Masnavi 4

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر چهارم مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد.

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. مقدمه دفتر چهارم

1.1                                           ای ضیاء الحق حسام الدین توئی كه گذشت از مه به نورت مثنوی

1.2                                           همّت عالیّ تو ای مرتجا می كِشد این را، خدا داند كجا

1.3                                           گردن این مثنوی را بسته ای می كشی آن سوی كه تو دانسته ای

1.4                                           مثنوی پویان، كِشنده ناپدید ناپدید از جاهلی كش نیست دید

1.5                                           مثنوی را چون تو مبدأ بوده ای گر فزون گردد تواش افزوده ای

1.6                                           چون چنین خواهی، خدا خواهد چنین میدهد حق آرزوی متقین

1.7                                           كان لله بوده ای در ما مضی تا كه كان الله له آمد جزا

1.8                                           مثنوی از تو هزاران ُشكر داشت در دعا و ُشكر كفها بر فراشت

1.9                                           در لب و كف اش خدا شكر تو دید فضل كرد و لطف فرمود و مزید

1.10                                    زآنكه شاكر را زیادت وعده است آنچنان كه ُقرب مزد سجده است

1.11                                    گفت: وَ اسْجُدْ وَ اقترِبْ، یزدان ما قربِ جان شد، سجدۀ ابدان ما

1.12                                    گر زیادت میشود، زین رو بود نه از برای پوش و های و هو بود

1.13                                    با تو ما، چون رز، به تابستان خوشیم حكم داری، هین بكش تا میكشیم

1.14                                    خوش بكش این كاروان را تا به حج ای امیر صبر و مفتاح الفرج

1.15                                    حج زیارت كردن ِ خانه بود حج "ربّ البیت"، مردانه بود

1.16                                    زآن ضیا گفتم حسام الدین تو را كه تو خورشیدی و این دو وصفها

1.17                                    كاین حسام و، این ضیا، یكی ست هین تیغ خورشید از ضیا باشد یقین

1.18                                    نور از آن ِ ماه باشد، وین ضیا آن ِ خورشید، این فرو خوان از ُنبا

1.19                                    شمس را قرآن ضیا خواند ای پدر و آن قمر را نور خواند، این را نگر

1.20                                    شمس چون عالی تر آمد خود ز ماه پس ضیا از نور افزون دان به جاه

1.21                                    هر كس اندر نور مه منهج ندید چون بر آمد آفتاب، آن شد پدید

1.22                                    آفتاب، اعواض را كامل نمود لاجرم بازارها در روز بود

1.23                                    تا كه قلب و نقد نیك آید پدید تا بود از غبن و از حیله بعید

1.24                                    تا كه نورش كامل آمد در زمین تاجران را، "رَحْمَة ً للعالمین"

1.25                                    لیك بر قلاب مبغوض است سخت زآن كز او شد كاسد او را نقد و رخت

1.26                                    پس عدوی جان صرّاف است قلب دشمن درویش كه بود؟ غیر ِ كلب ؟

1.27                                    انبیا با دشمنان بر می تنند پس ملایك ربّ سلـّم میزنند

1.28                                    كاین چراغی را كه هست او نور ِ كار از پُف و دمهای دزدان دور دار

1.29                                    دزد و قلاب است خصم نور و بس زین دو ای فریاد رس، فریاد رس

1.30                                    روشنی بر دفتر چارم بریز كافتاب از چرخ چارم كرد خیز

1.31                                    هین ز چارم، نور ده خورشیدوار تا بتابد بر بلاد و بر دیار

1.32                                    هر كش افسانه بخواند، افسانه است وآنكه دیدش نقد، خود مردانه است

1.33                                    آب نیل است و به قبطی خون نمود قوم موسی را نه خون بُد، آب بود

1.34                                    دشمن این حرف، این دم در نظر شد ممثل سر نگون اندر سقر

1.35                                    ای ضیاء الحق تو دیدی حال او حق نمودت پاسخ افعال او

1.36                                    دیدۀ غیبت چو غیب است اوستاد كم مبادا زین جهان، این دید و داد

1.37                                    این حكایت را كه نقدِ وقت ماست گر تمامش میكنی اینجا، رواست

1.38                                    ناكسان را ترك كن، بهر كسان قصه را پایان بر و مخلص رسان

1.39                                    این حكایت گر نشد آنجا تمام چارمین جلد است، آرش در نظام

 

2. تمامی حكایت آن عاشق كه از عسس گریخت در باغی مجهول خود معشوق را در باغ یافت و عسس را از شادی دعای خیر می كرد و می گفت كه: عَسی أَنْ تَكْرَهُوا شَیئاً وَ هُوَ خَیرٌ لَكُمْ

2.1                                           اندر آن بودیم، كان شخص از عسس راند اندر باغ، از خوفی، فرس

2.2                                           بود اندر باغ آن صاحب جمال كز غمش این در عنا بُد هشت سال

2.3                                           سایۀ او را نبود امكان ِ دید همچو عنقا وصف او را می شنید

2.4                                           جز یكی لقیه كه اول از قضا بر وی افتاد و شد او را دل ربا

2.5                                           بعد از آن چندان كه می كوشید او خود مجالش می نداد، آن تند خو

2.6                                           نی به لابه چاره بودش، نی به مال سیر چشم و بی طمع بود آن نهال

2.7                                           عاشق هر پیشه و هر مطلبی حق بیالود اول كابین لبی

2.8                                           چون بدآن آسیب در جُست آمدند پیش پاشان مینهد هر روز بند

2.9                                           چون در افتادند اندر جستجو بعد از آن در بست كابین جست او

2.10                                    هم بر آن بو می تنند و میروند هر دمی راجی و آیس میشوند

2.11                                    هر كسی را هست اومید بری كه گشادندش در آن روزی دری

2.12                                    باز در بستندش و، آن در پرست بر همان اومید آتش پا شدست

2.13                                    چون در آمد خوش در آن باغ، آن جوان خود فرو شد پا به گنجش ناگهان

2.14                                    مر عسس را ساخته یزدان سبب تا ز بیم او دود در باغ شب

2.15                                    بیند آن معشوقه را او با چراغ طالب انگشتری، در جوی ِ باغ

2.16                                    پس قرین میكرد از ذوق آن نفس با ثنای حق، دعای آن عسس

2.17                                    گر زیان كردم عسس را از گریز بیست چندان سیم و زر، بر وی بریز

2.18                                    از عوانی، مر ورا آزاد كن آن چنان كه شادم، او را شاد كن

2.19                                    سعد دارش این جهان و آن جهان از عوانی و سگی اش وارهان

2.20                                    گر چه خوی آن عوان هست، ای خدا كه هماره خلق را خواهد بلا

2.21                                    گر خبر آید كه شه جُرمی نهاد بر مسلمانان شود او زفت شاد

2.22                                    ور خبر آید كه شه رحمت نمود از مسلمانان فکند آن را به جود

2.23                                    ماتمی در جان او افتد از آن * گیردش قولنج از این غم در زمان

2.24                                    صد چنین ادبارها دارد عوان * زین بلا فریاد رس، ای مستعان

2.25                                    او عوان را در دعا در میكشید كز عوان او را چنان راحت رسید

2.26                                    بر همه زهر و، بر او تریاق بود آن عوان، پیوندِ آن مشتاق بود

2.27                                    پس بَد مطلق نباشد در جهان بَد به نسبت باشد، این را هم بدان

2.28                                    در زمانه هیچ زهر و قند نیست كه یكی را پا، دگر را بند نیست

2.29                                    مر یكی را پا، دگر را پای بند مر یكی را زهر و، دیگر را چو قند

2.30                                    زهر مار، آن مار را باشد حیات نسبتش با آدمی آمد مَمات

2.31                                    خلق ِ آبی را بود دریا چو باغ خلق ِ خاكی را بود آن مرگ و داغ

2.32                                    همچنین بر می شمر، ای مردِ كار نسبت این، از یكی تا صد هزار

2.33                                    زید، اندر حق آن، شیطان بود در حق ِ آن دیگری سلطان بود

2.34                                    این بگوید: زید صدیق و سنی است وآن بگوید: زید گبر و كشتنی است

2.35                                    زید، یك ذات است، بر آن یك جنان او بر این دیگر همه رنج و زیان

2.36                                    گر تو خواهی كاو تو را باشد شكر پس و را از چشم عُشاقش نگر

2.37                                    منگر از چشم خودت آن خوب را بین به چشم طالبان مطلوب را

2.38                                    چشم خود بر بند ز آن خوش چشم، تو عاریت كن چشم از عشاق او

2.39                                    بلك از او كن عاریت، چشم و نظر پس ز چشم او، به روی او نگر

2.40                                    تا شوی ایمن ز سیری و ملال گفت: كان الله له، زآن ذو الجلال

2.41                                    چشم او من باشم و دست و دلش تا رهد از مدبریها مقبلش

2.42                                    هر چه مكروه است، چون او شد دلیل سوی محبوبت، حبیب است و خلیل

 

3. حكایت آن واعظ كه هر آغاز تذكیر دعای ظالمان و سخت دلان و بی اعتقادان كردی

3.1                                           آن یكی واعظ چو بر تخت آمدی قاطعان ِ راه را داعی شدی

3.2                                           دست بر می داشت: یا رب، رحم ران بر بدان و مفسدان و طاغیان

3.3                                           بر همۀ تسخر كنان ِ اهل خیر بر همۀ كافر دلان و، اهل ِ دیر

3.4                                           می نكردی او دعا بر اصفیا می نگفتی جز خبیثان را دعا

3.5                                           مر ورا گفتند: كاین معهود نیست دعوت اهل ضلالت جود نیست

3.6                                           گفت: نیكوئی از اینها دیده ام من دعاشان زین سبب بگزیده ام

3.7                                           خبث و ظلم و جور چندان ساختند كه مرا از شر، به خیر انداختند

3.8                                           هر گهی كه رو به دنیا كردمی من از ایشان زخم و ضربت خوردمی

3.9                                           كردمی از زخم، آن جانب پناه باز آوردندمی گرگان به راه

3.10                                    چون سبب ساز صَلاح من شدند پس دعاشان بر من است، ای هوشمند

3.11                                    بنده می نالد به حق از درد و نیش صد شكایت میكند از رنج خویش

3.12                                    حق همی گوید: كه آخر رنج و درد مر تو را لابه كنان و راست كرد

3.13                                    این گله ز آن نعمتی كن كت زند از در ما دور و مطرودت كند

3.14                                    در حقیقت هر عدو داروی توست كیمیای نافع و دل جوی توست

3.15                                    كه از او اندر گریزی در خلا استعانت جویی از لطف خدا

3.16                                    در حقیقت دوستانت دشمنند كه ز حضرت دور و مشغولت كنند

3.17                                    هست حیوانی كه نامش اشغر است او به زخم چوب، زفت و لمتر است

3.18                                    تا كه چوبش میزنی، به میشود او ز زخم چوب فربه میشود

3.19                                    نفس مومن اشغری آمد یقین كاو به زخم رنج، زفت است و سمین

3.20                                    زین سبب بر انبیا رنج و شكست از همه خلق جهان افزونتر است

3.21                                    تا ز جانها، جانشان شد زفت تر كه ندیدند آن بلا قومی دگر

3.22                                    پوست از دارو، بلاكش میشود چون ادیم طائفی خوش میشود

3.23                                    ور نه تلخ و تیز مالیدی در او گنده گشتی، ناخوش و، ناپاك بو

3.24                                    آدمی را نیز چون آن پوست دان از رطوبتها شده زشت و گران

