Masnavi 3

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر سوم مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد.

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. مقدمه دفتر سوم

1.1                                        ای ضیاء الحق، حسام الدین بیار این سوم دفتر كه سنت شد سه بار

1.2                                        بر گشا گنجینۀ اسرار را در سیوم دفتر بهل اعذار را

1.3                                       قوّتت از قوت حق میزهد نه از عروقی كز حرارت میجهد

1.4                                       این چراغ شمس، كاو روشن بود نه از فتیل و پنبه و روغن بود

1.5                                       سقف گردون، كاو چنین دایم بود نه از طناب و اُستنی قایم بود

1.6                                       قوّت جبریل از مطبخ نبود بود از دیدار خلاق ودود

1.7                                       همچنان این قوّت ابدال حق هم ز حق دان، نه از طعام و از طبق

1.8                                       جسمشان را هم ز نور اِسرَشته اند تا ز روح و از ملك بگذشته اند

1.9                                       چونكه موصوفی به اوصاف جلیل بر تو آتش شد گلستان چون خلیل

1.10                                پنج حس و شش جهت گشت از تو رام ای عناصر مر مزاجت را غلام

1.11                                هر مزاجی را عناصر مایه است وین مزاجت برتر از هر پایه است

1.12                                این مزاجت از جهان منبسط وصف وحدت را كنون شد ملتقط

1.13                                ای دریغا عرصۀ افهام خلق سخت تنگ آمد، ندارد خلق، حلق

1.14                                ای ضیاء الحق به حذق رای تو حلق بخشد سنگ را حلوای تو

1.15                                كوه طور اندر تجلی حلق یافت تا كه می نوشید و، می را بر نتافت

1.16                                صار دكا ً منه و انشق الجبل هل رأیتم من جبل رقص الجمل

1.17                                لقمه بخشی، آید از هر كس به كس حلق بخشی، كار یزدان است و بس

1.18                                حلق بخشد جسم را و روح را حلق بخشد بهر هر عضوی جدا

1.19                                این گهی بخشد كه اجلالی شوی از دغا و از دغل خالی شوی

1.20                                تا نگویی سرّ سلطان را به كس تا نریزی قند را پیش مگس

1.21                                گوش آن كس نوشد اسرار جلال كاو چو سوسن، ده زبان افتاد و لال

1.22                                حلق بخشد خاك را لطف خدا تا خورد آب و بروید صد گیا

1.23                                باز خاكی را ببخشد حلق و لب تا گیاهش را خورد اندر طلب

1.24                                چون گیاهش خورد، حیوان گشت زفت گشت حیوان لقمۀ انسان و رفت

1.25                                باز خاك آمد، شد اكال بشر چون جدا شد از بشر روح و بصر

1.26                                ذره ها دیدم دهانشان جمله باز گر بگویم خوردشان، گردد دراز

1.27                                برگها را برگ، از انعام او دایگان را دایه، لطف عام او

1.28                                رزقها را رزقها او میدهد زانكه گندم بی غذائی کی زهد؟

1.29                                نیست شرح این سخن را منتها پاره ای گفتم، بدان زآن پاره ها

1.30                                جمله عالم، آكل و مأكول دان باقیان را مقبل و مقبول دان

1.31                                این جهان و ساكنانش منتشر وآن جهان و سالكانش مستمر

1.32                                این جهان و عاشقانش منقطع اهل آن عالم مخلد مجتمع

1.33                                پس كریم آن است، كاو خود را دهد آب حیوانی كه ماند تا ابد

1.34                                باقیات الصالحات آمد كریم رسته از صد آفت و اخطار و بیم

1.35                                گر هزارانند، یك تن بیش نیست چون خیالاتِ عدد اندیش نیست

1.36                                آكل و مأكول را حلق است و نای غالب و مغلوب را عقل است و رای

1.37                                حلق بخشید او عصای عدل را خورد او چندان عصا و حبل را

1.38                                واندر او افزون نشد ز آن جمله اكل زانكه حیوانی نبودش اكل و شكل

1.39                                مر یقین را چون عصا هم حلق داد تا بخورد او هر خیالی را كه زاد

1.40                                پس معانی را چو اعیان حلقهاست رازق حلق معانی هم خداست

1.41                                پس ز ماهی تا بماه، از خلق نیست كه به جذب مایه او را حلق نیست

1.42                                حلق نفس از وسوسه خالی شود میهمان وحی اجلالی شود

1.43                                * حلق جان از فكر تن خالی شود وآنگهان روزیش اجلالی شود

1.44                                حلق عقل و دل چو خالی شد ز فکر یافت او بی هضم معده رزق ِ بکر

1.45                                شرط، تبدیل مزاج آمد، ِبدان كز مزاج بَد بود مرگ بَدان

1.46                                چون مزاج آدمی گِل خوار شد زرد و بَد رنگ و سقیم و خوار شد

1.47                                چون مزاج زشت او تبدیل یافت رفت زشتی و، رُخش چون شمع تافت

1.48                                * دایه ای كو طفل شیر آموز را ؟ تا به نعمت خوش كند پتفوز را

1.49                                * دایه ای کو شیر خواره طفل را تا ز نعمتها کند او را غذا

1.50                                گر ببندد راه یک پستان بر او بر گشاید راه صد بُستان بر او

1.51                                زانكه پستان شد حجاب آن ضعیف از هزاران نعمت و خوان و رغیف

1.52                                پس حیات ماست موقوف فطام اندك اندك جهد كن، تم الكلام

1.53                                چون جنین بُد آدمی، خون بُد غذا از نجس، پاكی بَرَد مومن كذا

1.54                                چون جنین بُد آدمی خونخوار بود بود او را بود از خون تار و پود

1.55                                از فطام خون غذایش شیر شد و از فطام شیر لقمه گیر شد

1.56                                و ز فطام لقمه، لقمانی شود طالبِ مطلوبِ پنهانی شود

1.57                                گر جنین را كس بگفتی در رحم هست بیرون عالمی بس منتظم

1.58                                یك زمین خرمی با عرض و طول اندر او بس نعمت و بیحد اكول

1.59                                كوهها و بحرها و دشتها بوستان ها، باغ ها و كشتها

1.60                                آسمانی بس بلند و پُر ضیا آفتاب و ماهتاب و صد سها

1.61                                از شمال و از جنوب و از دبور باغها دارد عروسیها و سور

1.62                                در صفت ناید عجایبهای آن تو در این ظلمت چه ای در امتحان؟

1.63                                خون خوری در چار میخ تنگنا در میان حبس و انجاس و عنا

1.64                                او به حكم حال خود منكر بُدی زین رسالت، معرض و كافر شدی

1.65                                كاین محال است و، فریب است و غرور زانكه وهم كور از این معنیست دور

1.66                                جنس چیزی چون ندید ادراك او نشنود ادراك منكرناك او

1.67                                همچنان كه خلق عام اندر جهان زآنجهان، ابدال میگویندشان

1.68                                كاین جهان چاهی است بس تاریك و تنگ هست بیرون عالمی بی بو و رنگ

1.69                                هیچ در گوش كسی ز ایشان نرفت كاین طمع آمد حجاب ژرف، زفت

1.70                                گوش را بندد طمع از استماع چشم را بندد غرض از اطلاع

1.71                                همچنانكه آن جنین را طمع خون كان غذای اوست در اوطان دون

1.72                                از حدیث این جهان محجوب كرد خون تن را بر دلش محبوب کرد

1.73                                * زین همه انواع نعمت ماند فرد غیر خون، او می نداند چاشت خورد

1.74                                بر تو هم طمع خوشی این جهان شد حجاب آن خوشی جاودان

1.75                                طمع دوق این حیات پر غرور از حیات راستینت کرد دور

1.76                                پس طمع کورت کند، نیکو بدان بر تو پوشاند یقین را بی گمان

1.77                                حق تو را باطل نماید از طمع در تو صد کوری فزاید از طمع

1.78                                از طمع بیزار شو چون راستان تا نهی پا بر سر آن آستان

1.79                                کاندر آن در چون در آئی وارهی از غم و شادی قدم بیرون نهی

1.80                                چشم جانت روشن و حق بین شود بی ظلام کفر نور دین شود

1.81                                پند پیران را پذیرا شو بجان تا رهی از خوف و مانی در امان

1.82                                 * بشنو اکنون قصه ای تمثیل آن تا بیابی در حقیقت نور جان

 

2. قصۀ خورندگان پیل بچه از حرص و ترك نصیحت ناصح

2.1                                        آن شنیدی تو؟ كه در هندوستان دید دانایی گروهی دوستان

2.2                                        گرسنه مانده شده، بی برگ و عور میرسیدند از سفر از راه دور

2.3                                        مهر دانائیش جوشید و بگفت خوش سلامیشان و چون گل بر شكفت

2.4                                        گفت: دانم كز تجوّع و ز خلا جمع آمد رنجتان زین كربلا

2.5                                        لیك الله الله، ای قوم جلیل تا نباشد خوردتان فرزندِ پیل

2.6                                        پیل هست این سو كه اكنون میروید پند من از جان و از دل بشنوید

2.7                                        پیل بچگانند اندر راهتان صید ایشان هست بس دلخواهتان

2.8                                        بس ضریفند و لطیفند و سمین لیك مادرشان بود اندر كمین

2.9                                        از پی فرزند، صد فرسنگ راه او بگردد در حنین و آه آه

2.10                                 آتش و دود آید از خرطوم او الحذر زآن بچۀ مرحوم او

2.11                                 * اولیا اطفال حقند ای پسر در حضور و غیبت آگه با خبر

2.12                                 * غائبی مندیش از نقصانشان كاو كشد كین از برای جانشان

2.13                                 گفت اطفال منند این اولیا در غریبی فرد از كار و كیا

2.14                                 از برای امتحان، خوار و یتیم لیك اندر سِرّ منم یار و ندیم

2.15                                 پشت دار ِ جمله عصمتهای من گوئیا هستند خود اجزای من

2.16                                 هان و هان، این دلق پوشان منند صد هزار اندر هزار و، یك تنند

2.17                                 ور نه كی كردی به یك چوبی هنر؟ موسئی، فرعون را زیر و زبر

2.18                                 ور نه كی كردی به یك نفرین چنان ؟ نوح شرق و غرب را غرق و مهان

2.19                                 برنكندی یك دعای لوطِ راد ؟ شهرهای کافران را المراد

2.20                                 گشت شهرستان ِ چون فردوسشان دجلۀ آب سیه، رو بین نشان

2.21                                 سوی شام است این نشان و این خبر در ره قدسش ببینی، در گذر

2.22                                 صد هزاران اولیای حق پرست خود به هر قرنی سیاستها بُدَست

2.23                                 گر بگویم این بیان، افزون شود خود جگر چبود؟ كه خارا، خون شود

2.24                                 خون شود كُه ها و، باز آن بفسرد تو نبینی خون شدن، كوری و رد

2.25                                 طرفه كوری، دور بین و تیز چشم لیك از اشتر نبیند، غیر پشم

2.26                                 مو به مو بیند ز صرفۀ حرص اِنس رقص بی مقصود دارد، همچو خرس

2.27                                 * مو به مو بیند ز حرص خود بشر رقص او خالی ز خیر و پُر ز شر

2.28                                 رقص آنجا كن، كه خود را بشكنی پنبه را از ریش شهوت بَركنی

2.29                                 رقص و جولان بر سر میدان كنند رقص اندر خون خود، مردان كنند

2.30                                 چون رهند از دست خود، دستی زنند چون جهند از نقص خود، رقصی كنند

2.31                                 مطربانشان از درون دف میزنند بحرها در شورشان، كف میزنند

