز غاصب باز رست

35.45                           "فقر فخری" بهر آن آمد سنی تا ز طماعان گریزم در غنی

35.46                           گنجها را در خرابی ز آن نهند تا ز حرص ِ اهل عمران وا رهند

35.47                           پَر نتانی كند، رو خلوت گزین تا نگردی جمله خرج آن و این

 

36. در بیان آنكه "ما سوی اللَّه" هر چیزی همه آكل و مأكول است، همچون آن مرغی كه قصدِ صیدِ ملخ می كرد و به صید ملخ مشغول میبود و غافل بود از باز گرسنه كه از قفای او، قصد صید او داشت، اكنون ای آدمی صیاد آكل از صیاد آكل خود ایمن مباش، اگر چه نمی بینیش به نظر چشم، به نظر دلیل ِ عبرتش می بین تا چشم سر باز شدن

36.1                                  زآنكه تو، هم لقمه ای، هم لقمه خوار آكل و مأكولی ای جان، هوش دار

36.2                                  مرغكی اندر شكار كرم بود گربه فرصت یافت، او را در ربود

36.3                                  آكل و مأكول بود آن بی خبر در شكار خود، ز صیادِ دگر

36.4                                  دزد، گر چه در شكار كاله ای است شحنه با خصمانش در دنباله است

36.5                                  عقل او مشغول ِ رخت و قفل ِ در غافل از شحنه ست و، از آه ِ سحر

36.6                                  او چُنان غرق است در سودای خود غافل است از طالب و جویای خود

36.7                                  گر حشیش، آبِ زلالی میخورد معدۀ حیوانش در پی میچرد

36.8                                  آكل و مأكول آمد آن گیاه همچنین هر هستئی، غیر اله

36.9                                  و هو یطعمكم و لا یطعم چو اوست نیست حق مأكول و آكل لحم و پوست

36.10                           آكل و مأكول كی ایمن بود؟ ز آكلی كاندر كمین ساكن بود

36.11                           امن ِ مأكولان جذوب ماتم است رو بدان درگاه كاو لا یطعم است

36.12                           هر خیالی را خیالی میخورد فكر آن فكر دگر را میچرد

36.13                           تو نتانی، كز خیالی وارهی یا بخسبی تا از آن بیرون جهی

36.14                           فكر زنبور است و آن خوابِ تو آب چون شوی بیدار، باز آید ذباب

36.15                           چند زنبور ِ خیالی در پَرَد میكشد این سو و، آن سو میبرد

36.16                           كمترین ِ آكلان است این خیال و آن دگرها را شناسد ذو الجلال

36.17                           هین گریز از جوق آكال غلیظ سوی او كه گفت: مائیمت حفیظ

36.18                           یا به سوی آنكه او این حفظ یافت گر نتانی سوی آن حافظ شتافت

36.19                           دست را مسپار جز در دستِ پیر حق شدست آن دستِ او را دستگیر

36.20                           پیر عقلت كودكی خو كرده است از جوار ِ نفس، كاندر پرده است

36.21                           عقل ِ كامل را قرین كن با خِرَد تا كه باز آید خِرَد، ز آن خوی بَد

36.22                           چونكه دست خود به دست او دهی پس ز دست آكلان بیرون جهی

36.23                           دست تو از اهل آن بیعت شود كه یَدُ الله، فَوْقَ أَیدِیهِمْ بود

36.24                           چونکه دادی دستِ خود در دستِ پیر پیر حكمت، كاو حکیم است و خبیر

36.25                           كاو نبی وقتِ خویش است ای مرید زآنکه از نور ِ نبی آمد پدید

36.26                           در حُدیبیه شدی حاضر بدین و آن صحابۀ بیعتی را هم قرین

36.27                           پس ز دَه یار ِ مُبشر آمدی همچو زرّ دَه دَهی خالص شدی

36.28                           تا معیت راست آید، زآنكه مَرد با كسی جفت است، كاو را دوست كرد

36.29                           این جهان و آن جهان با او بود وین حدیثِ احمدِ خوش خو بود

36.30                           گفت: المرء مع محبوبه لا یفك القلب من مطلوبه

36.31                           هر كجا دام است و دانه، كم نشین رو زبون گیر از زبون گیران ببین

36.32                           ای زبون گیر ِ زبونان، این بدان دست هم بالای دست است ای جوان