3.25                                    تلخ و تیز و مالش بسیار ده تا شود پاك و لطیف و بافره

3.26                                    ور نمی تانی، رضا ده، ای عیار که خدا رنجت دهد بی اختیار

3.27                                    كه بلای دوست تطهیر شماست علم او بالای تدبیر شماست

3.28                                    چون صفا بیند بلا شیرین شود خوش شود دارو چو صحت بین شود

3.29                                    بُرد بیند خویش را در عین ِ مات پس بگوید: اقتلونی یا ثقات

3.30                                    این عوان در حق غیری سود شد لیك اندر حق خود مردود شد

3.31                                    رحم ربانی، از او ببریده شد كین ِ شیطانی، بر او پیچیده شد

3.32                                    كارگاه خشم گشت و كین وری كینه دان اصل ضلال و كافری

 

4. سؤال كردن از عیسی علیه السلام كه در وجود از همۀ صعبها صعب تر چیست؟

4.1                                           گفت عیسی را یكی هشیار سر چیست در هستی ز جمله صعب تر؟

4.2                                           گفتش: ای جان، صعب تر خشم ِ خدا كه از آن دوزخ همی لرزد چو ما

4.3                                           گفت: از این خشم خدا چبود امان؟ گفت: تركِ خشم خویش اندر زمان

4.4                                           * کظم غیظ است ای پسر خط امان خشم حق یاد آور و، در کش عنان

4.5                                           پس عوان كه معدن این خشم گشت خشم زشتش از سبع هم، در گذشت

4.6                                           چه امیدستش به رحمت؟ جز مگر باز گردد ز آن صفت، آن بی هنر

4.7                                           گر چه عالم را از ایشان چاره نیست این سخن اندر ضلال افكندنیست

4.8                                           چاره نبود هم جهان را از چمین لیك نبود آن چمین ماء معین

 

5. قصد خیانت كردن عاشق و بانگ بر زدن معشوق بر وی

5.1                                           * بازگو احوال آن خسته جگر در میان باغ با رشک قمر

5.2                                           چونكه تنهایش بدید آن ساده مرد زود او قصد كنار و بوسه كرد

5.3                                           بانگ بر وی زد به هیبت آن نگار كه مرو گستاخ، ادب را هوش دار

5.4                                           گفت: آخر خلوت است و خلق نی آب حاضر، تشنه ای همچون منی

5.5                                           كس نمی جنبد در این جا، جز كه باد كیست حاضر؟ چیست مانع زین گشاد؟

5.6                                           * گفت: ای شیدا، تو ابله بوده ای ابلهی، و ز عاقلان نشنوده ای

5.7                                           * باد را دیدی كه می جنبد، بدان باد جنبانیست اینجا، باد ران

5.8                                           مروحۀ تصریف صنع ایزدش زد بر این باد و، همی جنباندش

5.9                                           جزو بادی، كه به حكم ما در است باد بیزن تا نجنبانی، نجست

5.10                                    جنبش این جزو باد، ای ساده مرد بی تو و بی بادبیزن، سر نكرد

5.11                                    جنبش باد نفس كاندر لب است تابع تصریف جان و قالب است

5.12                                    گاه دم را، مدح و پیغامی كنی گاه دم را، هجو و دشنامی كنی

5.13                                    پس بدان احوال دیگر بادها كه ز جزوی، ُكل همی بیند نها

5.14                                    باد را حق، گه بهاری میكند در دی اش، زین لطف عاری میكند

5.15                                    * بر گروه عاد، صرصر میكند باز بر هودش معطر میكند

5.16                                    میكند یك باد را زهر سموم مر صبا را میكند خرّم ُقدوم

5.17                                    بادِ دم را در تو بنهاد او اساس تا كنی هر باد را، بر وی قیاس

5.18                                    دم نمیگردد سخن بی لطف و قهر بر گروهی شهد و بر قومی است زهر

5.19                                    مروحه جنبان پی انعام كس و ز برای قهر هر پشه و مگس

5.20                                    مروحۀ تقدیر ربانی چرا؟ پر نباشد ز امتحان و ابتلا ؟

5.21                                    چونكه جزو باد دم یا مروحه نیست الا مفسده یا مُصلحه

5.22                                    این شمال و، این صبا و، این دبور كی بود از لطف و از انعام دور ؟

5.23                                    یك كف گندم ز انباری ببین فهم كن، كان جمله باشد همچنین

5.24                                    كلّ ِ باد، از برج ِ بادِ آسمان كی جهد بی مروحۀ آن باد ران ؟

5.25                                    بر سر خرمن به وقت انتقاد نی كه فلاحان ز حق جویند باد ؟

5.26                                    تا جدا گردد ز گندم كاهها تا به انباری رود، یا چاهها

5.27                                    چون بماند دیر آن بادِ وزان جمله را بینی به حق لابه ُكنان

5.28                                    * همچنین در طلق آن باد ولاد گر نیاید، بانگِ درد آید، "كه داد"

5.29                                    گر نمیدانند كش راننده اوست باد را، پس كردن زاری چه خوست ؟

5.30                                    * اهل كشتی همچنین جویای باد جمله خواهانش از آن رب العباد

5.31                                    * همچنین در درد دندانها ز باد دفع میخواهی به سوز و اعتقاد

5.32                                    * از خدا لابه كنان آن جندیان كه بده باد ظفر ای كامران

5.33                                    رقعۀ تعویذ میخواهند نیز در شكنجۀ طلق زن از هر عزیز

5.34                                    پس همه دانسته اند این را یقین كه فرستد باد، رب العالمین

5.35                                    پس یقین در عقل هر داننده هست اینكه با جنبنده، جنباننده هست

5.36                                    گر تو او را می نبینی در نظر فهم كن آن را به اظهار اثر

5.37                                    تن به جان جنبد، نمی بینی تو جان لیك از جنبیدن ِ تن، جان بدان

5.38                                    گفت او: گر ابلهم من در ادب زیركم اندر وفا و در طلب

5.39                                    گفت: ادب این بود خود، كه دیده شد آن دگر را خود همی دانی تو لد

5.40                                    خود ادب این بود و آن دیگر دفین زین بَتر باشد که دیدیمش، یقین

5.41                                    هرچه زین کوزه تراود بعد از این یک نمط خواهد بُدَن، جمله چنین

 

6. قصۀ آن صوفی كه زن را با بیگانه بگرفت

6.1                                           صوفیی آمد به سوی خانه روز خانه یك در بود و، زن با كفش دوز

6.2                                           جفت گشته با حریفِ خویش، زن اندر آن یك حجره از وسواس تن

6.3                                           چون بزد صوفی به جد در چاشتگاه هر دو درماندند، نی حیلت نه راه

6.4                                           هیچ معهودش نبُد كاو آن زمان سوی خانه باز گردد از دكان

6.5                                           قاصدا، آن روز بی وقت آن مروع از خیالی كرد با خانه رجوع

6.6                                           اعتماد زن بر او، كاو هیچ بار این زمان تا خانه ناید او ز كار

6.7                                           اعتمادش بود از روی قیاس خانه نتوان کرد در کوی قیاس

6.8                                           آن قیاسش راست نامد از قضا گر چه ستار است، هم بدهد سزا

 

7. * در بیان آنکه حق تعالی بنده را به گناه اول رسوا نکند

7.1                                           چونكه بَد كردی، بترس، ایمن مباش زآنكه تخم است و، برویاند خداش

7.2                                           چند گاهی او بپوشاند كه تا آید آخر زآن پشیمانی تو را

7.3                                           چون عمر، آن شاه و میر مومنان داد دزدی را به جلاد و عوان

7.4                                           بانگ زد آن دزد: كای میر دیار اولین بار است جرمم زینهار

7.5                                           گفت امیرش: حاش لله كه خدا بار اول قهر راند در جزا

7.6                                           بارها پوشد پی اظهار ِ فضل باز گیرد از پی اظهار ِ عدل

7.7                                           تا كه این هر دو صفت ظاهر شود آن مبشر گردد، این منذر شود

7.8                                           بارها زن نیز آن بَد كرده بود سهل بگذشت آن و، سهلش مینمود

7.9                                           آن نمی دانست عقل ِ پای سُست كه سبو دائم ز جو ناید درست

7.10                                    آنچنانش تنگ آورد آن قضا كه منافق را كند مرگ فجا

7.11                                    نی طریق و، نی رفیق و، نی امان زآنکه عزرائیل شد در قصدِ جان

7.12                                    آنچنان كان زن در آن حجرۀ خفا خشك شد او و حریفش ز ابتلا

7.13                                    گفت صوفی با دل خود: كای دو گبر از شما كینه كشم، لیكن به صبر

7.14                                    لیك نادانسته آرم این نفس تا نگردد مطلع زین حال، کس

7.15                                    از شما پنهان كشد كینه محق اندك اندك، همچو بیماری دق

7.16                                    مرد دق باشد چو یخ هر لحظه كم لیك پندارد به هر دم بهترم

7.17                                    همچو كفتاری كه میگیرند و، او غرّۀ آن گفتِ "كاین كفتار كو؟"

7.18                                    * نیست در سوراخ کفتار ای عمو گشته او مغرورتر زین گفت و گو

7.19                                    * این همی گویند و بندش مینهند او خوش آسوده که از من غالفند

7.20                                    هیچ پنهان خانه، آن زن را نبود سمج و دهلیز و رهِ بالا نبود

7.21                                    نه تنوری كه در آن پنهان شود نی جوالی كه حجاب آن شود

7.22                                    همچو عرصۀ پهن ِ روز رستخیز نی گو و نی پشته، نی جای گریز

7.23                                    گفت یزدان: وصفِ این جای حرج بهر محشر "لا تری فیها عوج"

7.24                                     

8. معشوق را زیر چادر پنهان كردن جهت تلبیس و بهانه گفتن زن كه إِنَّ كَیدَكُنَّ عَظِیمٌ

8.1                                           چادر خود را بر او افكند زود مرد را زن کرد و در را بر گشود

8.2                                           زیر چادر مرد رسوا و عیان سخت پیدا، چون شتر بر نردبان

8.3                                           از تعجب گفت صوفی: چیست این؟ هرگز این را من ندیدم، کیست این؟

8.4                                           گفت: خاتونیست از اعیان ِ شهر مر ورا از مال و اقبال است بهر

8.5                                           در ببستم تا كسی بیگانه ای در نیاید زود نادانانه ای

8.6                                           گفت صوفی: چیستش هین خدمتی تا بر آرم بی سپاس و منتی ؟

8.7                                           گفت: میلش خویشی و پیوستگی است نیك خاتونیست، حق داند كه كیست

8.8                                           یک پسر دارد که اندر شهر نیست خوب و زیرک چابک و مکسب کنی است

8.9                                           خواست دختر را ببیند زیر دست اتفاقا دختر اندر مكتب است

8.10                                    باز گفت: ار آرد باشد یا سبوس میكنم او را به جان و دل عروس

8.11                                    گفت صوفی: ما فقیر و، زاد كم قوم خاتون، مالدار و محتشم

8.12                                    كی بود این كفو ایشان در زواج؟ یك در از چوب و، دری دیگر ز عاج

8.13                                    * کی بود همرنگ، فقر و احتشام؟ چون شود همجنس، یاقوت و رخام ؟

8.14                                    * جامه نیمی اطلس و نیمی پلاس عیب باشد نزد اربابِ شناس

8.15                                    * با کبوتر، باز کی شد هم نفس؟ کی شود همراز، عنقا با مگس؟

8.16                                    كفو باید هر دو جفت اندر نكاح ور نه تنگ آید، نماند ارتیاح

 