2.32                                 * تو نبینی برگها با شاخها کف زنان رقصان ز تحریک صبا

2.33                                 تو نبینی، لیك بهر گوششان برگها بر شاخها شد كف زنان

2.34                                 تو نبینی برگها را كف زدن گوش دل باید، نه این گوش بدن

2.35                                 گوش سر بر بند از هزل و دروغ تا ببینی شهر جان را با فروغ

2.36                                 * هین دهان بر بند از هزل ای عمو جز حدیث روی او چیزی مگو

2.37                                 سر كشد گوش محمد در سخن كش بگوید در نبی حق هُوَ أذن

2.38                                 سربه سر گوش است و چشم است آن نبی رحمت او مُرضع است او ما صبی

2.39                                 این سخن پایان ندارد باز ران سوی اهل پیل و بر آغاز ران

 

3. بقیۀ قصۀ متعرضان پیل بچگان

3.1                                        هر دهان را پیل بوئی میكند گرد معدۀ هر بشر بر می تند

3.2                                        تا كجا یابد كبابِ پور ِ خویش تا نماید انتقام و زور خویش

3.3                                        تا کجا بوی کباب بچه را یابد و زخمش زند اندر جزا

3.4                                        لحمهای بندگان حق خوری ؟ غیبت ایشان كنی، كیفر بری

3.5                                        هان كه بویای دهانتان خالق است كی برد جان؟ غیر آن، كاو صادق است

3.6                                        وای آن افسوسئی كش بوی گیر باشد اندر گور منكر یا نكیر

3.7                                        نی دهان دزدیدن امكان، ز آن مهان نی توان خوش كردن از دارو، دهان

3.8                                        آب و روغن نیست مر روپوش را راه حیلت نیست عقل و هوش را

3.9                                        چند كوبد؟ زخمهای گرزشان بر سر هر ژاژخا و برزشان

3.10                                 گرز عزرائیل را بنگر اثر گر نبینی چوب و آهن در صور

3.11                                 هم به صورت مینماید، گه گهی زآن همان رنجور باشد آگهی

3.12                                 گوید آن رنجور، کای یار حرم چیست این شمشیر بر فرق سرم ؟

3.13                                 * چون نمی بیند کس از یاران او در جواب آیند یاران، کای عمو

3.14                                 ما نمی بینیم، باشد این خیال چه خیال است این؟ كه هست این ارتحال

3.15                                 چه خیال است این؟ كه این چرخ نگون از نهیب این، خیالی شد كنون

3.16                                 گرزها و تیغها محسوس شد پیش بیمار و سرش منكوس شد

3.17                                 او همی بیند كه آن از بهر اوست چشم دشمن بسته زآن و چشم دوست

3.18                                 حرص دنیا رفت و، چشمش تیز شد چشم او روشن که چون خون ریز شد

3.19                                 مرغ بی هنگام شد آن چشم او از نتیجۀ كبر او و خشم او

3.20                                 سر بریدن واجب آمد مرغ را كاو به غیر وقت جنباند درا

3.21                                 هر زمان نزعی است، جزو جانت را بنگر اندر نزع جان، ایمانت را

3.22                                 عُمر تو، مانند همیان زر است روز و شب مانند دینار اشمر است

3.23                                 میشمارد، میدهد زر بی وقوف تا كه خالی گردد و آید خسوف

3.24                                 گر ز ُكه بستانی و ننهی به جای اندر آید كوه ز آن دادن ز پای

3.25                                 پس بنه بر جای، هر دم را عوض تا ز وَ اسْجُدْ وَ اقترِبْ یابی غرض

3.26                                 در تمامی كارها، چندین مكوش جز به كاری كه بود در دین، مكوش

3.27                                 عاقبت تو رفت خواهی ناتمام كارهایت ابتر و، نان تو خام

3.28                                 وین عمارت كردن گور و لحد نی به سنگ است و، نه چوب و نی لبد

3.29                                 بلكه خود را در صفا، گوری كنی در منیّ آن كنی دفن، این منی

3.30                                 خاك او گردی و مدفون غمش تا دمت یابد مددها از دمش

3.31                                 گورخانه، قبه ها و كنگره نبود از اصحاب معنی آن سره

3.32                                 بنگر اكنون زنده، اطلس پوش را هیچ اطلس دست گیرد هوش را ؟

3.33                                 در عذاب منكر است، آن جان او كژدم غم، در دل غمدان او

3.34                                 از برون، بر ظاهرش، نقش و نگار و ز درون، اندیشه هایش زار زار

3.35                                 وآن یكی بینی در آن دلق كهن چون نبات اندیشه و، شِكّر سخن

 

4. بازگشتن بحكایت پیل

4.1                                        گفت ناصح بشنوید این پند من تا دل و جانتان نگردد ممتحن

4.2                                        با گیاه و برگها قانع شوید در شكار پیل بچگان كم روید

4.3                                        من برون كردم ز گردن، وام نصح جز سعادت كی بود انجام نصح ؟

4.4                                        من به تبلیغ رسالت آمدم تا رهانم مر شما را از ندم

4.5                                        هین مبادا كه طمعتان ره زند طمع ِ برگ، از این جهانتان بركند

4.6                                        این بگفت و، خیر بادی كرد و رفت گشت قحط و جوعشان در راه زفت

4.7                                        ناگهان دیدند سوی جاده ای بچه فیلی، فربهی، نوزاده ای

4.8                                        اندر افتادند چون گرگان ِ مست پاك خوردند و فرو شستند دست

4.9                                        آن یكی همره، نخورد و پند داد كه حدیث آن فقیرش بود یاد

4.10                                 از كبابش مانع آمد آن سخن بخت نو بخشد تو را عقل كهن

4.11                                 پس بیفتادند و خفتند آن همه و آن گرسنه پاسبان آن رمه

4.12                                 دید پیلی سهمناكی میرسید اولا آمد سوی حارس دوید

4.13                                 بوی میكرد آن دهانش را سه بار هیچ بویی زو نیامد ناگوار

4.14                                 چند باری گرد او گشت و برفت مر ورا نازُرد آن شه پیل زفت

4.15                                 مر لب هر خفته ای را بوی كرد بوی میآمد ورا ز آن خفته مرد

4.16                                 کز كباب پیل زاده خورده بود بردرانید و بكشتش پیل زود

4.17                                 در زمان او یك به یك را زآن گروه بردرانید و نبودش زآن شكوه

4.18                                 بر هوا انداخت هر یك از گزاف تا همی زد بر زمین، میشد شكاف

4.19                                 ای خورندۀ خون خلق از راه بَرد تا نیارد خون ایشانت نبرد

4.20                                 مال ایشان، خون ایشان دان یقین زآنكه مال از زور آید در یمین

4.21                                 مادر آن پیل بچه، كین كِشد فیل بچه خواره را كیفر كشد

4.22                                 فیل بچه میخوری، ای پاره خوار هم بر آرد خصم پیل از تو دمار

4.23                                 بوی رسوا كرد، مكر اندیش را پیل داند بوی خصم خویش را

4.24                                 آنكه یابد بوی رحمان از یمن چون نیابد بوی باطل را ز من ؟

4.25                                 مصطفی چون بوی برد از راه دور چون نیابد از دهان ما بخور ؟

4.26                                 هم بیابد، لیك پوشاند ز ما بوی نیك و بد، بر آید بر سما

4.27                                 تو همی خُسبی و، بوی آن حرام میزند بر آسمان ِ سبز فام

4.28                                 همره انفاس زشتت میشود تا به بوگیران گردون میرود

4.29                                 بوی كبر و، بوی حرص و، بوی آز در سخن گفتن بیاید چون پیاز

4.30                                 گر خوری سوگند "من كی خورده ام؟ از پیاز و سیر تقوی كرده ام"

4.31                                 آن دمت، سوگند غمازی كند بر دماغ همنشینان بر زند

4.32                                 پس دعاها رد شود از بوی آن آن دل كژ مینماید از زبان

4.33                                 اخْسَؤُا آید جواب آن دعا چوب رد باشد جزای هر دغا

4.34                                 گر حدیثت كژ بود، معنیت راست آن كژی لفظ، مقبول خداست

4.35                                 * ور بود معنی کژ و لفظت نکو آن چنان معنی نیرزد یک تسو

 

5. بیان آن كه خطای محبان بهتر از صواب بیگانگان است

5.1                                        آن بلال صدق در بانگ نماز حَی را هی خواند از روی نیاز

5.2                                        تا بگفتند ای پیمبر نیست راست این خطا، اكنون كه آغاز بناست

5.3                                        ای نبی و، ای رسول كردگار یك مؤذن كاو بود افصح بیار

5.4                                        عیب باشد اول دین و صلاح لحن ِ خواندن ِ لفظِ "هی علی الفلاح"

5.5                                        خشم پیغمبر بجوشید و بگفت یك دو رمزی از عنایات نهفت

5.6                                        كای خسان، نزد خدا، هی بلال بهتر از صد حی و حی و قیل و قال

5.7                                        وامشورانید، تا من رازتان وانگویم آخر و آغازتان

5.8                                        گر نداری تو دم خوش در دعا رو دعا میخواه ز اخوان صفا

 

6. امر حق به موسی علیه السلام كه مرا به دهانی خوان كه بدان دهان گناه نكرده باشی

6.1                                        بهر این فرمود با موسی خدا وقت حاجت خواستن اندر دعا

6.2                                        کای کلیم الله ز من میجو پناه با دهانی كه نكردی تو گناه

6.3                                        گفت موسی، من ندارم آن دهان گفت ما را از دهان غیر خوان

6.4                                        از دهان غیر كی كردی گناه ؟ از دهان غیر بر خوان، كای اله

6.5                                        آنچنان كن كه دهانها مر تو را در شب و در روزها آرد دعا

6.6                                        آن دهانی كه نكردستی گناه آن دهان غیر باشد، عذر خواه

6.7                                        یا دهان خویشتن را پاك كن روح خود را چابك و چالاك كن

6.8                                        ذكر حق پاك است، چون پاكی رسید رخت بر بندد، برون آید پلید

6.9                                        می گریزد ضدها از ضدها شب گریزد، چون بر افروزد ضیا

6.10                                 چون برآمد نام پاك اندر دهان نی پلیدی ماند و، نی آن دهان

 

7. در بیان آنكه، الله گفتن نیازمند، عین لبیك گفتن حق است

7.1                                        آن یكی الله میگفتی شبی تا كه شیرین گردد از ذكرش لبی

7.2                                        گفت شیطانش خمش ای سخت رو چند گوئی آخر، ای بسیار گو

7.3                                        این همه الله گفتی از عتو خود یکی الله را لبیك كو؟

7.4                                        می نیاید یك جواب از پیش تخت چند الله میزنی با روی سخت ؟

7.5                                        او شكسته دل شد و بنهاد سر دید در خواب او خِضر را در خَضر

7.6                                        گفت: هین از ذكر چون وامانده ای ؟ چون پشیمانی از آن كش خوانده ای ؟

7.7                                        گفت: لبیكم نمی آید جواب زآن همی ترسم كه باشم ردّ باب

7.8                                        گفت او را که: خدا گفت این به من که برو با او بگو ای ممتحن

7.9                                        نی که آن الله تو لبیك ماست؟ آن نیاز و سوز و دردت پیك ماست؟

7.10                                 نی تو را در کار من آورده ام ؟ نی که من مشغول ذکرت کرده ام ؟

7.11                                 حیله ها و چاره جوئیهای تو جذب ما بود و، گشاد آن پای تو

7.12                                 ترس و عشق تو كمند لطف ماست زیر هر "یا رب" تو، لبیكهاست