36.33                           تو زبونی و زبون گیر، ای عجب ! * باش تو ترسان و لرزان در طلب

36.34                           * آکِل و مأکولی ای مرغ عجب هم تو صید و صید گیر اندر طلب

36.35                           حرص صیادی ز صیدی مُغفل است میکند او دلبری، او بی دل است

36.36                           بَینَ ایدی خلفهم سدا ً مباش كه نبینی خصم را، وآن خصم فاش

36.37                           * تو كم از مرغی مباش اندر نشید بَینَ ایدی خلف عصفوری بدید

36.38                           کم ز عصفوری نِه ای، بنگر که آن بَینَ ایدی خلف چون بیند عیان

36.39                           چون به نزد دانه آید پیش و پس چند گرداند سر و رو آن نفس

36.40                           كای عجب! پیش و پَسَم صیاد هست؟ تا كِشم از بیم او زین لقمه دست؟

36.41                           پس نگه کن قصۀ فجار را پیش بنگر مرگِ یار و جار را

36.42                           چون هلاكت دادشان بی آلتی او قرین توست در هر حالتی

36.43                           حق شكنجه كرد و، گرز و دست نیست پس بدان حق بی یَد و حَد داوریست

36.44                           آن كه میگفتی: اگر حق هست، كو؟ در شكنجه او مُقر گشتی كه: هو

36.45                           وآنکه میگفت: این بعید است و عجیب اشك میراند و همی گفت: ای قریب

36.46                           دل، فرار از دام، واجب دیده است دام ِ تو خود بر پَرَت چسبیده است

36.47                           بر َكنم من بیخ این منحوس دام از پی كامی نباشم تلخ كام

36.48                           در خور ِ فهم تو گفتم این جواب فهم كن در جستجو رو بر متاب

36.49                           بُگسل این حبلی كه حرص است و حسد یاد كن "فی جیدها حبلٌ مَسد"

36.50                           * آنکه جز انکار حق کارش نبود بُرد حسرت عاقبت بی هیچ سود

36.51                           * در نگر احوال فرعون و ثمود قوم لوط و قوم صالح، قوم هود

36.52                           * حال ِ نمرودِ ستمگر در نگر در مآل قوم نوح افکن نظر

36.53                           * در نگر تو قصۀ شدّاد و عاد حسرت ایشان نگر یوم التناد

36.54                           * تا بدانی حق سمیع است و علیم فارغ است از ترس و، پاک از باک و بیم

 

37. سبب كشتن خلیل علیه السلام زاغ را كه آن اشاره به قمع كدام صفت بود از صفات مذموم مُهلكه در مرید

37.1                                  این سخن را نیست پایان و فراغ ای خلیل حق، چرا ُكشتی تو زاغ؟

37.2                                  بهر فرمان، حكمتِ فرمان چه بود؟ اندكی ز اسرار آن باید نمود

37.3                                  كاغ كاغ و نعرۀ زاغ سیاه دائما باشد به دنیا عمر خواه

37.4                                  همچو ابلیس، از خدای پاكِ فرد تا قیامت عمر ِ تن درخواست كرد

37.5                                  گفت: انظرنی الی یوم الجزا كاشكی گفتی كه: تب یا ربنا

37.6                                  زندگی بی دوست، جان فرسودن است مرگِ حاضر، غائب از حق بودن است

37.7                                  عمر و مرگ، این هر دو با حق خوش بود بی خدا، آبِ حیات آتش بود

37.8                                  این هم از تاثیر لعنت بود، كاو در چنان حضرت همی شد، عمر جو

37.9                                  از خدا غیر خدا را خواستن ظن ِ افزونیست و كلی كاستن

37.10                           خاصه عمری، غرق در بیگانگی در حضور شیر، روبه شانگی

37.11                           عمر بیشم ده، كه تا پس تر روم مُهلم افزون ده كه تا كمتر شوم

37.12                           تا كه لعنت را نشانه او شود بَد كسی باشد، كه لعنت جو بود

37.13                           عمر ِ خوش، در قرب، جان پروردن است عمر ِ زاغ، از بهر سرگین خوردن است

37.14                           عمر بیشم ده، كه تا ُگه میخورم دایم اینم ده، كه بس بَد گوهرم