9. گفتن زن كه او در بند جهاز نیست مراد او ستر و صلاح است و جواب گفتن صوفی این را سر پوشیده

9.1                                           گفت: گفتم من چنین عذری و، او گفت: نی، من نیستم اسبابجو

9.2                                           ما ز مال و زر ملول و تخمه ایم ما به حرص و جمع، نی چون عامه ایم

9.3                                           ما ملولیم از قماش و زرّ و سیم فارغیم و تخمه از مال عظیم

9.4                                           قصد ما سِتر است و پاكی و صلاح در دو عالم، خود بدان باشد فلاح

9.5                                           باز صوفی عذر درویشی بگفت و آن مكرر كرد تا نبود نهفت

9.6                                           گفت زن: من هم مكرر كرده ام بی جهازی را مقرر كرده ام

9.7                                           اعتقاد اوست راسختر ز كوه كه ز فقرش هیچ می ناید شكوه

9.8                                           او همی گوید: مُرادم عفت است از شما مقصود، صدق و همت است

9.9                                           گفت صوفی: خود جهاز و مال ما دید و می بیند هویدا و خفا

9.10                                    خانۀ تنگی، مقام یك تنی كه در آن پنهان نماند سوزنی

9.11                                    باز ستر و پاكی و زهد و صلاح او ز ما به داند اندر انتصاح

9.12                                    به ز ما میداند او احوال سِتر وز پس و پیش و سر و دنبال سِتر

9.13                                    بی جهازی خود عیان همچون خورست وز صلاح و ستر او واقف تر است

9.14                                    *ظاهر او بی جهاز و خادم است وز صلاح و ستر، او خود عالم است

9.15                                    شرح مستوری ز بابا شرط نیست چون بر او پیدا، چو روز روشنیست

9.16                                    این حكایت را بدان گفتم كه تا لاف كم بافی چو رسوا شد خطا

9.17                                    مر تو را ای هم به دعوی مستزاد این بُدستت اجتهاد و اعتقاد

9.18                                    چون زن صوفی تو خائن بوده ای دام مكر اندر دغا بگشوده ای

9.19                                    كه ز هر ناشسته روئی، گپ زنی شرم داری، و ز خدای خویش نی

 

10. غرض از سمیع و بصیر گفتن خدا را

10.1                                    از پی آن گفت حق خود را "بصیر" كه بود دید وی ات هر دم نذیر

10.2                                    از پی آن گفت حق خود را "سمیع" تا ببندی لب ز گفتار شنیع

10.3                                    از پی آن گفت حق خود را "علیم" تا نیندیشی فسادی تو، ز بیم

10.4                                    نیست اینها بر خدا اسم ِ علم كه سیه كافور دارد نام هم

10.5                                    اسم مشتق است ز اوصاف قدیم نی مثال علت اولی سقیم

10.6                                    ور نه تسخر باشد و طنز و دَها كرّ را سامع ضریری را ضیا

10.7                                    یا علم باشد حیی نام وقیح یا سیاه زشت را، نام صبیح

10.8                                    طفلك نوزاده را "حاجی" لقب یا لقب "غازی" نهی بهر نسب

10.9                                    گر بگویند: این لقبها در مدیح چون ندارد آن صفت، نبود صحیح

10.10                             تسخر و طنزی بود آن، یا جنون پاك حق عما یقول الظالمون

10.11                             من همی دانستمت پیش از وصال كه نكو روئی، ولیكن بد خصال

10.12                             من همی دانستمت پیش از لقا كز ستیزه راسخی اندر شقا

10.13                             چونكه چشمم سرخ باشد در عمش دانمش ز آن درد، گر كم بینمش

10.14                             تو مرا چون بره دیدی بی شبان تو گمان بردی ندارم پاسبان

10.15                             عاشقان از درد ز آن نالیده اند كه نظر تا جایگه مالیده اند

10.16                             بی شبان دانسته اند آن ظبی را رایگان دانسته اند آن سبی را

10.17                             تا ز غمزه تیر آمد بر جگر كه منم حارس، گزافه كم نگر

10.18                             كی كم از بره، كم از بزغاله ام ؟ كه نباشد حارس از دنباله ام

10.19                             حارسی دارم كه ملكش می سزد داند آن بادی كه آن بر من میوزد

10.20                             سرد بود آن باد یا گرم، آن علیم نیست غافل، نیست غایب، ای سقیم

10.21                             نفس ِ شهوانی ندارد نور جان من به دل کوریت میدیدم عیان

10.22                             نفس ِ شهوانی ز حق كرّ است و كور من به دل كوریت میدیدم ز دور

10.23                             هشت سالت زآن نپرسیدم به هیچ كه پُرت دیدم ز جهل ِ پیچ پیچ

 

11. مثال دنیا چون گلخن و تقوی چون حمام

11.1                                    خود چه پرسم آنكه او باشد به تون ؟ كه "تو چونی ؟" چون بود او سر نگون

11.2                                    شهوت دنیا مثال گلخن است كه از او حمام تقوی روشن است

11.3                                    لیك قسم متقی زین تون صفاست زآنكه در گرمابه است و در نقاست

11.4                                    اغنیا، مانندۀ سرگین كشان بهر آتش كردن گرمابه دان

11.5                                    اندر ایشان حرص بنهاده خدا تا بود گرمابه گرم و بانوا

11.6                                    ترك این تون گیر و، در گرمابه ران تركِ تون را، عین آن گرمابه دان

11.7                                    هر كه در تون است، او چون خادم است مر ورا، كاو صابر است و حازم است

11.8                                    هر كه در حمام شد سیمای او هست پیدا بر رُخ زیبای او

11.9                                    تونیان را نیز سیما آشكار از لباس و از دخان و از غبار

11.10                             ور نبینی روش، بویش را بگیر بو عصا آمد برای هر ضریر

11.11                             ور نداری بو، در آرش در سخن از حدیث نو بدان راز كهن

11.12                             پس بگوید: تو نئی صاحب ذهب بیست سله چرك بُردم تا به شب

11.13                             حرص تو چون آتش است اندر جهان باز كرده هر زبانه صد دهان

11.14                             پیش عقل، این زر، چو سرگین ناخوش است گر چه چون سرگین فروغ آتش است

11.15                             آفتابی كاو دم از آتش زند چرك تر را لایق آتش كند

11.16                             آفتاب آن سنگ را هم كرد زر تا به تون حرص افتد صد شرر

11.17                             آنكه گوید: مال گرد آورده ام چیست؟ یعنی چرك چندین خورده ام

11.18                             این سخن گر چه كه رسوائی فزاست در میان تونیان زین فخرهاست

11.19                             كه تو شش سله كشیدی تا به شب من كشیدم بیست سله بی تعب

11.20                             آنكه در تون زاد و پاكی را ندید بوی مُشك آرد بر او رنجی پدید

11.21                             * گر بتون انباز خواهی بود تو زین زیان هرگز نبینی سود تو

 

12. قصۀ آن دباغ كه در بازار عطاران از بوی عطر و مشك بی هوش و رنجور شد

12.1                                    آن یکی دبّاغ در بازار شد تا خَرَد آنچه ورا در کار بُد

12.2                                    آن یكی افتاد بی هوش و خمید چونكه در بازار عطاران رسید

12.3                                    بوی عطرش زد ز عطاران راد تا بگردیدش سر و بر جا فتاد

12.4                                    همچو مردار اوفتاد او بی خبر نیم روز اندر میان رهگذر

12.5                                    جمع آمد خلق بر وی آن زمان جملگی، لا حول گو، درمان كنان

12.6                                    آن یكی كف بر دل او می براند و ز گلاب آن دیگری بر وی فشاند

12.7                                    او نمی دانست كاندر مرتعه از گلاب آمد ورا این واقعه

12.8                                    آن یكی دستش همی مالید و سر و آن دگر كه گل همی آورد تر

12.9                                    آن بُخُور ِ عود و شكّر زد بهم و آن دگر از پوشش اش میكرد كم

12.10                             وآن شده خم تا نفس چون میکشد وآن دگر بو از دهانش می شمد

12.11                             و آن دگر نبضش گرفته از خرد منتظر تا نبض او چون میجهد

12.12                             تا كه مِی خوردست، یا بنگ و حشیش خلق در ماندند اندر بی هُشیش

12.13                             پس خبر بردند خویشان را شتاب كه فلان افتاده است آینجا خراب

12.14                             كس نمیداند كه چون مصروع گشت یا چه شد كاو را فتاد از بام طشت

12.15                             یك برادر داشت آن دباغ زفت گربز و دانا بیامد زود تفت

12.16                             اندكی سرگین سگ در آستین خلق را بشكافت و، آمد با حنین

12.17                             گفت: من رنجش همیدانم ز چیست چون سبب دانی، دوا كردن جلیست

12.18                             چون سبب معلوم نبود مشكل است داروی رنج و، در آن صد محمل است

12.19                             چون بدانستی سبب را سهل شد دانش ِ اسباب، دفع جهل شد

12.20                             گفت با خود: هستش اندر مغز و رگ توی بر تو، بوی آن سرگین سگ

12.21                             تا میان اندر حدث او تا به شب غرق دباغی است او روزی طلب

12.22                             * با حدث کردست عادت سال و ماه بوی عطرش لاجرم دارد تباه

12.23                             پس چنین گفته است جالینوس مه آنچه عادت داشت بیمار، آنش دِه

12.24                             كز خلاف عادت است آن رنج او پس دوای رنجش از معتاد جو

12.25                             چون جعل گشته است از سرگین كشی از گلاب آید جعل را بی هُشی

12.26                             هم از آن سرگین سگ داروی اوست كه بدان او را همی معتاد و خوست

12.27                             "الخبیثات الخبیثین" را بخوان رو و پشت این سخن را باز دان

12.28                             ناصحان او را به عنبر یا گلاب می دوا سازند بهر فتح باب

12.29                             مر خبیثان را نسازد طیبات در خور و لایق نباشد ای ثقات

12.30                             چون ز عطر ِ وحی كژ گشتند و ُگم بد فغانشان كه "تَطَیرْنا بكم"

12.31                             رنج و بیماریست ما را این مقال نیست نیكو وعظتان، ما را به فال

12.32                             گر به گفت آرید نصحی آشكار ما كنیم آن دم شما را سنگسار

12.33                             ما به لغو و لهو فربه گشته ایم در نصیحت خویش را نسرشته ایم

12.34                             هست قوتِ ما، دروغ و لهو و لاغ شورش معده ست ما را این بلاغ

12.35                             رنج را صد تو و افزون میكنند عقل را دارو به افیون میكنند

12.36                             * گند شرک و کفر ایشان بی حد است هین که دباغ اوفتاده بی خود است

 

13. معالجه كردن برادر دباغ، دباغ را به خفیه، به بوی سرگین

13.1                                    خلق را می راند از وی آن جوان تا علاجش را نبینند آن كسان

13.2                                    سر به گوشش برد همچون رازگو پس نهاد آن چیز بر بینی او

13.3                                    كاو به كف سرگین سگ سائیده بود داروی مغز پلید، آن دیده بود

13.4                                    چونکه بوی آن حدث را واکشید مغز زشتش بوی ناخوش را شنید

13.5                                    ساعتی شد، مرده جنبیدن گرفت خلق گفتند: این فسونی بُد شگفت

13.6                                    كاین بخواند افسون به گوش او دمید مرده بود، افسون به فریادش رسید

13.7                                    جنبش اهل فساد آن سو بود كه ز ناز و غمزه و ابرو بود

13.8                                    هر كه را مشك نصیحت سود نیست جز بدین بوی بدش بهبود نیست