7.13                                 جان جاهل، زین دعا، جز دور نیست زآنكه "یا رب گفتنش" دستور نیست

7.14                                 بر دهان و بر دلش قفل است و بند تا ننالد با خدا وقت گزند

7.15                                 داد مر فرعون را صد ملك و مال تا بكرد او دعوی عزّ و جلال

7.16                                 در همه عمرش ندید او درد سر تا ننالد سوی حق، آن بد گهر

7.17                                 داد او را جملۀ ملك، این جهان حق ندادش درد و رنج و آن دهان

7.18                                 درد آمد بهتر از ملك جهان تا بخوانی تو خدا را در نهان

7.19                                 * زآنکه درد و رنج و بار آن دهان شد نصیب دوستانش در جهان

7.20                                 خواندن ِ بی درد، از افسردگیست خواندن با درد، از دل بردگیست

7.21                                 آن كشیدن زیر لب آواز را یاد كردن مبدأ و آغاز را

7.22                                 آن شده آواز صافی و حزین کای خدا، ای مستغاث و، ای معین

7.23                                 نالۀ سگ، در رهش بی جذبه نیست زآنكه هر راغب، اسیر رهزنیست

7.24                                 چون سگ كهفی كه از مردار رَست بر سر خوان شهنشاهان نشست

7.25                                 تا قیامت میخورد او پیش غار عارفانه، آب رحمت، بی تغار

7.26                                 ای بسا سگ پوست، كاو را نام نیست لیك اندر پرده، بی آن جام نیست

7.27                                 جان بده از بهر آن جام، ای پسر بی جهاد و صبر، كی باشد ظفر ؟

7.28                                 صبر كردن بهر این، نبود حرج صبر كن، كالصبر مفتاح الفرج

7.29                                 زین كمین، بی صبر و حزمی كس نجَست حزم را خود صبر باشد، پا و دست

7.30                                 صبر كن از خورد، كاین زهرین گیاست حزم كردن، زور و نور انبیاست

7.31                                 كاه باشد كاو به هر بادی جهد كوه، كی مر باد را وزنی نهد ؟

7.32                                 هر طرف غولی همی خواند تو را كای برادر، راه خواهی، هین بیا

7.33                                 رهنمایم، همرهت باشم، رفیق من قلاووزم در این راه دقیق

7.34                                 نی قلاووز است و، نی ره داند او یوسفا، كم رو سوی این گرگ خُو

7.35                                 حزم این باشد كه نفریبد ترا چرب و نوش ِ دانه های این سرا

7.36                                 كه نه چربش دارد و، نی نوش او سحر خواند، میدمد در گوش او

7.37                                 كه بیا مهمان ما، ای روشنی خانه آن توست و، تو آن منی

7.38                                 حزم آن باشد كه گوئی تخمه ام یا سقیمم خستۀ این دخمه ام

7.39                                 حزم آن باشد که بهر دفع را تخمه ام گوئی ز انواع ابا

7.40                                 یا سرم درد است و، درد سر ببر یا مرا خواندست آن خالو پسر

7.41                                 زآنكه یك نوشت دهد با نیشها كه بكارد در تو نوشش ریشها

7.42                                 زر اگر پنجاه، یا شصتت دهد ماهیا، او گوشت در شستت نهد

7.43                                 گر دهد، خود كی دهد؟ آن پر حیل جوز پوسیدست و، گفتار دغل

7.44                                 ژغژغ آن، عقل و مغزت را برد صد هزاران عقل را، یك نشمرد

7.45                                 یار ِ تو، خورجین توست و كیسه ات گر تو رامینی، مجو جز ویسه ات

7.46                                 ویسه و معشوق تو، هم ذات توست وین برونیها، همه آفات توست

7.47                                 حزم آن باشد كه چون دعوت كنند تو نگوئی: مست و خواهان منند

7.48                                 دعوت ایشان صفیر مرغ دان كه كند صیاد، در مكمن نهان

7.49                                 مرغ ِ مرده پیش بنهاده، كه این میكند آواز و فریاد و حنین

7.50                                 مرغ پندارد كه جنس اوست او جمع آید، بر دردشان پوست او

7.51                                 جز مگر مرغی كه حزمش داد حق تا نگردد گیج از آن دانۀ ملق

7.52                                 * هست بی حزمی، پشیمانی، یقین حزم را مگذار و محکم کن تو دین

7.53                                 * زانکه بیحزمی، شقاوت بردهد دین رود از دست و درد سر دهد

7.54                                 * بشنو این افسانه را در شرح این تا شوی حازم برای حفظ دین

 

8. فریفتن روستائی، شهری را و به دعوت خواندن او را به لابه و الحاح بسیار

8.1                                        ای برادر، بود اندر ما مضی ا شهرئی، با روستائی آشنا

8.2                                        روستائی چون سوی شهر آمدی خرگه اندر كوی آن شهری زدی

8.3                                        دو مه و سه ماه، مهمانش بُدی بر دكان ِ او و، بر خوانش بُدی

8.4                                        هر حوائج را كه بودیش، آن زمان راست كردی مرد شهری، رایگان

8.5                                        رو به شهری كرد و گفت: ای خواجه تو هیچ می نائی سوی ده فرجه جو؟

8.6                                        الله الله، جمله فرزندان بیار كاین زمان گلشن است و نو بهار

8.7                                        یا به تابستان بیا، وقت ثمر تا ببندم خدمتت را من كمر

8.8                                        خیل و فرزندان و قومت را بیار در ده ما باش خوش ماهی سه چار

8.9                                        در بهاران، خطۀ ده خوش بود كشت زار و لالۀ دلكش بود

8.10                                 وعده دادی شهری او را دفع حال تا در آمد بُعد وعده، هشت سال

8.11                                 او به هر سالی همی گفتی: كه كی عزم خواهی كرد؟ كامد ماه ِ دی

8.12                                 او بهانه ساختی، كه امسالمان از فلان خطه بیامد میهمان

8.13                                 سال دیگر، گر توانم وارهید از مهمات، آن طرف خواهم دوید

8.14                                 گفت: هستند آن عیالم منتظر بهر فرزندان تو، ای اهل ِبر

8.15                                 * باز هر سالی چو لكلك آمدی تا مقیم قبۀ شهری شدی

8.16                                 باز هر سال از طمع او آمدی خیمه اندر خانۀ شهری زدی

8.17                                 خواجه هر سالی ز زر و مال خویش خرج او كردی، گشادی بال خویش

8.18                                 آخرین كرّت، سه ماه آن پهلوان خوان نهادش بامدادان و شبان

8.19                                 از خجالت باز گفت او خواجه را چند وعده؟ چند بفریبی مرا؟

8.20                                 گفت خواجه: جسم و جانم وصل جوست لیك هر تحویل، اندر حكم هوست

8.21                                 آدمی چون كشتی است و بادبان تا كی آرد باد را آن باد ران؟

8.22                                 باز سوگندان بدادش، كای كریم گیر فرزندان، بیا بنگر نعیم

8.23                                 دست او بگرفت سه كرّت به عهد كالله الله، زو بیا، بنمای جهد

8.24                                 بعد ده سال و، به هر سالی چنین لابه ها و، وعده های شِكّرین

8.25                                 كودكان خواجه گفتند: ای پدر ماه و ابر و سایه هم دارد سفر

8.26                                 حقها بر وی تو ثابت كرده ای رنجها در كار او بس برده ای

8.27                                 او همی خواهد كه بعضی حق آن واگزارد، چون شوی تو میهمان

8.28                                 بس وصیت كرد ما را او نهان كه كشیدش سوی ده، لابه كنان

8.29                                 گفت: حق است این، ولی ای سیبویه اتق من شرّ من أحسنت الیه

8.30                                 دوستی، تخم دم آخر بود ترسم از وحشت كه آن فاسد شود

8.31                                 صحبتی باشد، چو شمشیر قطوع همچو دی، در بوستان و در زروع

8.32                                 صحبتی باشد، چو فصل نو بهار زو عمارتها و دخل بی شمار

8.33                                 حزم آن باشد، كه ظنّ بَد بری تا گریزی و، شوی از بد، بری

8.34                                 حزم سوء الظن، گفتت آن رسول هر قدم را دام میدان، ای فضول

8.35                                 روی صحرا هست، هموار و فراخ هر قدم دامیست، كم رو اوستاخ

8.36                                 آن بز كوهی دود، كه دام كو؟ چون بتازد، دامش افتد در گلو

8.37                                 آن كه میگفتی كه كو؟ اینك ببین دشت میدیدی، نمی دیدی كمین

8.38                                 بی كمین و دام و صیاد، ای عیار دنبه كی باشد میان كشت زار ؟

8.39                                 آنكه گستاخ آمدند، اندر زمین استخوان و كله هاشان را ببین

8.40                                 چون به گورستان روی، ای مرتضی استخوانشان را بپرس، از ما مضی

8.41                                 تا به ظاهر بینی آن مستان كور چون فرو رفتند در چاه غرور؟

8.42                                 چشم اگر داری تو، كورانه میا ور نداری چشم، دست آور عصا

8.43                                 آن عصای حزم و استدلال را چون نداری دیده، میكن پیشوا

8.44                                 ور عصای حزم و استدلال نیست بی عصا كش، بر سر هر ره، مایست

8.45                                 گام زآن سان نه، كه نابینا نهد تا كه پا از سنگ و از چه وارهد

8.46                                 کور لرزان و، به ترس و، احتیاط مینهد پا، تا نیفتد در خباط

 

9. قصۀ اهل سبا و طاغی كردن نعمت، ایشان را

9.1                                        ای زدودی جَسته، در ناری شده لقمه جُسته، لقمۀ ماری شده

9.2                                        تو نخواندی قصۀ اهل سبا ؟ یا بخواندی و، ندیدی جز صدا

9.3                                        از صدا آن كوه خود آگاه نیست سوی معنی هوش ِ ُكه را، راه نیست

9.4                                        او همی بانگی كند، بی گوش و هوش چون خمش گردی تو، او هم شد خموش

9.5                                        داد حق اهل سبا را بس فراغ صد هزاران قصر و ایوانها و باغ

9.6                                        شكر آن نگذاشتند، آن بد رگان در وفا، كمتر فتادند از سگان

9.7                                        مر سگی را، لقمۀ نانی، ز در چون رسد، بر در همی بندد كمر

9.8                                        پاسبان و حارس در میشود گر چه بر وی جور و سختی میرود

9.9                                        هم بر آن در باشدش، باش و قرار كفر داند، كرد غیری اختیار

9.10                                 ور سگی آید غریبی، روز و شب آن سگانش میكنند آن دم ادب

9.11                                 كه: بُرو آنجا كه اول منزل است حق آن نعمت، گروگان دل است

9.12                                 می گزندش كه: برو بر جای خویش حق آن نعمت، فرو مگذار بیش

9.13                                 از در دل، و اهل دل، آب حیات چند نوشیدی و، وا شد چشمهات

9.14                                 بس غذای وجد و، سُكر و بیخودی از در اهل دلان، بر جان زدی

9.15                                 باز این در را رها كردی، ز حرص ِگرد هر دكان همی گردی چو خرس

9.16                                 بر دَر آن منعمان چرب دیگ میدوی بهر ثرید مرده ریگ

9.17                                 چربش آنجا دان، كه جان فربه شود كار نااومید، آنجا به شود

 

10. جمع آمدن اهل آفت هر صباحی بر در صومعۀ عیسی علیه السلام جهت طلب شفا به دعای او

10.1                                 صومعۀ عیساست خوان ِ اهل دل هان و هان ای مبتلا، این در مَهل

10.2                                 جمع گشتندی ز هر اطراف خلق از ضریر و شل و لنگ و اهل دلق