37.15                           گر نه ُگه خوار است آن گنده دهان گویدی: كز زاغیم تو وارهان

 

38. مناجات

38.1                                  ای مُبدل كرده خاكی را به زر خاك دیگر را نموده بوالبشر

38.2                                  كار ِ تو تبدیل اعیان و عطا كار ما سهو است و نسیان و خطا

38.3                                  سهو و نسیان را مُبدل كن به علم من همه خلمم، مرا دِه صبر و حِلم

38.4                                  ای كه خاكِ شوره را تو نان ُكنی وی كه نان مرده را تو جان ُكنی

38.5                                  ای كه جان ِ خیره را رهبر كنی وی كه بیره را تو پیغمبر كنی

38.6                                  * ای که خاک تیره را تو جان دهی عقل و حس و روزی و ایمان دهی

38.7                                  * شِکر از نی، میوه از چوب آوری از منی مرده بُتِ خوب آوری

38.8                                  * ُکل ز ِگل، صفوت ز دل پیدا کنی پیه را بخشی ضیاء و روشنی

38.9                                  میكنی جزو زمین را آسمان میفزائی در زمین از اختران

38.10                           هر كه سازد زین جهان آبِ حیات زوترَش از دیگران آید مَمات

38.11                           دیدۀ دل كاو به گردون بنگریست دید كانجا هر دمی میناگریست

38.12                           قلب اعیان است و اكسیر محیط ائتلاف خرقۀ تن بی مخیط

38.13                           تو از آن روزی كه در هست آمدی آتشی، یا خاك، با بادی بُدی

38.14                           گر بدان حالت تو را بودی بقا كی رسیدی مر تو را این ارتقا ؟

38.15                           از مُبدّل، هستی اول نماند هستی دیگر به جای او نشاند

38.16                           همچنین تا صد هزاران هستها بعد یكدیگر، دوم به ز ابتدا

38.17                           آن مُبدل بین، وسایط را بمان كز وسایط دور گردی ز اصل ِ آن

38.18                           واسطه هر جا فزون شد، وصل جَست واسطه كم، ذوق ِ وصل افزون تر است

38.19                           از "سبب دانی" شود كم حیرتت حیرتی که ره دهد در حضرتت

38.20                           این بقاها از فناها یافتی از فنا، پس رو چرا بر تافتی ؟

38.21                           ز آن فناها چه زیان بودت كه تا بر بقا چسبیده ای؟ ای بی نوا

38.22                           چون دوم از اولینت بهتر است پس فنا جوی و، مبدل را پَرَست

38.23                           صد هزاران حشر دیدی ای عنود تا كنون هر لحظه از بدو وجود

38.24                           از جمادی بی خبر سوی نما و ز نما سوی حیات و ابتلا

38.25                           باز سوی عقل و تمییزاتِ خَوش باز سوی خارج این پنج و شش

38.26                           تا لب بحر این نشان ِ پای هاست پس نشان ِ پا، درون بحر، لاست

38.27                           باز منزلهای خشكی ز احتیاط هست دهها و وطنها و رباط

38.28                           * زآنکه منزلهای دریا در فزون وقت موجش، نی جدار و نی ستون

38.29                           باز منزلهای دریا در وقوف وقت موجش، نی ستون و نی سقوف

38.30                           نیست پیدا اندر آن ره پا و گام نی نشانست آن منازل را، نه نام

38.31                           هست صد چندان میان منزلین آن طرف، از این، تا بالای این

38.32                           در فناها این بقا را دیده ای بر بقای جسم چون چفسیده ای ؟

38.33                           هین بده، ای زاغ، این جان، باز باش پیش ِ تبدیل ِ خدا، جان باز باش

38.34                           تازه می گیر و كهن را می سپار كه هر امسالت فزون است از سه پار

38.35                           ور نباشی، نخل وار ایثار كن كهنه بر كهنه نِه و، انبار كن

38.36                           كهنه و پوسیده و گندیده را تحفه میبَر، بهر هر نادیده را

38.37                           آن كه نو دید، او خریدار تو نیست صیدِ حق است او، گرفتار تو نیست

38.38                           هر كجا باشند جوق ِ مرغ كور بر تو جمع آیند، ای سیلابِ شور

38.39                           تا فزاید كوری از شورابها زآنكه آب شور افزاید عمی

38.40        &nb