13.9                                    مشركان را، ز آن نجس خواندست حق كاندرون پشك زادند از سبق

13.10                             كرم، كاو زاده ست در سرگین ابد می نگرداند به عنبر خوی خَود

13.11                             چون نزد بر وی نثار رشّ نور او همه جسم است، نی دل چون قشور

13.12                             ور ز رشّ نور حق قسمیش داد همچو رسم مصر سرگین مرغ زاد

13.13                             لیك نی مرغ خسیس خانگی بلكه مرغ ِ دانش و فرزانگی

13.14                             تو بدان مانی، كز آن نوری ُتهی زانكه بینی بر پلیدی مینهی

13.15                             از فراقت زرد شد رخسار و رو برگ زردی، میوۀ ناپخته تو

13.16                             دیگ ز آتش شد سیاه و دود فام گوشت از سختی چنین مانده ست خام

13.17                             هشت سالت جوش دادم در فراق كم نشد یك ذره خامیت و نفاق

13.18                             * خامی و، هرگز نخواهی پخت تو گر هزاران بار جوشی، ای عتو

13.19                             غورۀ تو سنگ بسته، كز سقام غوره ها اكنون مویزند و، تو خام

 

14. عذر خواستن آن عاشق از گناه خویش به تلبیس و روی پوش و فهم كردن معشوق آن را نیز

14.1                                    گفت عاشق: امتحان كردم، مگیر تا ببینم تو حریفی یا ستیر

14.2                                    من همی دانستمت بی امتحان لیك، كی باشد خبر همچون عیان ؟

14.3                                    آفتابی، نام تو مشهور و فاش چه زیان است ار بكردم ابتلاش ؟

14.4                                    تو منی، من خویشتن را امتحان میكنم هر روز در سود و زیان

14.5                                    انبیا را امتحان كرده عدات تا شده ظاهر از ایشان معجزات

14.6                                    امتحان ِ چشم ِ خود كردم به نور ای كه چشم بد ز چشمان تو دور

14.7                                    این جهان همچون خرابه ست و تو گنج گر تفحص كردم از گنجت، مرنج

14.8                                    ز آن چنین بی خردگی كردم گزاف تا زنم با دشمنان هر بار لاف

14.9                                    تا زبانم چون تو را نامی نهد چشم از این دیده گواهیها دهد

14.10                             گر شدم در راهِ حرمت راه زن آمدم ای مه، به شمشیر و كفن

14.11                             * جز به شمشیر خود ای شاهم مکُش بیش از این از دوری ای ماهم مَکُش

14.12                             جز به دست خود مبرّم پا و سر كه از این دستم، نه از دستِ دگر

14.13                             از جدایی باز میرانی سخُن هر چه خواهی كن، ولیكن این مكن

14.14                             در سخن آبادم این دم راه شد گفت امكان نیست، چون بیگاه شد

14.15                             قشر را گفتیم و مغز آمد دفین گر بمانیم این نماند همچنین

14.16                             * گر خطائی آمد از ما در وجود چشم میداریم در غفو ای ودود

14.17                             * امتحان کردم، مرا معذور دار چون ز فعل خویش گشتم شرمسار

 

15. رد كردن معشوق عذر عاشق را و تلبیس او را در روی او مالیدن

15.1                                    در جوابش بر گشاد آن ماه لب كه سوی ما روز و، سوی توست شب

15.2                                    حیله های تیره اندر داوری پیش بینایان چرا می آوری ؟

15.3                                    هر چه در دل داری از مكر و حیل پیش ما پیداست چون روز، ای دغل

15.4                                    گر بپوشیمش ز بنده پروری تو چرا بی روئی از حد میبری ؟

15.5                                    از پدر آموز، كآدم در گناه خوش فرود آمد به سوی پایگاه

15.6                                    چون بدید آن عالِم الاسرار را کرد ورد خویش استغفار را

15.7                                    بر سر خاكستر اندُه نشست از بهانه شاخ تا شاخی نجَست

15.8                                    "ربنا انا ظلمنا" گفت و بس چونكه جانداران بدید از پیش و پس

15.9                                    دید جانداران پنهان همچو جان دور باش هر یكی تا آسمان

15.10                             كه هلا، پیش سلیمان مور باش تا بنشكافد تو را، این دور باش

15.11                             جز مقام راستی یك دم مأیست هیچ لالا مرد را چون چشم نیست

15.12                             كور اگر از پند پالوده شود هر دمی او باز آلوده شود

15.13                             آدما تو نیستی كور از نظر لیك إذا جاء القضاء عمی البصر

15.14                             عمرها باید به نادر گاه گاه تا كه بینا از قضا افتد به چاه

15.15                             كور را خود این قضا همراه اوست كه مر او را اوفتادن طبع و خوست

15.16                             در حدث افتد، نداند بوی چیست از من است این بوی یا ز آلودگیست ؟

15.17                             ور كسی بر وی كند مشكی نثار هم ز خود داند، نه از احسان یار

15.18                             پس دو چشم روشن، ای صاحب نظر بهتر از صد مادر است و صد پدر

15.19                             خاصه چشم دل كه آن هفتاد توست پیش چشم حس که خوشه چین اوست

15.20                             ای دریغا ره زنان بنشسته اند صد گره زیر زبانم بسته اند

15.21                             پای بسته چون رود خوش راهوار؟ بس گران بندیست، این معذور دار

15.22                             این سخن اشكسته می آید دلا كاین سخن دُرّ است و، غیرت آسیا

15.23                             دُرّ اگر چه خُرد و اشكسته شود توتیای دیدۀ خسته شود

15.24                             ای دُرّ، از اشكست خود بر سر مزن كز شكستن روشنی خواهی شدن

15.25                             همچنین اشكسته بسته گفتنیست حق ُكند آخر دُرستش، كاو غنی است

15.26                             گندم ار بشكست و از هم در سكست بر دكان آمد كه نك نان درست

15.27                             تو هم ای عاشق، چو جرمت گشت فاش آب و روغن ترك كن، اشكسته باش

15.28                             آنكه فرزندان ِ خاص ِ آدمند نفحۀ انا ظلمنا میدمند

15.29                             حاجت خود عرضه كن، حجت مگو همچو ابلیس لعین فتنه جو

15.30                             سخت روئی گر ورا شد عیب پوش در ستیزه و سخت روئی رو بكوش

15.31                             از ستیزه خواست بوجهل لعین معجزات از مصطفی شاه مهین

15.32                             * آن ابو جهل از پیمبر معجزی خواست همچون كینه ور تركی غزی

15.33                             * معجزه جُست از نبی بوجهل سگ دید و نفزودش از آن، الا که شک

15.34                             لیك آن صدیق حق معجز نخواست گفت: این رو، خود نگوید جز كه راست

15.35                             كی رسد همچون توئی را كز منی؟ امتحان همچو من یاری كنی

 

16. گفتن جهودی علی علیه السلام را كه اگر اعتماد داری بر حافظی خدا، از سر این كوشك خود را در انداز، و جواب آن حضرت او را

16.1                                    مرتضی را گفت روزی یك عنود كاو ز تعظیم خدا آگه نبود

16.2                                    بر سر قصری و بامی بس بلند حفظ حق را واقفی ای هوشمند ؟

16.3                                    گفت: آری او حفیظ است و غنی هستی ما را ز طفلی و منی

16.4                                    گفت: خود را اندر افكن هین ز بام اعتمادی كن به حفظ حق تمام

16.5                                    تا یقین گردد مرا ایقان تو و اعتقاد خوبِ با برهان تو

16.6                                    پس امیرش گفت: خامش كن، برو تا نگردد جانت از جرأت گرو

16.7                                    كی رسد مر بنده را كاو با خدا آزمایش پیش آرد ز ابتلا ؟

16.8                                    بنده را كی زهره باشد كز فضول امتحان حق كند؟ ای گیج گول

16.9                                    آن خدا را میرسد، كاو امتحان پیش آرد هر دمی با بندگان

16.10                             تا بما ما را نماید آشكار كه چه داریم از عقیده در سرار

16.11                             هیچ آدم گفت حق را: كه تو را امتحان كردم در آن جرم و خطا

16.12                             تا ببینم غایت حلمت شها اه، كه را باشد مجال این؟ كه را ؟

16.13                             عقل تو از بس كه آمد خیره سر هست عذرت از گناه تو بتر

16.14                             آنكه او افراشت سقف آسمان تو چه دانی كردن او را امتحان ؟

16.15                             ای ندانسته تو شر و خیر را امتحان خود را كن، آنگه غیر را

16.16                             امتحان ِ خود چو كردی، ای فلان فارغ آئی ز امتحان دیگران

16.17                             چون بدانستی كه شكر دانه ای پس بدانی كاهل شكر خانه ای

16.18                             پس بدان بی امتحانی كه اله شكری نفرستدت ناجایگاه

16.19                             این بدان بی امتحان از علم شاه چون سری نفرستدت تا پایگاه

16.20                             هیچ عاقل افكند دُرّ ثمین؟ در میان مستراحی پر چمین ؟

16.21                             زانكه گندم را حكیم آگهی هیچ نفرستد به انبار َكهی

16.22                             شیخ را كه پیشوا و رهبر است گر مریدی امتحان كرد، او خر است

16.23                             امتحانش گر كنی در راه دین هم تو گردی ممتحن، ای بی یقین

16.24                             جرات و جهلت شود عریان و فاش او برهنه كی شود زین افتتاش ؟

16.25                             گر بیاید ذره سنجد كوه را بر درد ز آن ُكه ترازوش، ای فتی

16.26                             كز قیاس خود ترازو می تند مرد حق را در ترازو میكند

16.27                             چون نگنجد او به میزان خرد پس ترازوی خرد را بر درد

16.28                             امتحان همچون تصرف دان در او تو تصرف بر چنان شاهی مجو

16.29                             چه تصرف كرد خواهد نقشها بر چنان نقاش، بهر ابتلا

16.30                             امتحانی گر بدانست و بدید نی كه هم نقاش آن بر وی كشید ؟

16.31                             چه قدر باشد خود این صورت كه بست ؟ پیش صورتها كه در علم وی است؟

16.32                             وسوسۀ این امتحان چون آمدت بخت بد دان، كآمد و گردن زدت

16.33                             چون چنین وسواس دیدی، زود زود با خدا گرد و درآ اندر سجود

16.34                             سجده گه را َتر ُكن از اشك روان كای خدایا وارهانم زین گمان

16.35                             آن زمان كت امتحان مطلوب شد مسجد دین تو پر خَرّوب شد

16.36                             * هین چو وسواس آمدت در امتحان باز گرد و رو بحق آر آن زمان

16.37                             * تا نگهدارد تو را آن ممتحن از گمان و امتحان ِ انس و جن

16.38                             * ای ضیائ الحق حسام الدین بیا قصۀ داود بر گو و بقا

 

17. قصۀ مسجد اقصی و خروب و عزم كردن داود علیه السلام پیش از سلیمان علیه السلام بر بنای آن مسجد

17.1                                    چون در آمد عزم داودی به تنگ كه بسازد مسجد اقصی به سنگ

17.2                                    وحی كردش حق كه: ترك این بخوان كه ز دستت بر نیاید این بدان

17.3                                    نیست در تقدیر ما آنكه تو این مسجد اقصی بر آری، ای گزین

17.4                                    گفت: جرمم چیست ای دانای راز ؟ كه مرا گوئی كه مسجد را مساز

17.5                                    گفت: بی جرمی، تو خونها كرده ای خون مظلومان به گردن برده ای

17.6                                    كه ز آواز تو خلقی بی شمار جان بدادند و شدند آن را شكار