10.3                                 بر در آن صومعه، عیسی صباح تا به دم، ایشان رهاند از جناح

10.4                                 او چو فارغ گشتی از اوراد خویش چاشتگه بیرون شدی، آن خوب كیش

10.5                                 جوق جوق ِ مبتلا، دیدی نزار َشسته بر در، با امید و انتظار

10.6                                 پس دعا کردی و، گفتی از خدا حاجت و مقصود جمله شد روا

10.7                                 * گفتی: ای اصحاب آفت ،از خدا حاجت این جملگانتان شد روا

10.8                                 هین روان گردید، بی رنج و عنا سوی غفاری و، اكرام خدا

10.9                                 جملگان، چون اشتران بسته پای كه گشائی زانوی ایشان به رای

10.10                          بی توقف جمله شادان در امان از دعای او شدندی پا دوان

10.11                          * جمله بیدرد و الم، بیرنج و غم تن درست و شادمان و محترم

10.12                          * سوی خانۀ خویش گشتندی روان از دَم میمون آن صاحب قران

10.13                          آزمودی تو بسی آفات خویش یافتی صحت از این یاران كیش

10.14                          چند آن لنگی تو رهوار شد؟ چند جانت بی غم و آزار شد ؟

10.15                          تو مغفل، رشته ای بر پای بند تا ز خود هم گم نگردی، ای لوند

10.16                          ناسپاسی و، فراموشی تو یاد ناورد آن عسل نوشی تو

10.17                          لاجرم آن راه، بر تو بسته شد چون دل اهل دل، از تو خسته شد

10.18                          زودشان دریاب و استغفار كن همچو ابری، گریه های زار كن

10.19                          تا گلستانشان سوی تو بشكفد میوه های پخته بر خود واكفد

10.20                          هم بر آن در گرد و از سگ کم مباش با سگ كهف ار شدستی خواجه تاش

10.21                          چون سگان هم، مر سگان را ناصحند كه دل اندر خانۀ اول ببند

10.22                          اولین در را كه خوردی استخوان سخت گیر و، حق گزاری را ممان

10.23                          میگزندش، تا زَ ادب، آنجا رود وز مقام اولین، مفلح شود

10.24                          میگزندش، كه ای سگ طاغی، برو با ولی ِ نعمتت، یاغی مشو

10.25                          بر همان در، همچو حلقه، بسته باش پاسبان و، چابك و، برجسته باش

10.26                          صورتِ نقض ِ وفای ما مباش بیوفایی را مكن بیهوده فاش

10.27                          مر سگان را، چون وفا آمد شعار رو سگان را، ننگ و بد نامی میار

10.28                          بیوفایی، چون سگان را، عار بود بیوفایی، چون روا داری نمود ؟

10.29                          حق تعالی، فخر آورد از وفا گفت: من اوفی بعهد غیرنا

10.30                          بیوفایی دان، وفا با ردِ حق بر حقوق حق ندارد كس سبق

10.31                          * نور را هم نور شو، با نار نار جای ُگل، گل باش و، جای خار، خار

10.32                          حق مادر بعد از آن شد، كان كریم كرد او را از جنین تو غریم

10.33                          صورتی كردت، درون جسم او داد در حملت و را، آرام و خو

10.34                          همچو جزو متصل دید او ترا متصل را كرد تدبیرش جدا

10.35                          حق هزاران صنعت و فن ساختست تا كه مادر بر تو مهر انداختست

10.36                          پس حق ِ حق، سابق از مادر بود هر كه آن حق را نداند، خر بود

10.37                          آنكه مادر آفرید و ضرع و شیر با پدر كردش قرین، آن خود بگیر

10.38                          ای خداوند، ای قدیم احسان تو آنكه دانم، و آنكه نی، هم آن ِ تو

10.39                          تو بفرمودی كه: حق را یاد ُكن زانكه حق من، نمی گردد كهن

10.40                          یاد كن لطفی كه كردم، آن صبوح با شما از حفظ در كشتی نوح

10.41                          اصل و اجداد شما را آن زمان دادم از طوفان و از موجش امان

10.42                          آب آتش خو، زمین بگرفته بود موج او، مر اوج ُكه را میربود

10.43                          حفظ كردم، من نكردم ردّتان در وجودِ جدِ جدِ جدتان

10.44                          چون شدی سر، پشت پایت، چون زنم؟ كارگاه خویش، چون ضایع كنم ؟

10.45                          چون فدای، بیوفایان میشوی؟ از گمان بَد، بدان سو میروی

10.46                          من ز سهو و بیوفائیها بَری سوی من آئی، گمان بد بری ؟

10.47                          این گمان بَد، بر آنجا بر، كه تو میشوی در پیش همچون خود، دو تو

10.48                          بس گرفتی یار و همراهان زفت گر ترا گویم كه: كو؟ گوئی كه: رفت

10.49                          یار نیكت رفت، بر چرخ برین یار فسقت ماند، در قعر زمین

10.50                          تو بماندی در میانه، همچنان بیمدد، چون آتشی از كاروان

10.51                          دامن او گیر، ای یار دلیر كاو منزه باشد از بالا و زیر

10.52                          نی چو عیسی، سوی گردون بر شود نی چو قارون، در زمین اندر رود

10.53                          با تو باشد در مكان و بی مكان چون بمانی از سرا و از دكان

10.54                          او بر آرد از كدورتها صفا مر جفاهای تو را گیرد وفا

10.55                          چون جفا آری، فرستد گوشمال تا ز نقصان وا روی سوی كمال

10.56                          چون تو وَردی ترك كردی در روش بر تو قبضی آید از رنج و تبش

10.57                          َترک وَردی که کنی تو در زمان قبض و تاریکیت آید، نیک دان

10.58                          آن ادب كردن بود، یعنی مكن هیچ تحویلی از آن عهد كهن

10.59                          پیش از آن كاین قبض زنجیری شود اینكه دل گیرست، پا گیری شود

10.60                          رنج معقولت شود محسوس و فاش تا نگیری این اشارت را به لاش

10.61                          در معاصی، قبضها دلگیر شد قبضها بعد از اجل زنجیر شد

10.62                          نعط من أعرض هنا عن ذكرنا عیشه ضنكا و نحشر بالعمی

10.63                          دزد، چون مال كسان را میبرد قبض و دل تنگی، دلش را میخلد

10.64                          او همی گوید: عجب این قبض چیست؟ قبض آن مظلوم، كز شرت گریست

10.65                          چون بدین قبض، التفاتی كم كند باد اِصرار، آتشش را دَم ُكند

10.66                          قبض دل، قبض عوان شد لاجرم گشت محسوس آن معانی، زد علم

10.67                          قبض ها، زندان شدست و چار میخ غصه بیخ است و، برآرد شاخ بیخ

10.68                          بیخ پنهان بود، هم شد آشكار قبض و بسط اندرون، بیخی شمار

10.69                          چونكه بیخش بَد بود، زودش بزن تا نروید زشت خاری در چمن

10.70                          قبض دیدی، چارۀ آن قبض ُكن زآنكه سرها جمله میروید ز بُن

10.71                          بسط دیدی، بسط خود را آب دِه چون بر آمد میوه با اصحاب ده

 

11. باقی قصۀ اهل سبا

11.1                                 * باز گردد قصۀ اهل سبا باز گو، تا باز گویم: مرحبا

11.2                                 آن سبا، ز اهل سبا بودند خام كارشان كفران نعمت با كرام

11.3                                 باشد آن كفران نعمت در مثال كه كنی با محسن خود، تو جدال

11.4                                 كه نمی باید مرا این نیكوئی من برنجم زین، چه رنجه میشوی؟

11.5                                 لطف كن، این نیكویی را دور كن من نخواهم چشم، زودم كور كن

11.6                                 پس سبا گفتند با عد بیننا شیننا خیر لنا خذ زبننا

11.7                                 ما نمیخواهیم این ایوان و باغ نی زمان خوب و، نی امن و فراغ

11.8                                 شهرها نزدیك همدیگر، بَد است آن بیابان است، خوش كانجا دَد است

11.9                                 یطلب الإنسان فی الصیف الشتا فإذا جاء الشتاء أنكر ذا

11.10                          فهو لا یرضی بحال أبدا لا بضیق لا بعیش رغدا

11.11                          قُتِلَ الانْسانُ ما أكفره كلما نال هدی أنكره

11.12                          نفس زین سان است، زآن شد كشتنی اقتلوا أنفسكم گفت آن سنی

11.13                          خار سه سوی است، هر چون كش نهی در خلد، از زخم او تو كی جهی؟

11.14                          آتش ترك هوا در خار زن دست اندر یار نیكو كار زن

11.15                          چون ز حد بُردند اصحاب سبا كه به پیش ما، وبا، به از صبا

11.16                          ناصحانشان در نصیحت آمدند از فسوق و كفر مانع میشدند

11.17                          قصد خون ناصحان میداشتند تخم فسق و كافری میكاشتند

11.18                          چون قضا آید، شود تنگ این جهان از قضا حلوا شود رنج دهان

11.19                          گفت: إِذا جاء القضاء ضاق الفضا تحجب الأبصار إِذا جاء القضاء

11.20                          چشم بسته میشود وقت قضا تا نبیند چشم، كحل چشم را

11.21                          مكر آن فارس، چو انگیزید گرد آن غبارت، ز استغاثت دور كرد

11.22                          سوی فارس رو، مرو سوی غبار ور نه بر تو كوبد آن مكر سوار

11.23                          گفت حق آن را كه این گرگش بخَورد دید َگرد گرگ، چون زاری نكرد؟

11.24                          او نمی دانست َگرد گرگ را با چنین دانش، چرا كرد او چرا ؟

11.25                          گوسفندان، بوی گرگ با گزند می بدانند و، به هر سو می خزند

11.26                          مغز حیوانات بوی شیر را می بداند، َترك میگوید چرا

11.27                          بوی خشم شیر دیدی، باز گرد با مناجات خدا انباز گرد

11.28                          وانگشتند آن گروه از َگرد گرگ گرگ محنت، بعد َگرد، آمد سترگ

11.29                          بردرید آن گوسفندان را به خشم كه ز چوپان خِرَد، بستند چشم

11.30                          چند چوپانشان بخواند و نامَدند خاك غم در چشم چوپان میزدند

11.31                          كه برو، ما خود ز تو چوپانتریم چون تبع گردیم؟ هر یك سروریم

11.32                          طعمۀ گرگیم و، آن ِ یار نی هیزم ناریم و، آن ِ عار نی

11.33                          حمیتی بُد جاهلیت در دماغ بانگ شومی بر دمنشان كرد زاغ

11.34                          بهر مظلومان همی كندند چاه در چه افتادند و میگفتند آه

11.35                          پوستین یوسفان بشكافتند آنچه میكردند، یك یك یافتند

11.36                          كیست آن یوسف؟ دل حق جوی تو چون اسیری، بسته اندر كوی تو

11.37                          جبرئیلی را بر استن بسته ای پرّ و بالش را به صد جا خسته ای

11.38                          پیش او، گوساله بریان آوری كه كِشی او را به َكهدان آوری

11.39                          كه بخور، این است ما را لوت و پوت نیست او را قوت جز ذکر و قنوت

11.40                          زین شكنجه و امتحان، آن مبتلا میكند از تو شكایت با خدا

11.41                          كای خدا، افغان از این گرگ كهن گویدش: نك وقت آمد، صبر كن

11.42                          دادِ تو، واخواهم از هر بی خبر داد كه دهد؟ جز خدای دادگر

11.43                          او همی گوید كه: صبرم شد فنا در فراق روی تو، یا ربنا

11.44                          احمدم درمانده در دست یهود صالحم افتاده در حبس ثمود

11.45                          ای سعادت بخش ِ جان انبیا یا بُكش، یا باز خوانم، یا بیا

11.46                          * با فراقت كافران را تاب نیست این فراق اندر خور اصحاب نیست

11.47                          * کافران گویند در وقت عذاب هر یکی: یا لیتنی كنت تراب

11.48                          حال او این است، كاو خود زآنسو است چون بود بی تو؟ كسی كان ِ تو است

11.49                          حق همی گوید كه: آری ای نزه لیك بشنو، صبر آور، صبر به

11.50                          صبح نزدیک است، خامش، دم مزن کاندر آمد وقت بیرون آمدن

11.51                          صبح نزدیک است، خامش، کم خروش من همی كوشم پی تو، تو مكوش

11.52                          * کوشش من، به که کوششهای تو داروی تلخم، به از حلوای تو

11.53                          * هین تحمل کن، برو خاموش شو کمترک جنبان زبان، رو گوش شو

11.54                          * حیلت و مکر و دغا بازیش دان هر چه از یارت جدا اندازد آن

11.55                          شد ز حد، هین باز گرد، ای یار گرد روستائی، خواجه را بین خانه بُرد

11.56                          قصۀ اهل سبا یك گوشه نه آن بگو، كه خواجه، چون آمد به ده ؟

 

12. باقی داستان رفتن خواجه به دعوت روستائی بسوی ده

12.1                                 روستائی، در تملق شیوه كرد تا كه حزم خواجه را كالیوه كرد

12.2                                 از پیام اندر پیام، او خیره شد تا زُلال ِ حزم خواجه، تیره شد

12.3                                 هم از اینجا كودكانش در پَسَند نرتع و نلعب به شادی میزدند

12.4                                 همچو یوسف، كش ز تقدیر عجب نرتع و نلعب ببرد، از ظلّ َاب

12.5                                 آن نه بازی، بلكه جانبازیست آن حیله و مكر و دغا بازیست آن

12.6                                 هر چه از یارت، جدا اندازد آن مشنو آن را، كان زیان دارد، زیان

12.7                                 گر بود آن سود صد در صد، مگیر بهر زر مگسل ز گنجور، ای فقیر

12.8                                 این شنو، كه چند یزدان زجر كرد گفت اصحابِ نبی را گرم و سرد

12.9                                 زانكه بر بانگ دُهل، در سال تنگ جمعه را كردند باطل بی درنگ

12.10                          تا نباید دیگران ارزان خرند ز آن جلب صرفه ز ما ایشان برند

12.11                          ماند پیغمبر به خلوت در نماز با دو سه درویش ثابت، پر نیاز

12.12                          گفت: طبل لهو بازرگانئی چونتان ببرید از ربانئی؟

12.13                          قد فضضتم نحو قمح ٍ هائما ثم خلیتم نبیا قائما

12.14                          بهر گندم، تخم باطل كاشتید و آن رسول حق را، بگذاشتید

12.15                          صحبت او، خیر من لهو است و مال بین كه را بگذاشتی، چشمی بمال

12.16                          خود نشد حرص شما را این یقین كه منم رزاق خیر الرازقین

12.17                          آنكه گندم را ز خود روزی دهد كی توكلهات را ضایع نهد ؟

12.18                          از پی گندم جدا گشتی از آن كه فرستادست گندم ز آسمان

 

13. دعوت باز بطان را از آب به صحرا

13.1                                 باز گوید بط را، كز آب خیز تا ببینی دشتها را قند ریز

13.2                                 بطِ عاقل گویدش: کای باز دور آب ما را حصن و امن است و سرور

13.3                                 دیو چون باز آمد، ای بطان شتاب هین به بیرون كم روید، از حصن آب

13.4                                 باز را گویند: رو رو، باز گرد از سر ما دست دار، ای پای مرد

13.5                                 ما بری از دعوتت، دعوت تو را ما ننوشیم این دم تو، كافرا

13.6                                 حصن ما را، قند و قندستان تو را من نخواهم هدیه ات، بُستان ترا

13.7                                 چونكه جان باشد، نیاید لوت كم چونكه لشكر هست، كم ناید علم

 

14. رجوع به حکایت خواجه و روستائی

14.1                                 خواجۀ حازم، بسی عذر آورید بس بهانه كرد با دیو مرید

14.2                                 گفت: این دم كارها دارم مهم گر بیایم، آن نگردد منتظم

14.3                                 شاه، كار نازكم فرموده است ز انتظارم، شاه شب نغنوده است

14.4                                 من نیارم ترك امر شاه كرد من نتانم شد بر شه روی زرد

14.5                                 هر صباح و، هر مسا، سرهنگ خاص میرسد، از من همی جوید مناص

14.6                                 تو روا داری كه آیم سوی ده ؟ تا در ابرو افكند سلطان گِره

14.7                                 بعد از آن، درمان خشمش چون كنم؟ زنده خود را زین مگر مدفون كنم

14.8                                 زین نمط او صد بهانه باز گفت حیله ها با حكم حق نفتاد جفت

14.9                                 گر شود ذرات عالم حیله پیچ با قضای آسمان، هیچند هیچ

14.10                          چون گریزد این زمین از آسمان؟ چون كند او خویش را از وی نهان؟

14.11                          هر چه آید ز آسمان سوی زمین نی مفر دارد، نه چاره، نی كمین

14.12                          آتش از خورشید می بارد بر او او به پیش آتشش بنهاده رو

14.13                          ور همی طوفان كند باران بر او شهرها را میكند ویران بر او

14.14                          او شده تسلیم او، ایوب وار كه اسیرم، هر چه میخواهی، بیار

14.15                          ای كه جزو این زمینی، سر مكش چونكه بینی حكم یزدان، در مكش

14.16                          چون خَلَقْناكُمْ شنیدی مِنْ تراب خاك باشی حسب از وی رو متاب

14.17                          بین كه اندر خاك، تخمی كاشتم گرد خاكی و منش افراشتم

14.18                          حملۀ دیگر تو خاكی پیشه گیر تا كنم بر جمله میرانت امیر

14.19                          آب از بالا به پستی در شود آنگه از پستی به بالا بر رود

14.20                          گندم از بالا به زیر خاك شد بعد از آن، آن خوشۀ چالاك شد

14.21                          دانۀ هر میوه آمد در زمین بعد از آن سرها بر آورد از دفین

14.22                          اصل نعمتها ز گردون تا به خاك زیر آمد، شد غذای جان ِ پاك

14.23                          از تواضع، چون ز گردون شد به زیر گشت جزو آدمی حیّ دلیر

14.24                          پس صفات آدمی شد آن جماد بر فراز عرش، پران گشت شاد

14.25                          كز جهان زنده، ز اول آمدیم باز از پستی سوی بالا شدیم

14.26                          جمله اجزا، در تحرك، در سكون ناطقان، كإنا إلیه راجعون

14.27                          ذكر و تسبیحاتِ اجزای نهان غلغلی افكند اندر آسمان

14.28                          چون قضا آهنگ نیرنجات كرد روستائی، شهرئی را مات كرد

14.29                          با هزاران حزم، خواجه مات شد ز آن سفر در معرض آفات شد

14.30                          اعتمادش بر ثبات خویش بود گر چه ُكه بُد، نیم سیلش در ربود

14.31                          چون قضا بیرون كند از چرخ سر عاقلان گردند جمله كور و كر

14.32                          ماهیان افتند از دریا برون دام گیرد مرغ پران را زبون

14.33                          تا پری و دیو درشیشه شود بلكه هاروتی به بابل در رود

14.34                          جز كسی كاندر قضای حق گریخت خون او را هیچ تربیعی نریخت

14.35                          غیر آنكه، در گریزی در قضا هیچ حیله ندهدت از وی رها

 

15. قصۀ اهل ضروان و حیله كردن ایشان تا بی زحمت درویشان باغها را قطاف كنند

15.1                                 قصۀ اصحاب ضروان خوانده ای؟ پس چرا در حیله جویی مانده ای؟

15.2                                 حیله میكردند، كژدم نیش، چند كه بُرند از روزی درویش چند

15.3                                 شب همه شب می سگالیدند مكر روی در رو كرده چندین عمرو و بكر

15.4                                 خفیه میگفتند سِرّها، آن بدان تا نباید كه خدا دریابد آن

15.5                                 با ُگل انداینده اسگالیده گِل دست، كاری میكند، پنهان ز دل

15.6                                 گفت أ لا یعلم هواك من خلق إن فی نجواك صدقا أم ملق

15.7                                 كیف یغفل عن ظعین قد غدا من یعاین این مثواه غدا

15.8                                 أینما قد هبطا أو صعدا قد تولاه و أحصی عددا

15.9                                 * خفیع میکردند اسرار از خدا آن سگان جاهل از جهل و عمی

15.10                          * گوش کن اکنون حدیث خواجه را کو سوی ده چون شد و، دید او جزا

15.11                          گوش را اكنون ز غفلت پاك كن استماع هجر آن غمناك كن

15.12                          تا چه ها دید از بلا و از عنا در رهِ دِه چون شد از شهر او جدا

15.13                          آن زكاتی دان، كه غمگین را دهی گوش را چون پیش دستانش نهی

15.14                          بشنوی غمهای رنجوران دل فاقۀ جان شریف از آب و گل

15.15                          خانۀ پُر دود دارد پُر فنی مر ورا بگشا ز اصغا روزنی

15.16                          گوش تو، او را چو راه دَم شود دود تلخ از خانۀ او كم شود

15.17                          غم گساری كن تو با ما، ای روی که به سوی رب اعلی میروی

15.18                          این تردد، حبس و زندانی بود كاو بنگذارد كه جان سوئی رود

15.19                          این بدانسو، وآن بدینسو میكشد هر کسی گوید: منم راه رَشَد

15.20                          این تردد عقبۀ راه حق است ای خنك آن را كه پایش مطلق است

15.21                          بی تردد میرود بر راه راست ره نمیدانی بجو، گامش كجاست؟

15.22                          گام آهو را بگیر و رو معاف تا رسی از گام آهو تا به ناف

15.23                          زین روش بر اوج انور میروی ای برادر، گر بر آذر میروی

15.24                          نی ز دریا ترس و، نی از موج و كف چون شنیدی تو خطاب "لا تخف"

15.25                          لا تَخَفْ دان، چونكه خوفت داد حق نان فرستد، چون فرستادت طبق

15.26                          خوف آن كس راست، كاو را خوف نیست غصه آنكس را، كش اینجا طوف نیست

 

16. روان شدن خواجه به سوی ده

16.1                                 خواجه در كار آمد و تجهیز ساخت مرغ عزمش سوی ده اشتاب تاخت

16.2                                 اهل و فرزندان سفر را ساختند رخت را بر گاو عزم انداختند

16.3                                 شادمانان و شتابان سوی ده كه بری خوردیم از ده مژده ده

16.4                                 مقصد ما را، چراگاه خوش است یار ما آن جا كریم و دل كش است

16.5                                 با هزاران آرزومان خوانده است بهر ما غرس كرم بنشانده است

16.6                                 ما ذخیرۀ دَه زمستان دراز از بر او، سوی شهر آریم باز

16.7                                 بلكه باغ ایثار راه ما كند در میان جان خودمان جا كند

16.8                                 عجلوا أصحابنا كی تربحوا عقل میگفت از درون: لا تفرحوا

16.9                                 من رباح الله كونوا رابحین إن ربی لا یحِبُّ الفرحین

16.10                          افرحوا هونا بما آتاكم كل آت مشغل ألهاكم

16.11                          شاد از وی شو، مشو از غیر وی او بهار است و، دگرها، ماه دی