17.7                                    خون بسی رفتست بر آواز تو بر صدای خوب جان پرداز تو

17.8                                    گفت: مغلوب تو بودم، مستِ تو دست من بر بسته بود از دست تو

17.9                                    نی كه هر مغلوب شه مرحوم بود ؟ نی كه المغلوب كالمعدوم بود ؟

17.10                             گفت: ای مغلوب، معدومیت کو؟ جز به نسبت نیست معدوم ایقنوا

17.11                             این چنین معدوم كاو از خویش رفت بهترین هستها افتاد و زفت

17.12                             او به نسبت با حیات حق فناست در حقیقت در فنا او را بقاست

17.13                             جملۀ ارواح در تدبیر اوست جملۀ اشباح در تأثیر اوست

17.14                             آنكه او مغلوب اندر لطف ماست نیست مضطر، بلكه مختار ولاست

17.15                             منتهای اختیار آن است خَود كه اختیارش گردد اینجا مفتقد

17.16                             اختیاری را نبودی چاشنی گر نگشتی آخر او محو از منی

17.17                             در جهان گر لقمه و گر شربت است لذت او فرع ترک لذت است

17.18                             گر چه از لذات بی تاثیر شد لذتی بود او و لذت گیر شد

17.19                             * هر که او مغلوب شد مرحوم گشت در بحار رحمتش معدوم گشت

17.20                             * نی چنان معدوم کز اهل وجود هیچ بر وی چربد اندر گاه جود

17.21                             * بلکه والی گشت موجودات را بی گمان و بی نفاق و بی ریا

17.22                             * بی مثال و بی نشان و بی مکان بی زمان و بی چنین و بی چنان

17.23                             * بی شکال اندر سوال و در جواب دم مزن والله اعلم بالصواب

 

18. شرح إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ و العلماء كنفس واحده، خاصه اتحاد داود و سلیمان و سایر انبیاء علیهم السلام كه اگر یكی از ایشان را منكر شوی ایمان به هیچ نبی درست نباشد و این علامت اتحاد است كه یك خانه از آن هزار خانه ویران كنی، آن همه ویران شود و یك دیوار قایم نماند كه لا نُفَرِّقُ بَینَ أَحَدٍ مِنْهُمْ و العاقل یكفیه الاشاره، این خود از اشارت گذشت

18.1                                    * پس خطاب آمد به داود از خدا کای گزین پیغمبر نیکو لقا

18.2                                    * دل مدار اندر تفکر زین خبر ره مده در دل ملال و غم مخور

18.3                                    * غم مدار ای پاک دل، در سینه ات پاک دار از هر غبار آیینه ات

18.4                                    * که تو را گفتیم: بگذر زین بنا کاندر این دریا تو را نبود شنا

18.5                                    * این قضا رفته است بر حکم قضا مر تو را باید همی دادن رضا

18.6                                    * با قضای ما رضا ده شاد باش تن بده وز قید غم آزاد باش

18.7                                    * کاین به جهد تو نمیگردد تمام بگذر از این کوشش و بردار گام

18.8                                    گر چه برناید به جهد و زور تو لیك مسجد را بر آرد پور تو

18.9                                    گر چه برناید به جهدت اینمقام لیک پور تو کند آن را تمام

18.10                             كردۀ او كردۀ توست ای حكیم مومنان را اتصالی دان قدیم

18.11                             مومنان معدود، لیك ایمان یكی جسمشان معدود، لیكن جان یكی

18.12                             غیر فهم و جان كه در گاو و خر است آدمی را عقل و جانی دیگر است

18.13                             باز غیر عقل و جان آدمی هست جانی در ولی آن دمی

18.14                             جان حیوانی ندارد اتحاد تو مجو این اتحاد از روح ِ باد

18.15                             گر خورد این نان، نگردد سیر آن ور كشد بار این، نگردد آن گران

18.16                             بلكه این شادی كند از مرگ او از حسد میرد، چو بیند برگِ او

18.17                             جان گرگان و سگان هر یك جداست متحد جانهای شیران خداست

18.18                             جمع گفتم جانهاشان من به اسم كان یكی جان، صد بود نسبت به جسم

 

19. * مثل آوردن در بیان اتحاد جانهای انبیا و اولیاء و دوستان خدایتعالی بنوز آفتات که تمامت خانها و سرایها و بیابانها و کوهها و دریاها را بتابش خود روشن کند و در هر خانه و سرای و هر دشت و صحرا روشنائی دیگر دهد و همه یکنور و روشنی باشد و اختلاف جانهای مردم دیگر بنور ماه و ستارگان و نور چراغ که هر کدام نور دیگر است و چون آفتاب طلوع کند این انوار نمانند چنانکه روز حشر چون خورشید جمال و جلال حق از مشرق ازل طالع شود انوار عاریتی محو گردد

19.1                                    همچو آن یك نور خورشید سما صد بود نسبت به صحن خانه ها

19.2                                    لیك یك باشد همه انوارشان چون كه برگیری تو دیوار از میان

19.3                                    چون نماند خانه ها را قاعده مومنان مانند نفس واحده

19.4                                    فرق و اشكالات آید زین مقال لیک نبود مثل این، باشد مثال

19.5                                    فرق ها بی حد بود از شخص شیر تا به شخص آدمی زادِ دلیر

19.6                                    لیك در وقت مثال، ای خوش نظر اتحاد از روی جانبازی نگر

19.7                                    كان دلیر، آخر مثال شیر بود نیست مثل شیر در جملۀ حدود

19.8                                    متحد، نقشی ندارد این سرا تا كه مثلی وا نمایم من تو را

19.9                                    هم مثال ناقصی دست آورم تا ز حیرانی خرد را واخرم

19.10                             شب به هر خانه چراغی مینهند تا به نور آن، ز ظلمت میرهند

19.11                             آن چراغ، این تن بود، نورش چو جان هست محتاج فتیل و این و آن

19.12                             آن چراغ شش فتیلۀ این حواس جملگی بر خواب و خور دارد اساس

19.13                             بی خور و بی خواب نزید نیم دم با خور و با خواب، نزید نیز هم

19.14                             بی فتیل و روغنش نبود بقا با فتیل و روغن او هم بی وفا

19.15                             زانكه نور علتی اش مرگ جوست چون زید؟ كه روز روشن مرگ اوست

19.16                             جمله حسهای بشر هم بی بقاست زانكه پیش نور روز حشر لاست

19.17                             نور حسّ جان بی پایان ما نیست كلی فانی و لا چون گیا

19.18                             لیك مانند ستاره و ماهتاب جمله محوند از شعاع آفتاب

19.19                             آنچنان كه سوز و درد زخم ِ َكیك محو گردد چون در آید مار الیك

19.20                             آنچنان كه عور اندر آب جَست تا در آب از زخم زنبوران برَست

19.21                             میكند زنبور بر بالا طواف چون بر آرد سر، ندارندش معاف

19.22                             آب ذكر حق و، زنبور این زمان هست یاد این فلانه و آن فلان

19.23                             * زین فلان و آن فلان بگذر همی گرت زآبِ ذکر حق باید دمی

19.24                             دم بخور در آبِ ذكر و صبر كن تا رهی از فكر و وسواس كهن

19.25                             بعد از آن، تو طبع آن آب صفا خود بگیری، جملگی سر تا به پا

19.26                             آن چنان کز آب، آن زنبور ِ شر می گریزد، از تو هم گیرد حذر

19.27                             بعد از آن خواهی تو دور از آب باش كه به سرّ هم، طبع آبی خواجه تاش

19.28                             پس كسانی كز جهان بگذشته اند لا نیند و، در صفات آغشته اند

19.29                             در صفات حق، صفات جمله شان همچو اختر پیش آن خور، بی نشان

19.30                             * بی نشان از خویش و با آن دلنشین از کمال قرب معنی همنشین

19.31                             * مرده از خود پیش آن شه زنده دم زندۀ جاوید در کوی قدم

19.32                             گر ز قرآن نقل خواهی ای حرون خوان "جمیع هم لدینا محضرون"

19.33                             محضرون معدوم نبود، نیك بین تا بقای روحها دانی یقین

19.34                             روح ِ محجوب از بقایش در عذاب روح ِ واصل، در بقا پاك از حجاب

19.35                             زین چراغ حس حیوان، المراد گفتمت هان تا نجوئی اتحاد

19.36                             روح خود را متصل كن ای فلان زود با ارواح قدس سالكان

19.37                             صد چراغت گر مُرند، ار بیستند باش فارغ، چون یگانه نیستند

19.38                             زآن همه جنگند این اصحاب ما جنگ كس نشنید اندر انبیا

19.39                             زانكه نور انبیا خورشید بود نور حس ما، چراغ و شمع و دود

19.40                             یك بمیرد، یك بماند تا به روز یك بود پژمرده، دیگر با فروز

19.41                             جان حیوانی بود حی از غذی هم بمیرد او به هر نیك و بدی

19.42                             گر بمیرد این چراغ و طی شود خانۀ همسایه مظلم كی شود ؟

19.43                             نور آن خانه چو بی این هم به پاست پس چراغ حس هر خانه جُداست

19.44                             این مثال جان حیوانی بود نی مثال جان ربانی بود

19.45                             باز از هندوی شب چون ماه زاد بر سر هر روزنی نوری فتاد

19.46                             نور آن صد خانه را تو یك شمر كه نماند نور آن بی این دگر

19.47                             تا بود خورشید تابان بر افق هست در هر خانه نور او قنق

19.48                             باز چون خورشید جان آفل شود نور جملۀ خانه ها زایل شود

19.49                             این مثال نور آمد، مثل نی مر تو را هادی، عدو را ره زنی

19.50                             بر مثال عنكبوتِ زشت خو پرده های گنده را بر بافد او

19.51                             از لعاب خویش پردۀ نور كرد دیدۀ ادراك خود را كور كرد

19.52                             گردن اسب ار بگیرد، بر خورد ور بگیرد پاش، بستاند لگد

19.53                             كم نشین بر اسب توسن بی لگام عقل و دین را پیشوا كن، والسلام

19.54                             اندر این آهنگ منگر سُست و پست كاندر این ره صبر و شقّ انفس است

 

20. بقیۀ قصۀ بنای مسجد اقصی در دست سلیمان علیه السلام

20.1                                    باز گرد و قصۀ مسجد بگو با سلیمان نبیّ نیک خو

20.2                                    چون سلیمان كرد آغاز بنا پاك چون كعبه، همایون چون منی

20.3                                    در بنایش دیده میشد كرّ و فر نی فسرده چون بناهای دگر

20.4                                    * چون به امر حق بنا کرد آن بنا برتر آمد از ستاره و از سما

20.5                                    * از زمین و آسمان یاری بُدش جن و انس اندر مدد کاری بُدش

20.6                                    در بنا هر سنگ كز ُكه می سكست فاش "سیرو ابی" همی گفت از نخست

20.7                                    همچو از آب و گل آدم كده نور ز آهك پاره ها تابان شده

20.8                                    سنگ بی حمال آینده شده و آن در و دیوارها زنده شده

20.9                                    * از زمین، آب روان زآینده بود * خاک آن آب روان را بنده بود

20.10                             * آب و خاک از خویشتن گِل می سرشت واندر آن گِل صورتِ دل می سرشت

20.11                             * همچو آدم کز گِل آمد اصل او وز "نفخت روحی" آمد وصل او

20.12                             * چون در و دیوار جنت جان بُدش آن در و دیوار جان ارزان بُدش

20.13                             حق همی گوید كه: دیوار بهشت نیست چون دیوارها بی جان و زشت