16.12                          هر چه غیر اوست، استدراج توست گر چه تخت و ملكتست و تاج توست

16.13                          شاد از غم شو، كه غم دام بقاست اندر این ره، سوی پستی ارتقاست

16.14                          غم بود چون گنج و، رنج تو چو كان لیك، كی درگیرد این در كودكان؟

16.15                          كودكان، چون نام ِ بازی بشنوند جمله با خرگور هم تگ میدوند

16.16                          ای خران كور، این سو دامهاست در كمین این سوی، خون آشامهاست

16.17                          * تیرها پران شده، لیکن كمان گشت پنهان، از دو چشم مردمان

16.18                          تیرها پران، کمان پنهان و غیب بر جوانی میرسد صد تیر شیب

16.19                          گام در صحرای دل باید نهاد زانكه در صحرای گِل، نبود گشاد

16.20                          * ایمن آباد است دل، ای مردمان حصن محکم موضع امن و امان

16.21                          گلشن خرم به کام دوستان چشمه ها و گلستان در گلستان

16.22                          عج إلی القلب و سِر یا ساریه فیه أشجار و عین جاریه

16.23                          دِه مرو، دِه مرد را احمق كند عقل را بی نور و بی رونق كند

16.24                          * خواجه پندارد که روزی دِه دهد این نمیداند که روزیده دهد

16.25                          قول پیغمبر شنو ای مجتبی گور ِ عقل آمد، وطن در روستا

16.26                          هر كه روزی باشد اندر روستا تا به ماهی، عقل او ناید به جا

16.27                          تا به ماهی، احمقی با وی بود از حشیش دِه، جز اینها، چه درود؟

16.28                          وانكه ماهی باشد اندر روستا روزگاری باشدش جهل و عمی

16.29                          دِه چه باشد؟ شیخ ِ واصل ناشده دست در تقلید و حجت در زده

16.30                          پیش ِ شهر ِ عقل ِ كلی، این حواس چون خران ِ چشم بسته در خراس

16.31                          این رها كن، صورت افسانه گیر رو بهل دُردانه، گندم دانه گیر

16.32                          گر به دُرّ ره نیست، هین بر می ستان گر بدان سو نیست ره، این سو بران

16.33                          ظاهرش گیر، ار چه ظاهر كژ بود عاقبت ظاهر سوی باطن رود

16.34                          اول هر آدمی خود صورت است بعد از آن جان، كاو جمال سیرت است

16.35                          اول هر میوه، جز صورت كی است؟ بعد از آن لذت، كه معنی وی است

16.36                          اولا خرگاه سازند، آنگهان ترك را آرند آخر میهمان

16.37                          صورتت خرگاه و معنی ترك آن معنیت ملاح و، صورت بادبان

16.38                          بهر حق این را رها كن یك نفس تا خر خواجه بجنباند جرس

 

17. رفتن خواجه و قومش به سوی ده

17.1                                 خواجه و بچگان جهازی ساختند بر ستوران جانب ده تاختند

17.2                                 شادمانه سوی صحرا راندند سافروا كی تغنموا بر خواندند

17.3                                 كز سفرها، بنده كیخسرو شود بی سفرها، ماه كی خسرو شود؟

17.4                                 از سفر بیدق شود، فرزین راد وز سفر یابید یوسف، صد مراد

17.5                                 روز، روی از آفتابی سوختند شب ز اختر، راه می آموختند

17.6                                 خوب گشته پیش ایشان راه زشت از نشاط دِه شده، ره چون بهشت

17.7                                 تلخ، از شیرین لبان خوش میشود خار، از گلزار هم كش میشود

17.8                                 حنظل از معشوق، خرما میشود خانه از همخانه، صحرا می شود

17.9                                 ای بسا از نازنینان خار كش بر امیدِ گلعذاری ماه وش

17.10                          ای بسا حمال گشته، پشت ریش از برای دلبر مهروی خویش

17.11                          كرده آهنگر جمال خود سیاه تا كه شب آید ببوسد روی ماه

17.12                          خواجه تا شب بر دكانی چار میخ زانكه سروی در دلش كردست بیخ

17.13                          تاجری، دریا و خشكی میرود آن به مهر خانه شینی میرود

17.14                          هر كه را با مرده سودائی بود بر امید زنده سیمائی بود

17.15                          آن دروگر، روی آورده به چوب بهر خوب خود گزیده، رنج و کوب

17.16                          بر امید زنده ای كن اجتهاد كاو نگردد، بعدِ روزی دو، جماد

17.17                          هین مکن مونس خسی را از خسی عاریت باشد در او آن مونسی

17.18                          انس تو با مادر و بابا كجاست؟ گر بجز حق، مونسانت را وفاست

17.19                          انس تو با دایه و لالا چه شد؟ گر كسی شاید به غیر حق عضد

17.20                          انس تو با شیر و با پستان نماند نفرت تو از دبیرستان نماند

17.21                          آن شعاعی بود بر دیوارشان جانب خورشید وارفت آن نشان

17.22                          بر هر آن چیزی كه افتد آن شعاع تو بر آن هم عاشق آئی، ای شجاع

17.23                          عشق تو بر هر چه آن موجود بود آن ز وصف حق، چو زر اندود بود

17.24                          * چون زری با اصل رفت و، مس بماند از زریّ خویشتن، مفلس بماند

17.25                          * طبع سیر آمد، طلاق او بخواند پشت بر وی کرد و، دست از وی فشاند

17.26                          از زر اندودِ صفاتش، پا ِبكش از جهالت، قلب را كم گوی َخوش

17.27                          كان خوشی در قلبها، عاریّتیست زیر زینت، مایۀ بی زینتیست

17.28                          زر ز روی قلب در كان میرود سوی آن كان رو تو هم، كان میرود

17.29                          نور از دیوار تا خور میرود تو بدان خور رو، كه در خور میرود

17.30                          زین سپس می جو تو آب از آسمان چون ندیدی تو وفا در ناودان

17.31                          معدن دنبه نباشد دام گرگ كی شناسد معدن آن گرگ سترگ ؟

17.32                          زر گمان بردند، بسته در گره می شتابیدند مغروران به دِه

17.33                          همچنین خندان و رقصان میشدند سوی آن دولاب چرخی میزدند

17.34                          چون همی دیدند مرغی می پرید جانب ده، صبر جامه میدرید

17.35                          * هر نسیمی کز سوی دِه میوزید گوئیا روح و روان میپرورید

17.36                          هر كه میآمد ز ده، از سوی او بوسه میدادند خوش بر روی او

17.37                          كه تو، روی ِ یار ِ ما را دیده ای پس تو جان را جان و، ما را دیده ای

 

18. نواختن مجنون آن سگی را كه مقیم كوی لیلی بود

18.1                                 همچو مجنون، كاو سگی را مینواخت بوسه اش میداد و، پیشش میگداخت

18.2                                 * گرد او میگشت خاضع در طواف همچو حاجی گِرد کعبه بی گزاف

18.3                                 * هم سر و پایش همی بوسید و ناف هم جلاب و شكرش میداد صاف

18.4                                 بوالفضولی گفت: کای مجنون خام این چه شید است؟ اینكه می آری مدام

18.5                                 پوز سگ دائم پلیدی میخورد مقعد خود را به لب می استرد

18.6                                 عیبهای سگ بسی او می شمرد عیب دان، از غیب دان، بوئی نبرد

18.7                                 گفت مجنون: تو همه نقشی و تن اندرآ، بنگر تو از چشمان من

18.8                                 كاین طلسم بستۀ مولیست این پاسبان كوچۀ لیلیست این

18.9                                 همتش بین و، دل و جان و شناخت كاو كجا بگزید و مسكن گاه ساخت

18.10                          او سگِ فرخ رُخ ِ كهفِ من است بلكه او همدرد و، هم لهفِ من است

18.11                          آن سگی که گشت در کویش مقیم خاک پایش به ز شیران عظیم

18.12                          آن سگی كاو باشد اندر كوی او من به شیران كی دهم یك موی او؟

18.13                          آنكه شیران، مر سگانش را غلام گفتن امكان نیست، خامش و السلام

18.14                          گر ز صورت بگذرید، ای دوستان جنت است و ُگل ستان، در ُگل ستان

18.15                          صورت خود چون شكستی، سوختی صورت ُكلّ را شكست آموختی

18.16                          بعد از آن، هر صورتی را بشكنی همچو حیدر، باب خیبر بركنی

18.17                          سغبۀ صورت شد آن خواجۀ سلیم كاو به دِه میشد، به گفتار سقیم

18.18                          سوی دام آن تملق شادمان همچو مرغی سوی دانۀ امتحان

18.19                          * از کرم دانست آن مرغ حریص دانه را با دام، لیکن شد محیص

18.20                          از كرم دانست مرغ آن دانه را غایت حرص است، نی جود، آن عطا

18.21                          مرغكان در طمع دانه شادمان سوی آن تزویر پرّان و دوان

18.22                          گر ز شادیهاش آگاهت كنم ترسم ای رهرو، كه بیگاهت كنم

18.23                          مختصر كردم، چو آمد دِه پدید خود نبود آن دِه، ره دیگر گزید

18.24                          قرب ماهی، دِه به دِه میتاختند زانكه راه دِه، نكو نشناختند

18.25                          * هر كه گیرد پیشه ای بی اوستا ریش خندی شد، به شهر و روستا

18.26                          هر كه در ره، بی قلاوزی رود هر، دو روزه راه، صد ساله شود

18.27                          هر كه تازد سوی كعبه بی دلیل همچو این سرگشتگان، گردد ذلیل

18.28                          زآنكه نادر باشد اندر خافقین آدمی سر بر زند بی والدین

18.29                          مال او یابد كه كسبی میكند نادری باشد، كه بر گنجی زند

18.30                          مصطفائی كو كه جسمش جان بود؟ تا كه رحمن علم القرآن بود

18.31                          اهل تن را جمله "عَلَّمَ بالقلم" واسطه افراشت در بذل كرم

18.32                          هر حریصی هست محروم، ای پسر چون حریصان تك مرو، آهسته تر

18.33                          اندر آن ره، رنجها دیدند و تاب چون عذاب مرغ خاكی در عذاب

18.34                          سیر گشته از ده و از روستا وز شكر ریزی چنان نااوستا

 

19. رسیدن خواجه و قومش به ده و نادیده و ناشناخت آوردن روستایی ایشان را

19.1                                 بعدِ ماهی، چون رسیدند آن طرف بی نوا ایشان ستوران بی علف

19.2                                 روستایی بین، كه از بد نیتی می كند بعد اللتیا و التی

19.3                                 روی پنهان میكند ز ایشان به روز تا سوی باغش بنگشایند پوز

19.4                                 آن چنان رو كه همه زرق و شر است از مسلمانان نهان اولیتر است

19.5                                 رویها باشد كه، دیوان چون مگس بر سرش بنشسته باشد چون جرس

19.6                                 چون ببینی رویشان، در تو فتند یا مبین آن، یا چو دیدی، خوش مخند

19.7                                 بهر آن روی خبیث عاصیه گفت یزدان: نسفعا بالناصیه

19.8                                 چون بپرسیدند و خانه اش یافتند همچو خویشان سوی در بشتافتند

19.9                                 در فرو بستند اهل خانه اش خواجه شد زین كج روی، دیوانه وش

19.10                          لیك هنگام درشتی هم نبود چون در افتادی به چه، تیزی چه سود؟

19.11                          بر درش ماندند ایشان پنج روز شب به سرما روز در گرما و سوز

19.12                          نی ز غفلت بود ماندن، نی خری بلكه بود از اضطرار و، بی خوری