20.14                             چون در و دیوار تن، با آگهیست زنده باشد خانه، چون شاهنشهیست

20.15                             هم درخت و میوه، هم آب زلال با بهشتی در حدیث و در مقال

20.16                             زانكه جنت را، نه ز آلت بسته اند بلكه از اعمال و نیّت بسته اند

20.17                             این بنا، ز آب و گِل مرده بُدَست و آن بنا از طاعت زنده شدست

20.18                             این به اصل خویش ماند پُر خِلل و آن به اصل خود كه علم است و عمل

20.19                             هم سریر و قصر و هم تاج و ثیاب با بهشتی در سؤال و در جواب

20.20                             فرش بی فرّاش پیچیده شود خانه بی مكناس روبیده شود

20.21                             تخت او سیار بی حمال شد حلقه و در، مطرب و قوال شد

20.22                             خانۀ دل بین ز غم ژولیده شد بی كناس از توبه ای روبیده شد

20.23                             هست در دل زندگی دار الخلود در زبانم چون نمی آید، چه سود ؟

20.24                             * چونکه گشت آن مسجد اقصی تمام ز اهتمامات سلیمان والسلام

20.25                             چون سلیمان در شدی هر بامداد مسجد اندر، بهر ارشاد عباد

20.26                             پند دادی، گه به گفت و لحن و ساز گه به فعل اعنی ركوع با نیاز

20.27                             پندِ فعلی، خلق را جذاب تر كاو رسد در جان ِ هر بیگوش و كر

20.28                             واندر آن، وهم امیری كم بود در حشم، تاثیر آن محكم بود

20.29                              

21. قصۀ آغاز خلافت عثمان و خطبۀ وی در بیان آنكه ناصح فعال به فعل به از ناصح قوال به قول

21.1                                    قصۀ عثمان كه بر منبر برفت چون خلافت یافت بشتابید تفت

21.2                                    منبر مهتر كه سه پایه بُدَست رفت بوبكر و دوم پایه نشست

21.3                                    بر سوم پایه عمر، در دور خویش از برای حرمت اسلام و كیش

21.4                                    دور عثمان آمد او بالای تخت بر شد و بنشست آن محمود بخت

21.5                                    پس سؤالش كرد شخصی بو الفضول كان دو ننشستند بر جای رسول

21.6                                    پس تو چون جُستی از ایشان برتری ؟ چون به رُتبت تو از ایشان كمتری

21.7                                    گفت: اگر جایم سیم پایه بُدی وهم مثلیّ عمرتان میشدی

21.8                                    ور دوم پایه شدم من جای جو گفتئی: مثل ابوبکر است او

21.9                                    هست این بالا مقام مصطفی وهم مثلی نیست با آن شه مرا

21.10                             بعد از آن بر جای خطبه آن ودود تا به قرب عصر لب خاموش بود

21.11                             زهره نی كس را كه گوید: هین بخوان یا برون آید ز مسجد آن زمان

21.12                             هیبتی بنشسته بُد بر خاص و عام پُر شده از نور یزدان صحن و بام

21.13                             هر كه بینا، ناظر آن نور بود كور را زآن تاب هم گرمی فزود

21.14                             تا ز گرمی فهم كردی آن ضریر كه بر آمد آفتابی بس منیر

21.15                             لیك این گرمی گشاید دیده را تا ببیند عین هر بشنیده را

21.16                             گرمی اش را ضجرتی و حالتی ز آن تبش دل را گشادی فسحتی

21.17                             كور چون شد گرم از نور قدَم از فرح گوید كه: من بینا شدم

21.18                             سخت خوش مستی، ولی ای بو الحسن پاره ای راه است تا بینا شدن

21.19                             این نصیب كور باشد ز آفتاب صد چنین، والله اعلم بالصواب

21.20                             وآنكه او این نور را بینا بود شرح او، كی كار بو سینا بود ؟

21.21                             ور شود صد تو كه باشد این زبان كاو بجنباند به كف پردۀ عیان

21.22                             وای بر وی گر بساید پرده را تیغ اللهی كند دستش جدا

21.23                             دست چه بود؟ خود سرش را بر كند آن سری كز جهل سرها می كند

21.24                             این به تقدیر سخن گفتم تو را ور نه خود دستش كجا و این كجا ؟

21.25                             خاله را خایه بُدی، خالو بُدی این به تقدیر آمدست ار او بدی

21.26                             از زبان تا چشم، كاو پاك از شك است صد هزاران سال گویم، اندك است

21.27                             هین مشو نومید، نور از آسمان حق چو خواهد، میرسد در یك زمان

21.28                             صد اثر در كانها از اختران میرساند قدرتش در هر زمان

21.29                             اختر گردون ظلم را ناسخ است اختر حق، در صفاتش راسخ است

21.30                             چرخ ِ پانصد ساله راه، ای مستعین در اثر نزدیك آمد با زمین

21.31                             سه هزاران سال و پانصد تا زحل دم به دم خاصیتش آرد عمل

21.32                             درهمش آرد چو سایه در ایاب طول سایه چیست پیش آفتاب ؟

21.33                             وز نفوس پاك اختروش مدد سوی اخترهای گردون میرسد

21.34                             ظاهر آن اختران قوّام ما باطن ما گشته قوّام سما

 

22. در بیان آن كه حكما گویند: آدمی عالم صغری است و حكمای الهی گویند: آدمی عالم كبری است زیرا که آن علم حكما بر صورت آدمی مقصور بود و علم این حكما در حقیقت حقیقت آدمی موصول بود

22.1                                    پس به صورت عالم صغری توئی پس به معنی عالم كبری توئی

22.2                                    ظاهر آن شاخ اصل میوه است باطنا بهر ثمر شد شاخ هست

22.3                                    گر نبودی میل و امید ثمر كی نشاندی باغبان هر سو شجر ؟

22.4                                    پس به معنی آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد

22.5                                    مصطفی زین گفت: كادم و انبیا خلف من باشند در زیر لوا

22.6                                    بهر این فرموده است آن ذوفنون رمز "نحن الاخرون السابقون"

22.7                                    گر به صورت من ز آدم زاده ام من به معنی جدّ جدّ افتاده ام

22.8                                    كز برای من بُدش سجدۀ ملك وز پی من رفت بر هفتم فلك

22.9                                    پس ز من زائید در معنی پدر پس ز میوه زاد در معنی شجر

22.10                             اوّل فكر آخر آمد در عمل خاصه فكری كاو بود وصف ازل

22.11                             حاصل اندر یك زمان از آسمان میرود می آید ایدر كاروان

22.12                             نیست بر این كاروان این ره دراز كی مفازه زفت آید با مفاز ؟

22.13                             دل به كعبه میرود در هر زمان جسم طبع دل بگیرد ز امتنان

22.14                             این دراز و كوتهی مر جسم راست چه دراز و كوته آنجا كه خداست ؟

22.15                             چون خدا مر جسم را تبدیل كرد رفتنش بی فرسخ و بی میل كرد

22.16                             صد امید است این زمان، بردار گام عاشقانه، ای فتی، خلّ الكلام

22.17                             گر چه پیلۀ چشم بر هم میزنی در سفینه خفته ای، ره می كنی

 

23. تفسیر این حدیث كه مثل امتی كمثل سفینة نوح من تمسك بها نجا و من تخلف عنها غرق

23.1                                    بهر این فرمود پیغمبر كه من همچو كشتی ام به طوفان زمن

23.2                                    ما و اصحابیم چون كشتی نوح هر كه دست اندر زند یابد فتوح

23.3                                    چونكه با شیخی، تو دور از زشتیی روز و شب سیّاری و در كشتیی

23.4                                    در پناه جان جان بخشی قوی خفته در کشتیّ و در ره میروی

23.5                                    مگسل از پیغمبر ایام خویش تكیه كم كن بر فن و بر كام خویش

23.6                                    گر چو شیری، چون روی ره بی دلیل همچو روبه در ضلالی و ذلیل

23.7                                    هین مپر، الا كه با پرهای شیخ تا ببینی عون ِ لشكرهای شیخ

23.8                                    یك زمانی موج لطفش بال توست آتش قهرش دمی حمّال توست

23.9                                    قهر او را ضد لطفش كم شِمَر اتحاد هر دو بین اندر اثر

23.10                             یك زمان چون خاك سبزت میكند یك زمان پر باد و گبزت میكند

23.11                             جسم ِ عارف را دهد وصف جماد تا بر او روید گل و نسرین شاد

23.12                             لیك او بیند، نبیند غیر او جز به مغز پاك ندهد خلد بو

23.13                             مغز را خالی كن از انكار یار تا كه ریحان یابد از گلزار یار

23.14                             تا بیابی بوی خلد از یار من چون محمد، بوی رحمن از یمن

23.15                             در صف معراجیان گر بیستی چون بُراقت پر گشاید، نیستی

23.16                             نی چو معراج زمینی تا قمر بلكه چون معراج كلكی تا شكر

23.17                             نی چو معراج بخاری تا سما بل چو معراج جنینی تا نها

23.18                             خوش بُراقی گشت، خنگ نیستی سوی هستی آردت، گر بیستی

23.19                             كوه و دریاها سُمش مَس میكند تا جهان ِ حسّ را پس میكند

23.20                             پا بكش در كشتی و می رو روان چون سوی معشوق ِ جان ِ جان روان

23.21                             دست نی و پای نی رو تا قدم آنچنان كه تاخت جانها از عدم

23.22                             بردریدی در سخن پردۀ قیاس گر نبودی سمع سامع را نعاس

23.23                             ای فلك بر گفتِ او گوهر ببار از جهان او جهانا شرم دار

23.24                             گر بباری، گوهرت صد تا شود جامدت بیننده و گویا شود

23.25                             پس نثاری كرده باشی بهر خَود چون كه هر سرمایۀ تو صد شود

 

24. قصۀ هدیه فرستادن بلقیس از شهر سبا سوی سلیمان علیه السلام

24.1                                    * همچو آن هدیه که بلقیس از سبا بر سلیمان میفرستاد، ای کیا

24.2                                    هدیۀ بلقیس چل استر بُدست بار آنها جمله خشت زر بُدست

24.3                                    چون به صحرای سلیمانی رسید فرش آن را جمله زرّ ِ پخته دید

24.4                                    بر سر زر تا چهل منزل براند تا كه زر را در نظر، آبی نماند

24.5                                    بارها گفتند: زر را وابریم سوی مخزن، ما چه بیگار اندریم ؟

24.6                                    عرصه ای كش خاك زر ِ ده، دهی است زر به هدیه بردن آنجا ابلهی است

24.7                                    ای ببرده عقل، هدیه تا اله عقل، آنجا كمتر است از خاكِ راه

24.8                                    چون كساد هدیه آنجا شد پدید شرمساریشان همی واپس كشید

24.9                                    باز گفتند: ار كساد و، ار روا چیست بر ما؟ بنده فرمانیم ما

24.10                             گر زر و گر خاك، ما را بردنیست امر فرمانده، بجا آوردنیست

24.11                             گر بفرمایند كه: واپس برید هم به فرمان، تحفه را باز آورید

24.12                             * امر و فرمان را همی باید شنید تا بدانجا هدیه را باید کشید

24.13                             پس روان گشتند هدیه آوران تا به تخت آن سلیمان جهان

24.14                             خندش آمد چون سلیمان آن بدید كز شما من كی طلب كردم مزید ؟

24.15                             من نگفتم که به هدیه استم امید بلكه گفتم: لایق هدیه شوید

24.16                             كه مرا از غیب، نادر هدیه هاست كه بشر آن را نیارد نیز خواست

24.17                             میپرستید اختری، كاو زر كند رو به او آرید، كاو اختر كند

24.18                             میپرستید آفتاب چرخ را خوار كرده جان عالی نرخ را

24.19                             آفتاب، از امر حق طباخ ِ ماست ابلهی باشد، كه گوئیم او خداست

24.20                             آفتابت گر بگیرد چون كنی ؟ آن سیاهی زو، تو چون بیرون كنی ؟

24.21                             نی به درگاه خدا آری صداع ؟ كه سیاهی را ببر، واده شعاع

24.22                             گر ُكشندت نیم شب، خورشید كو ؟ تا بنالی، یا امان خواهی از او

24.23                             حادثات اغلب به شب واقع شود و آن زمان معبود تو غائب بود

24.24                             سوی حق، گر ز آستانه َخم شوی وا رهی از اختران، مَحرم شوی

24.25                             چون شوی مَحرم، گشایم با تو لب تا ببینی آفتاب نیم شب

24.26                             جز روان پاك او را شرق نی در طلوعش روز و شب را فرق نی

24.27                             روز آن باشد كه او شارق شود شب نماند چونکه او بارق شود

24.28                             چون نماید ذره پیش آفتاب ؟ خور چنان باشد در آن انوار و تاب

24.29                             آفتابی را كه رخشان میشود دیده پیشش ُكند و حیران میشود

24.30                             همچو ذره بینی اش در نور ِ عرش پیش نور بی حدِ موفور عرش

24.31                             بینی اش مسكین و خوار و بی قرار دیده را قوّت شده از كردگار

24.32                             كیمیائی كه از او یك مأثری بر دخان افتاد، گشت آن اختری

24.33                             نادر اكسیری، كه از وی نیم تاب بر ظلامی زد، بكردش آفتاب

24.34                             بوالعجب میناگری، كز یك عمل بست چندین خاصیت را بَرّ زُحَل

24.35                             باقی دُرهای جان و اختران هم بر این مقیاس، ای طالب بدان

24.36                             دیدۀ حسی، زبون ِ آفتاب دیدۀ ربانئی جوی و بیاب

24.37                             تا زبون گردد به پیش آن نظر شعشعات آفتاب با شرر

24.38                             * كان نظر نوری و، این ناری بود نار پیش نور، بس تاری بود

 

25. كرامات و نور شیخ عبد الله مغربی قدس سره

25.1                                    گفت عبد الله شیخ مغربی شصت سال از شب ندیدم من شبی

25.2                                    من ندیدم ظلمتی در شصت سال نی به روز و نی به شب نی ز اعتلال

25.3                                    صوفیان گفتند، صدق ِ قال او شب همی رفتیم در دنبال او

25.4                                    در بیابانهای پُر از خار و گو او چو ماه بدر ما را پیش رو

25.5                                    روی پس ناكرده میگفت او به شب هین گو آمد، میل كن در سوی چپ

25.6                                    باز گفتی بعد یك دم: سوی راست میل كن، زیرا كه خاری پیش پاست

25.7                                    روز گشتی پای بوسش گشته ما زآنکه بودی پاکش از گِل، هر دو پا

25.8                                    * روز گشتی پاش را ما پای بوس گشته پاهایش چو پاهای عروس

25.9                                    نی ز خاك و، نی ز گِل بر وی اثر نه از خراش خار و آسیب حجر

25.10                             مغربی را مشرقی كرده خدای كرده مغرب را چو مشرق نور زای

25.11                             نور این شمس شموسی فارس است روز خاص و عام را او حارس است

25.12                             چون نباشد حارس آن نور مجید ؟ كه هزاران آفتاب آرد پدید

25.13                             تو به نور او همی رو، در امان در میان اژدها و كژدمان

25.14                             پیش پیشت میرود آن نور ِ پاك میكند هر رهزنی را چاك چاك

25.15                             یوم لا یخزی النَّبی را راست دان نور "یسعی بین ایدیهم" بخوان

25.16                             گر چه گردد در قیامت آن فزون از خدا اینجا بخواهید آزمون

25.17                             كاو ببخشد هم به میغ و هم به ماغ نور ِ جان، والله اعلم بالبلاغ

 

26. باز گردانیدن سلیمان علیه السلام رسولان بلقیس را با آن هدیه ها كه آورده بودند سوی بلقیس و دعوت كردن سلیمان بلقیس را به ایمان و ترك آفتاب پرستی

26.1                                    باز گردید ای رسولان خجل زر شما را، دل به من آرید، دل

26.2                                    این زر من، بر سر آن زر نهید كوری تن فرج استر را دهید

26.3                                    فرج استر لایق حلقۀ زر است زر ِ عاشق، روی زرد اصفر است

26.4                                    كه نظرگاه خداوند است آن كز نظر انداز خورشید است، كان

26.5                                    كو نظرگاه شعاع آفتاب ؟ كو نظرگاه خداوند لباب ؟

26.6                                    از گرفت من، ز جان اسپر كنید گر چه اكنون هم گرفتار منید

26.7                                    مرغ فتنۀ دانه، بر بام است او پر گشاده، بستۀ دام است او

26.8                                    چون به دانه داد او دل را به جان ناگرفته، مر و را بگرفته دان

26.9                                    آن نظرها كه به دانه می كند آن گره دان، كاو به پا بر میزند

26.10                             دانه گوید: گر تو میدزدی نظر من همی دزدم ز تو صبر و مقر

26.11                             چون گشایند آن نظر این سو تو را پس مدان از خویشتن غافل مرا

26.12                             * چون كشیدت آن نظر اندر پی ام پس بدانی كز تو من غافل نی ام

 

27. قصۀ عطاری كه سنگ ترازوی او گِل سر شوی بود و دزدیدن مشتری گِلخوار، از آن گل هنگام سنجیدن شكر و دیدن عطار و نادیده کردن مر ورا

27.1                                    پیش عطاری یكی ِگل خوار رفت تا خرد ابلوج قند خاص زفت

27.2                                    پس بَر ِ عطار، طرّار دو دل موضع سنگ ترازو بود گِل

27.3                                    * گفت عطار: ای جوان، ابلوج من هست نیکو بی تکلف بی سخن

27.4                                    لیک گِل، سنگِ ترازوی من است گر تو را میل شكر بخریدن است

27.5                                    گفت: هستم در مهمی قند جو سنگِ میزان، هر چه خواهد، باش گو

27.6                                    گفت با خود: پیش آنكه گِلخور است سنگ چه بود؟ گِل نكوتر از زر است

27.7                                    همچو آن دلاله كاو گفت: ای پسر نو عروسی یافتم بس خوب فر

27.8                                    سخت زیبا، لیك هم یك چیز هست كان ستیره، دختر حلواگر است

27.9                                    گفت: بهتر، این چنین خود گر بود دختر او چرب و شیرین تر بود

27.10                             گر نداری سنگ و، سنگت از گِل است این به و، به ِگل مرا، قوتِ دل است

27.11                             اندر آن كفۀ ترازو ز اعتداد او بجای سنگ آن گِل را نهاد

27.12                             پس برای كفۀ دیگر به دست هم به قدر آن شكر را می شكست

27.13                             چون نبودش تیشه ای، او دیر ماند مشتری را منتظر آنجا نشاند

27.14                             رویش آن سو بود، ِگلخور ناشگفت ِگل از او پوشیده دزدیدن گرفت

27.15                             ترس ترسان، كه نیاید ناگهان چشم او بر من فتد از امتحان

27.16                             دید عطار آن و خود مشغول كرد كه فزون تر دزد از این، ای روی زرد

27.17                             گر بدزدی، و ز ِگل، من میبری رو كه هم از پهلوی خود میخوری

27.18                             تو همی ترسی ز من، لیك از خری من همی ترسم كه تو كمتر خوری

27.19                             چون ببینی تو شكر را، ز آزمود پس بدانی کاحمق و غافل كه بود

27.20                             گر چه مشغولم، چنان احمق نیم كه شكر افزون كشی تو از نی ام

27.21                             مرغ از آن دانه نظر خوش میكند دانه هم از دور، راهش میزند

27.22                             گر ز راه چشم حظی میبری نی كباب از پهلوی خود میخوری ؟

27.23                             این نظر از دور، چون تیر است و سمّ عشقت افزون میشود، صبر تو كم

27.24                             مال دنیا، دام مرغان ضعیف مُلك عقبی، دام مرغان شریف

27.25                             تا بدین مُلكی كه او دامیست ژرف در شكار آیند مرغان شگرف

27.26                             من سلیمان، می نخواهم ملكتان بلكه من ِبرهانم از هر هَلكتان

27.27                             كاین زمان هستید خود مملوك ملك مالكِ مُلك، آنكه او بجهید ز هلك

27.28                             باژگونه، ای اسیر این جهان نام خود كردی امیر این جهان

27.29                             ای تو بندۀ این جهان، محبوس جان چند گوئی خویش را خواجۀ جهان ؟

 

28. دل داری كردن و نواختن سلیمان علیه السلام مر آن رسولان را و دفع وحشت و آزار از دل ایشان و عذر قبول ناكردن هدیه شرح كردن با ایشان

28.1                                    ای رسولان، میفرستمتان رسول ردّ من بهتر شما را، از قبول

28.2                                    پیش بلقیس آنچه دیدید از عجب باز گوئید از بیابان ذهب

28.3                                    * که چهل منزل به روی زر بُدید وز چنین هدیه خجل چون میشدید

28.4                                    تا بداند كه به زر طامع نه ایم ما زر، از زر آفرین آورده ایم

28.5                                    آنكه، گر خواهد، همه خاك زمین سر به سر زر گردد و دُرّ ثمین

28.6                                    حق برای آن كند، ای زر گزین روز محشر این زمین را نقره گین

28.7                                    فارغیم از زر كه ما بس پُر فنیم خاكیان را سر به سر زرین كنیم

28.8                                    از شما كی كدیۀ زر میكنیم ؟ ما شما را كیمیاگر میكنیم

28.9                                    ترك آن گیرید، گر ملك سباست كه برون ِ آب و گِل، بس ملكهاست

28.10                             تخته بند است آنكه تختش خوانده ای صدر پنداری و، بر در مانده ای

28.11                             پادشاهی نیستت بر ریش خَود پادشاهی چون كنی بر نیك و بد

28.12                             بی مراد تو شود ریشت سپید شرم دار از ریش خود، ای كژ امید

28.13                             مالك الملك است هر كش سر نهد بی جهان ِ خاك صد ملكش دهد

28.14                             لیك ذوق سجده ای پیش خدا خوشتر آید از دو صد دولت تو را

28.15                             پس بنالی كه نخواهم ملكها ملك آن سجده مسلم كن مرا

28.16                             پادشاهان جهان، از بد رگی بو نبردند از شراب بندگی

28.17                             ور نه ادهم وار، سر گردان و دنگ ملك را بر هم زدندی بیدرنگ

28.18                             لیك حق بهر ثبات این جهان مُهرشان بنهاد بر چشم و دهان

28.19                             تا شود شیرین بر ایشان تخت و تاج که ستانیم از جهان داران خراج

28.20                             از خراج ار جمع آری زر چو ریگ آخر آن از تو بماند مرده ریگ

28.21                             همره جانت نگردد ملك و زر زر بده، سرمه ستان بهر نظر

28.22                             تا ببینی كاین جهان چاهیست تنگ یوسفانه آن رسن آری به چنگ

28.23                             تا بگوید، چون ز چاه آئی به بام جان كه: "یا بشری، لی هذا غلام"

28.24                             هست در چاه انعكاسات نظر كمترین آنكه نماید سنگ زر