19.13                          با لئیمان، بسته نیكان، ز اضطرار ز اضطرار است آدمی مردار خوار

19.14                          او همی دیدش همی كردش سلام كه فلانم من، مرا این است نام

19.15                          گفت: باشد، من چه دانم تو كئی؟ یا پلیدی، یا قرین پاكئی

19.16                          والهم روز و شب اندر صنع هو هیچگونه نیستم پروای تو

19.17                          از خودی خود ندارم هم خبر نیست از هستی سر مویم اثر

19.18                          هوش من از غیر حق آگاه نیست در دل مؤمن بجز الله نیست

19.19                          گفت: این دم با قیامت شد شبیه تا برادر شد یفر من اخیه

19.20                          شرح میكردش كه من آنم كه تو لوتها خوردی ز خوان من، دو تو

19.21                          آن فلان روزت خریدم آن متاع نی بهم میبود ما را اجتماع ؟

19.22                          نی تو بودی سالها مهمان من ؟ نی رسیدت بیکران احسان من ؟

19.23                          ِسرّ مهر ما شنیدستند خلق شرم دارد رو، چو نعمت خورد حلق

19.24                          او همی گفتش: چه گوئی ترهات نه تو را دانم، نه نام تو، نه جات

19.25                          پنجمین شب، ابر و بارانی گرفت كاسمان از بارشش شد در شگفت

19.26                          چون رسید آن كارد اندر استخوان حلقه زد خواجه: كه مهتر را بخوان

19.27                          چون به صد الحاح آمد سوی در گفت: آخر چیست ای جان پدر؟

19.28                          گفت: من آن حق ها بگذاشتم ترك كردم آنچه میپنداشتم

19.29                          پنج ساله رنج دید، این پنج روز جان مسكینم، در این سرما و سوز

19.30                          یك جفا از خویش و از یار و تبار در گرانی هست چون سیصد هزار

19.31                          زانكه دل ننهاد بر جور و جفاش جانش خوگر بود با مهر و وفاش

19.32                          هر چه بر مردم بلا و شدت است این یقین دان كز خلاف عادت است

19.33                          گفت: ای خورشیدِ مهرت در زوال گر تو خونم ریختی، كردم حلال

19.34                          امشب باران، به ما ده، گوشه ای تا بیابی در قیامت توشه ای

19.35                          گفت: یك گوشه است آن ِ باغبان هست اینجا گرگ را، او پاسبان

19.36                          در كفش تیر و كمان، از بهر گرگ تا زند، چون آید آن گرگ سترگ

19.37                          گر تو آن خدمت كنی، جا آن ِ توست ور نه، جای دیگری فرمای چُست

19.38                          گفت: صد خدمت كنم، تو جای ده آن كمان و تیر، در كفم بنه

19.39                          من نخسبم، حارسی رز كنم گر بر آرد گرگ سر، تیرش زنم

19.40                          بهر حق مگذارم امشب، ای دو دل آب باران بر سر و، در زیر گِل

19.41                          گوشه ای خالی شد و او با عیال رفت آنجا، جای تنگ و بی مجال

19.42                          چون ملخ بر همدگر گشته سوار از نهیب سیل، اندر ُكنج غار

19.43                          شب همه شب، جمله گویان ای خدا این سزای ما، سزای ما، سزا

19.44                          این سزای آن كه شد یار خسان یا كسی كرد، از برای ناكسان

19.45                          این سزای آن كه اندر طمع خام ترك گوید خدمتِ خاكِ كرام

19.46                          خاك پاكان لیسی و دیوارشان بهتر از عام و زر و گلزارشان

19.47                          بندۀ یك مرد روشن دل شوی به كه بر فرق سر شاهان روی

19.48                          از ملوك خاك، جُز بانگ دُهُل تو نخواهی یافت، ای پیك سبل

19.49                          شهریان خود ره زنان، نسبت به روح روستایی كیست؟ گیج ِ بی فتوح

19.50                          این سزای آنكه بی تدبیر عقل بانگ غولی آمدش بگزید نقل

19.51                          * چون پشیمانی ز دل شد یا شغاف زآن سپس سودی ندارد اعتراف

19.52                          چون پشیمان گشت از دل زآنچه کرد بعد از آن سودی ندارد آهِ سرد

19.53                          آن كمان و تیر اندر دست او گرگ را جویان همه شب، سو به سو

19.54                          گرگ بروی خود مسلط، چون شرر گرگ جویان و، ز گرگ، او بی خبر

19.55                          هر پشه، هر كیك، چون گرگی شده اندر آن ویرانشان زخمی زده

19.56                          فرصت آن پشه راندن هم نبود از نهیب حملۀ گرگ عنود

19.57                          تا نباید گرگ آسیبی زند روستائی، ریش خواجه بر كند

19.58                          این چنین دندان گزان، تا نیم شب جانشان از ناف می آمد به لب

19.59                          ناگهان تمثال گرگ هشته ای سر بر آورد از فراز پشته ای

19.60                          تیر را بگشاد آن خواجه ز شست زد بر آن حیوان كه تا افتاد پست

19.61                          اندر افتادن ز حیوان باد جَست روستائی، های كرد و كوفت دست

19.62                          ناجوانمردا، كه خر ُكرّۀ من است گفت: نی این گرگِ چون آهریمن است

19.63                          اندر او اشكال گرگی ظاهر است شكل او از گرگی او مخبر است

19.64                          گفت: نی، بادی كه جست از زیر وی میشناسم همچنان كآبی ز می

19.65                          ُكشته ای خر ُكره ام را در ریاض كه مبادت بسط هرگز ز انقباض

19.66                          گفت: نیكوتر تفحص كن شب است شخصها در شب ز ناظر محجب است

19.67                          شب غلط بنماید و مبدل بسی دیدِ صائب شب، ندارد هر كسی

19.68                          هم شب و، هم ابر و، هم باران ژرف این سه تاریكی غلط آرد شگرف

19.69                          گفت: آن بر من چو روز روشن است می شناسم باد، خر ُكرۀ من است

19.70                          در میان بیست باد، آن باد را می شناسم چون مسافر زاد را

19.71                          خواجه بر جست و بیامد با شگفت روستایی را، گریبانش گرفت

19.72                          كابله طرار، شید آورده ای بنگ و افیون، هر دو با هم خورده ای

19.73                          در سه تاریكی شناسی بادِ خر چون ندانی مر مرا ؟ ای خیره سر

19.74                          آنكه داند نیم شب، خر ُکره را چون نداند همره ده ساله را ؟

19.75                          خویشتن را عارف و واله كنی خاك در چشم مروّت میزنی

19.76                          كه مرا از خویش هم آگاه نیست در دلم گنجای جز الله نیست

19.77                          آنچه دی خوردم، از آنم یاد نیست این دل از غیر تحیر، شاد نیست

19.78                          عاقل و مجنون ِ حقم، یاد آر در چنین بی خویشیم، معذور دار

19.79                          آنكه مرداری خورد، یعنی نبیذ شرع او را سوی معذوران كشید

19.80                          مست و بنگی را، طلاق و بیع نیست همچو طفل است او، معاف و معتفی است

19.81                          مستئی، كاید ز بوی شاه فرد صد خم می، در سر و مغز آن نكرد

19.82                          پس بر او تكلیف، چون باشد روا ؟ اسب ساقط گشت و، شد بی دست و پا

19.83                          بار، كه نهد در جهان خر كره را ؟ درس كه دهد؟ پارسی بو مره را

19.84                          بار بر گیرند، چون آمد عرج گفت حق: لَیسَ عَلَی الْأَعْمی حرج

19.85                          سوی خود اعمی شدم، از حق بصیر من معافم، از قلیل و از كثیر

19.86                          لاف درویشی زنی و بی خودی های و هوی عاشقان ایزدی

19.87                          كه زمین را، من ندانم ز آسمان امتحانت كرد غیرت، امتحان

19.88                          بادِ خر ُكره، چنین رسوات كرد هستی نفی تو را، اثبات كرد

19.89                          این چنین رسوا كند حق، شید را این چنین گیرد، رمیده صید را

19.90                          صد هزاران امتحان است، ای پسر هر كه گوید: من شدم سرهنگ در

19.91                          گر نداند عامه او را امتحان پختگان ِ راه، جویندش نشان

19.92                          چون كند دعوی خیاطی کسی افكند در پیش او شه، اطلسی

19.93                          كه ببر این را بغلطاق فراخ ز امتحان پیدا شود او را دو شاخ

19.94                          گر نبودی امتحان هر بَدی هر مخنث در وغا رُستم بُدی

19.95                          خود مخنث را ِزِره پوشیده گیر چون ببیند زخم، گردد چون اسیر

19.96                          مستِ حق، هشیار چون شد از دبور؟ مست حق ناید به خود از نفخ صور

19.97                          بادۀ حق راست باشد، نی دروغ دوغ خوردی، دوغ خوردی، دوغ دوغ

19.98                          ساختی خود را جُنید و بایزید رو كه نشناسم تبر را از كلید

19.99                          بَد رگی و منبلی و حرص و آز چون كنی پنهان به شید؟ ای مكر ساز

19.100                   خویش را منصور حلاجی كنی آتشی در پنبۀ یاران زنی

19.101                   كه بنشناسم عمر از بو لهب بادِ خر ُكره شناسم نیم شب

19.102                   ای خری، كاین از تو خر، باور كند خویش را بهر تو، كور و كر كند

19.103                   خویش را، از رهروان كمتر شمر تو حریف رهزنانی، ُگه مخور

19.104                   باز پَر از شید، سوی عقل تاز كی پَرَد بر آسمان، پَرّ ِ مجاز؟

19.105                   خویشتن را عاشق حق ساختی عشق با دیو سیاهی باختی

19.106                   عاشق و معشوق را در رستخیز دو بدو بندند و، پیش آرند تیز

19.107                   تو، ِچه خود را گیج و بیخود كرده ای؟ خون رز كو؟ خون ما را خورده ای

19.108                   رو كه نشناسم تو را، از من بچه عارف بی خویشم و، بهلول ده

19.109                   تو توَهم میكنی از قرب حق كه طبق گر، دور نبود از طبق

19.110                   آن نمی بینی؟ كه قرب اولیا صد كرامت دارد و، كار و كیا

19.111                   آهن از داود، مومی میشود موم در دستت چو آهن میبود

19.112                   قرب خلق و رزق بر جمله است عام قرب وحی عشق دارند این كرام

19.113                   قرب بر انواع باشد، ای پدر میزند خورشید، بر كهسار و زر

19.114                   لیك قربی هست با زر، شید را كه نباشد آگهی، زآن بید را

19.115                   شاخ خشك و تر، قریب آفتاب آفتاب از هر دو، كی دارد حجاب ؟

19.116                   لیك كو آن قربت شاخ طری؟ كه ثمار پخته از وی میبری؟

19.117                   شاخ خشك از قربت آن آفتاب غیر زوتر خشك گشتن، کو بیاب؟

19.118                   بنگر این، کان شاخ خشک از قربِ خَور غیر خشکی میبرد چیز دگر ؟

19.119                   آن چنان مستی مباش، ای بی خرد كه به عقل آید، پشیمانی خورد

19.120                   بلكه زآن مستان كه چون می میخورند عقلهای پخته حسرت میبرند

19.121                   ای گرفته همچو گربه، موش پیر گر از آن مِی، شیر گیری، شیر گیر

19.122                   ای بخورده از خیال خام هیچ همچو مستان حقایق، بر مپیچ

19.123                   می فتی این سو و آن سو، مست وار ای تو اینسو نیستت، آنسو گذار

19.124                   گر بدان سو راه یابی بعد از آن گه بدین سو، گه بدان سو سر فشان