28.25                             وقت بازی، كودكان را ز اختلال مینماید آن خزفها، زر و مال

28.26                             عارفانش، كیمیاگر گشته اند تا كه شد كانها بَر ِ ایشان نژند

 

29. دیدن درویشی جماعت مشایخ را در خواب و در خواست كردن روزی حلال، بی مشغول شدن به كسب و از عبادت ماندن، و ارشاد ایشان او را به میوه های تلخ و ترش كوهی بر وی شیرین شدن به داد آن مشایخ

29.1                                    آن یكی درویش گفت اندر سمر خضریان را من بدیدم، خواب در

29.2                                    گفتم ایشان را كه: روزی حلال از كجا نوشم كه نبود آن وبال

29.3                                    مر مرا سوی كهستان راندند میوه ها ز آن بیشه می افشاندند

29.4                                    كه خدا شیرین بكرد آن میوه را در دهان تو به همتهای ما

29.5                                    هین بخور پاك و حلال و بی حسیب بی صداع و نقل و بالا و نشیب

29.6                                    پس مرا ز آن رزق، نطقی رو نمود ذوق ِ گفتِ من، خردها میربود

29.7                                    گفتم: این فتنه است، ای رب جهان بخششی ده از همه خلقان نهان

29.8                                    شد سخن از من، دل خوش یافتم چون انار از ذوق می بشكافتم

29.9                                    گفتم: ار چیزی نباشد در بهشت غیر این شادی كه دارم در سرشت

29.10                             هیچ نعمت آرزو ناید دگر زین نپردازم به خورد نیشكر

29.11                             مانده بود از كسب، یك دو حبه ام دوخته در آستین ِ جُبه ام

 

30. نیت كردن او، كه این زر بدهم بدان هیزم كش چون من روزی یافتم به كرامات مشایخ و رنجیدن آن هیزم كش از ضمیر و نیت او

30.1                                    آن یكی درویش هیزم میكشید خسته و مانده، ز بیشه در رسید

30.2                                    پس بگفتم: من ز روزی فارغم زین سپس از بهر رزقم نیست غم

30.3                                    میوۀ مكروه بر من خوش شدست رزق خاصی جسم را آمد به دست

30.4                                    چونكه من فارغ شدستم از گلو حبه ای چند است، این بدهم بدو

30.5                                    بدهم این زر را بدین تكلیف كش تا دو سه روزك شود از قوت خَوش

30.6                                    خود ضمیرم را همی دانست او زانكه سمعش داشت نور از شمع هو

30.7                                    بود پیشش سرّ هر اندیشه ای چون چراغی در درون شیشه ای

30.8                                    هیچ پنهان می نشد از وی ضمیر بود بر مضمون دلها او امیر

30.9                                    پس همی منگید با خود زیر لب در جواب فكرتم آن بو العجب

30.10                             كاین بود اندیشه ات بهر ملوك ؟ كیف تلقی الرزق، ان لم یرزقوك ؟

30.11                             من نمی كردم سخن را فهم لیك بر دلم می زد عتابش نیك نیك

30.12                             سوی من آمد به هیبت همچو شیر تنگ هیزم را نهاد از پشت زیر

30.13                             پرتو حالی كه او هیزم نهاد لرزه ای بر هر هفت عضو من فتاد

30.14                             گفت: یا رب، گر ترا خاصان هی اند كه مبارك دعوت و فرّخ پی اند

30.15                             لطف تو خواهم كه میناگر شود این زمان، این تنگ هیزم، زر شود

30.16                             در زمان دیدم كه زر شد هیزمش همچو آتش بر زمین می تافت خَوش

30.17                             من در آن بی خود شدم، تا دیرگه چونكه با خویش آمدم من از وله

30.18                             بعد از آن گفت: ای خدا، گر آن كبار بس غیورند و گریزان ز اشتهار

30.19                             باز این را بندِ هیزم ساز زود بی توقف، هم بر آن حالی كه بود

30.20                             در زمان هیزم شد آن اغصان زر مست شد در كار او عقل و نظر

30.21                             بعد از آن برداشت هیزم را و رفت سوی شهر، از پیش من، او تیز و تفت

30.22                             خواستم تا از پی آن شه روم پرسم از وی مشكلات و، بشنوم

30.23                             بسته كرد آن هیبت او مر مرا پیش خاصان، ره نباشد عامه را

30.24                             ور كسی را ره شود، گو: سر فشان كان بود از رحمت و از جذبشان

30.25                             پس غنیمت دار آن توفیق را چون بیابی صحبت صدیق را

30.26                             نی چو آن ابله، كه یابد قرب شاه سهل و آسان در فتد آن دم ز راه

30.27                             چون ز قربانی دهندش بیشتر پس بگوید: ران ِ گاو است این مگر ؟

30.28                             نیست این از ران گاو، ای مفتری ران گاوت می نماید از خری

30.29                             بذل شاهانه ست این، بی رشوتی بخشش محض است این، از رحمتی

 

31. تحریض سلیمان مر رسولان را بتعجیل بهجرت بلقیس بهر ایمان

31.1                                    همچنان كه شه سلیمان در نبرد جذب خیل و لشكر بلقیس كرد

31.2                                    كه بیائید ای عزیزان زود زود كه بر آمد موجها از بحر ِ جود

31.3                                    سوی ساحل میفشاند بی خطر جوش موجش هر زمانی صد گهر

31.4                                    الصلا گفتیم، ای اهل رشاد كاین زمان رضوان در ِ جنت گشاد

31.5                                    پس سلیمان گفت: ای پیكان روید سوی بلقیس و، بدین دین بگروید

31.6                                    پس بگوئیدش: بیا اینجا تمام زود كه " ِان الله یدعو بالسلام"

31.7                                    هین بیا ای طالب دولت، شتاب كه فتوح است این زمان و فتح باب

31.8                                    ای كه تو طالب نه ای، تو هم بیا تا طلب یابی از آن یار وفا

 

32. سبب هجرت ابراهیم ادهم و ترك ملك خراسان

32.1                                    ملك بر هم زن تو، ادهم وار زود تا بیابی همچو او ملك خلود

32.2                                    خفته بود آن شه شبانه بر سریر حارسان بر بام اندر دار و گیر

32.3                                    قصد شه از حارسان آن هم نبود كه كند ز آن دفع دزدان و رنود

32.4                                    او همی دانست كان كاو عادل است فارغ است از واقعه، ایمن دل است

32.5                                    عدل باشد پاسبان كامها نی به شب چوبك زنان بر بامها

32.6                                    لیك بُد مقصودش از بانگِ رباب همچو مشتاقان خیال آن خطاب

32.7                                    نالۀ سرنا و تهدید دُهُل چیزكی ماند بدان ناقور كل

32.8                                    پس حكیمان گفته اند: این لحنها از دوار چرخ بگرفتیم ما

32.9                                    بانگ گردشهای چرخ است، این كه خلق می سرایندش به طنبور و به حلق

32.10                             مومنان گویند: كاثار بهشت نغز گردانید هر آواز ِ زشت

32.11                             ما همه اجزای آدم بوده ایم در بهشت آن لحنها بشنوده ایم

32.12                             گر چه بر ما ریخت آب و ِگل شكی یادمان آید از آنها اندكی

32.13                             لیك چون آمیخت با خاك كرَب كی دهد این زیر و این بم آن طرب ؟

32.14                             آب چون آمیخت با بول و کمیز گشت ز آمیزش مزاجش تلخ و تیز

32.15                             چیزكی از آب هستش در جسد بول زآنرو آتشی را می ُكشد

32.16                             گر نجس شد آب، این طبعش بماند كاتش غم را به طبع خود نشاند

32.17                             پس غذای عاشقان آمد سماع كه در او باشد خیال اجتماع

32.18                             قوتی گیرد خیالات ضمیر بلكه صورت گردد از بانگ صفیر

32.19                             آتش عشق از نواها گشت تیز آنچنان كه آتش آن جوز ریز

 

33. حكایت آن مرد تشنه كه از سر جوز بن جوز در جوی آب میریخت كه در گو بود و به آب نمی رسید تا به افتادن جوز بانگ آب بشنود و او را چون سماع خوش بانگ آب اندر طرب می آورد

33.1                                    در نغولی بود آب، آن تشنه ماند بر درخت جوز و، جوزی می فشاند

33.2                                    می فتاد از جوز بُن، جوز اندر آب بانگ می آمد، همی دید او حباب

33.3                                    عاقلی گفتش كه: بگذار ای فتا جوزها خود تشنگی آرد تو را

33.4                                    * پیشتر در آب میافتد ثمر آب در پستیست، از تو دورتر

33.5                                    پیشتر در آب میافتد ببین می برد آبش تو را، چه سود از این؟

33.6                                    تا تو از بالا فرو آئی به زیر آب، جوزت برده باشد، ای دلیر

33.7                                    گفت: قصدم زین فشاندن جوز نیست تیزتر بنگر، بر این ظاهر مأیست

33.8                                    قصد من آن است كاید بانگ آب هم ببینم بر سر آب این حباب

33.9                                    تشنه را خود شغل چبود در جهان ؟ گِرد پای حوض گشتن جاودان

33.10                             گرد جو و، گرد آب و بانگ آب همچو حاجی، طائف كعبۀ صواب

33.11                             همچنان مقصود من زین مثنوی ای ضیاء الحق حسام الدین توئی

33.12                             مثنوی اندر فروع و در اصول جمله آن ِ توست و كردستی قبول

33.13                             * التجا بر توست و بر امداد تو تکیه بر اشفاق و بر اسعاد تو

33.14                             * مثنوی اندر اصول و در فروع میکند زیر لوای تو رجوع

33.15                             * مثنوی اندر اصول و ابتدا جمله بهر توست و بر توست انتها

33.16                             * در قبول توست عزّ و مقبلی زآنکه شاه جان و سلطان دلی

33.17                             در قبول آرند شاهان نیك و بد چون قبول آرند، نبود هیچ رد

33.18                             چون نهالی كاشتی آبش بده چون گشادش داده ای، بگشا گره

33.19                             قصدم از الفاظ او راز تو است قصدم از انشایش آواز تو است

33.20                             پیش من آوازت، آواز خداست عاشق از معشوق، حاشا كی جداست ؟

33.21                             اتصالی بی تكیف بی قیاس هست رب الناس را با جان ِ ناس

33.22                             لیك گفتم ناس من، نسناس نی ناس، غیر جان ِ جان اشناس، نی

33.23                             ناس مردم باشد و، كو مردمی ؟ تو سر مردم ندیدستی دمی

33.24                             ما رَمَیتَ إِذْ رَمَیتَ خوانده ای لیك جسمی، در تجزی مانده ای

33.25                             مُلك جسمت را چو بلقیس، ای غبی ترك كن بهر سلیمان نبی

33.26                             می كنم لا حول، نی از گفت خویش بلكه از وسواس آن اندیشه كیش

33.27                             كاو خیالی میكند در گفتِ من در دل از وسواس و انكارات و ظن

33.28                             میكنم لا حول، یعنی چاره نیست چون تو را در دل به ضدم گفتنیست

33.29                             چونكه گفتِ من گرفتت در گلو من خمش كردم، تو زین پس خود بگو

33.30                             آن یكی نائی، خوش، نی میزدست ناگهان از مقعدش بادی بجَست

33.31                             نای را بر كون نهاد، او كه: ز من گر تو بهتر میزنی، بستان بزن

33.32                             ای مسلمان، خود ادب اندر طلب نیست الا حمل از هر بی ادب

33.33                             هر كه را بینی شكایت میكند كان فلان كس راست، طبع و خوی بد

33.34