19.125                   جمله زین سوئی، از آن سو، گپ مزن چون نداری مرگ، هرزه جان مَكن

19.126                   آن خضر جان، كز اجل نهراسد او شاید ار مخلوق را نشناسد او

19.127                   كام از ذوق ِ توّهم خوش كنی در دمی در خیك خود، پُرّش كنی

19.128                   پس به یك سوزن، تهی گردی ز باد این چنین فربه، تن عاقل مباد

19.129                   كوزه ها سازی ز برف اندر شتا كی ُكند؟ چون آب بیند آن وفا

 

20. افتادن شغال در خم رنگ و رنگین شدن و دعوی طاوسی كردن میان شغالان

20.1                                 آن شغالی رفت اندر خم رنگ اندر آن خم كرد یك ساعت درنگ

20.2                                 پس بر آمد پوستش رنگین شده كه منم طاوس علیین شده

20.3                                 پشم رنگین، رونق خوش یافته ز آفتاب، آن رنگها بر تافته

20.4                                 دید خود را، سرخ و سبز و فور و زرد خویشتن را بر شغالان عرضه كرد

20.5                                 جمله گفتند: ای شغالك حال چیست ؟ كه تو را در سر نشاطی ملتویست

20.6                                 از نشاط، از ما كرانه كرده ای این تكبر از كجا آورده ای ؟

20.7                                 یك شغالی پیش او شد، كای فلان شید كردی، یا شدی از خوش دلان

20.8                                 شید كردی تا بمنبر بر جهی تا ز لاف، این خلق را حسرت دهی

20.9                                 بس بجوشیدی، ندیدی گرمئی پس ز شید آورده ای بی شرمئی

20.10                          صدق و گرمی، خود شعار اولیاست باز، بی شرمی، پناه هر دغاست

20.11                          كه التفات خلق سوی خود ِكشند كه خوشیم و، از درون بس ناخوشند

20.12                          * نیست الا حیله و مکر و ستیز مر سیه رویان دین را خود جهیز

 

21. چرب كردن مرد لافی لب و سبلت خود را هر بامداد به پوست دنبه و بیرون آمدن میان حریفان كه من چنین خورده ام و چنان

21.1                                 دنبه پاره یافت مردی مستهان هر صباحی چرب كردی سبلتان

21.2                                 در میان منعمان رفتی، كه من لوتِ چربی خورده ام در انجمن

21.3                                 دست بر سبلت نهادی در نوید رمز، یعنی سوی سبلت بنگرید

21.4                                 كاین گواه صدق گفتار من است وین نشان چرب و شیرین خوردن است

21.5                                 اشكمش گفتی جواب بی طنین كه أباد الله كید الكافرین

21.6                                 لاف تو ما را بر آتش بر نهاد كان سبیل چرب تو بركنده باد

21.7                                 گر نبودی لاف زشتت، ای گدا یك كریمی رحم افكندی به ما

21.8                                 * ور نمودی عیب و كم کردی جفا هم بُدی مهمانی یک آشنا

21.9                                 * راست گر گفتی و کج کم باختی یك طبیبی داروی ما ساختی

21.10                          گفت حق كه: كژ مجنبان گوش و دم ینفعن الصادقین صدقهم

21.11                          كهف اندر، كژ مخسب، ای محتلم آنچه داری وانما و، فاستقم

21.12                          ور نگویی عیب خود، باری خمش از نمایش وز دغل، خود را مكش

21.13                          * بر سبال چرب خود تکیه مکن زانکه گربه بُرد دنبه بی سُخُن

21.14                          گر تو نقدی یافتی، مگشا دهان هست در ره سنگهای امتحان

21.15                          سنگهای امتحان را نیز پیش امتحانها هست در احوال خویش

21.16                          گفت یزدان: از ولادت تا به حین یفتنون كل عام مرتین

21.17                          امتحان بر امتحان است ای پدر هین به كمتر امتحان، خود را مخر

21.18                          * ز امتحانات قضا ایمن مباش هان ز رسوائی بترس، ای خواجه تاش

 

22. ایمن بودن بلعم باعور كه امتحانها كرد حضرت او را و از آنها روی سپید آمد

22.1                                 بلعم باعور و ابلیس لعین ز امتحان آخرین گشته مهین

22.2                                 * زآنکه بودند ایمن از مکر خدا که امتحانها رفت اندر ما مضی

22.3                                 * عاقبت رسوائی آمد حالشان هم شنیده باشی از احوالشان

22.4                                 كانچه پنهان میكند پیداش كن سوخت ما را، ای خدا، رسواش كن

22.5                                 او به دعوی میل دولت می كند معده اش نفرین سبلت میكند

22.6                                 لاف، وا دادِ َكرَم ها میكند شاخ رحمت را ز بُن برمیكند

22.7                                 جمله اجزای تنش خصم وی اند كز بهاری لافد، ایشان در دی اند

22.8                                 این شكم خصم سبال او شده دست پنهان در دعا اندر زده

22.9                                 كای خدا، رسوا كن این لاف لئام تا بجنبد سوی ما رحم ِكرام

22.10                          مستجاب آمد دعای آن شكم سوزش حاجت بزد بیرون علم

22.11                          گفت حق: گر فاسقی و اهل صنم چون مرا خوانی، اجابتها كنم

22.12                          راستی پیش آر، یا خاموش كن وآنگهان رحمت ببین و نوش كن

22.13                          تو مشو هیچ از دعا کردن ملول عاقبت برهاندت از دست غول

 

23. بردن گربه دنبه را و رسوا شدن پهلوان

23.1                                 چون شكم خود را به حضرت در سپرد گربه آمد، پوست دنبه را ببرد

23.2                                 در پیش کردند و گربه می گریخت كودك از ترس عتابش رنگ ریخت

23.3                                 آمد اندر انجمن آن طفل ُخرد آبروی مرد لافی را ببرد

23.4                                 گفت: آن دنبه كه هر صبحی بدان چرب میكردی لبان و سبلتان

23.5                                 گربه آمد، ناگهانش در ربود بس دویدیم و، نكرد آن جهد سود

23.6                                 * پهلوان در لاف گرم و ذوقناک چون شنید این قصه گشت از غم هلاک

23.7                                 * منفعل شد در میان انجمن سر فرو برد و خمش گشت از سخن

23.8                                 خنده آمد حاضران را از شگفت رحمهاشان باز جنبیدن گرفت

23.9                                 دعوتش كردند و سیرش داشتند تخم رحمت در زمینش كاشتند

23.10                          او چو ذوق ِ راستی دید از كرام بی تكبر راستی را شد غلام

23.11                          * راستی را پیشۀ خود کن مدام تا شوی در هر دو عالم نیک نام

 

24. دعوی طاوسی كردن آن شغال كه در خم صباغ افتاد

24.1                                 آن شغال رنگ رنگ آمد نهفت بر بنا گوش ملامتگر بگفت

24.2                                 بنگر آخر در من و در رنگ من یك صنم، چون من ندارد خود شمن

24.3                                 چون گلستان گشته ام صد رنگ و خَوش مر مرا سجده كن، از من سر مكش

24.4                                 كرّ و فرّ و آب و تاب و رنگ بین فخر دنیا خوان مرا و، ركن دین

24.5                                 مظهر لطف خدائی گشته ام لوح شرح كبریائی گشته ام

24.6                                 ای شغالان، هین مخوانیدم شغال كی شغالی را بود چندین جمال ؟

24.7                                 آن شغالان آمدند آنجا به جمع همچو پروانه به گرداگردِ شمع

24.8                                 جمله گفتندش: چه خوانیمت ؟ هری گفت: طاوس نر چون مشتری

24.9                                 پس بگفتندش: كه طاوسان جان جلوه ها دارند اندر گلستان

24.10                          تو چنان جلوه كنی؟ گفتا كه: نی بادیه نارفته، چون گویم منی؟

24.11                          بانگ طاوسان كنی؟ گفتا كه: لا پس نه ای طاوس، خواجه بو العلا

24.12                          خلعت طاوس، آید ز آسمان كی رسی از رنگ و دعویها بدان ؟

 

25. تشبیه فرعون و دعوی الوهیت او بدان شغال كه دعوی طاوسی می كرد

25.1                                 همچو فرعون مرصع كرده ریش برتر از عیسی پریده، از خریش

25.2                                 او هم از نسل شغال ماده زاد در خم مالی و جاهی اوفتاد

25.3                                 هر كه دید آن جاه و مالش، سجده كرد سجدۀ افسوسیان را او بخَورد

25.4                                 گشت مستك، آن گدای ژنده دلق از سجود و، از تحیرهای خلق

25.5                                 مال، مار آمد، كه در وی زهرهاست و آن قبول و سجدۀ خلق، اژدهاست

25.6                                 های ای فرعون، ناموسی مكن تو شغالی، هیچ طاوسی مكن

25.7                                 سوی طاوسان اگر پیدا شوی عاجزی از جلوه و، رسوا شوی

25.8                                 موسی و هارون چو طاوسان بُدند پَرّ جلوه، بر سر و رویت زدند

25.9                                 زشتی ات پیدا شد و رسوائی ات سر نگون افتادی از بالائی ات

25.10                          چون محك دیدی، سیه گشتی چو قلب نقش شیری رفت و پیدا گشت كلب

25.11                          ای سگ گرگین زشت، از حرص و جوش پوستین شیر را بر خود مپوش

25.12                          غرّۀ شیرت بخواهد امتحان نقش شیر و، آنگه، اخلاق سگان

25.13                          * ای شغال بی جمال بی هنر هیچ بر خود ظنّ طاوسی مبر

25.14                          * زآنکه طاوسان کنندت امتحان خوار و بی رونق بمانی در جهان

 

26. تفسیر وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ

26.1                                 گفت یزدان مر نبی را در مساق یك نشان ِ سهلتر ز اهل نفاق

26.2                                 گر منافق زفت باشد نغز و هول واشناسی مر ورا در لحن و قول

26.3                                 چون سفالین كوزه ها را میخری امتحانی میكنی، ای مشتری

26.4                                 میزنی دستی بر آن كوزه، چرا ؟ تا شناسی از طنین، اشكسته را

26.5                                 بانگ اشكسته دگرگون میبود بانگ، چاووش است، پیشش میرود

26.6                                 بانگ می آید كه تعریفش كند همچو مصدر، فعل تصریفش كند

 

27. قصۀ هاروت و ماروت و دلیری ایشان بر امتحان حقتعالی

27.1                                 چون حدیث امتحان روئی نمود یادم آمد قصۀ هاروت زود

27.2                                 پیش از این، ز آن گفته بودیم اندكی خود چه گوئیم؟ از هزارانش یكی

27.3                                 خواستم گفتن در آن تحقیقها تا كنون واماندم از تعویقها

27.4                                 * گوش دل را یک نفس اینسو بدار تا بگویم با تو از اسرار یار

27.5                                 جملۀ دیگر ز بسیارش قلیل گفته آید شرح یك جزوی ز نیل

27.6                                 * گوش كن هاروت را ماروت را ای غلام و چاكران، ما روت را

27.7                                 مست بودند از تماشای اله و ز عجایبهای استدراج شاه

27.8                                 این چنین مستی است ز استدراج حق تا چه مستیها دهد معراج حق؟

27.9                                 دانۀ دامش چنین مستی نمود خوان انعامش، چه ها داند گشود ؟

27.10                          مست بودند و رهیده از كمند های و هوی عاشقانه میزدند

27.11                          یك كمین و امتحان در راه بود صرصرش چون كاه و، ُكه را میربود

27.12                          امتحان میكردشان زیر و زبر كی بود سر مست را زاینها خبر ؟

27.13                          خندق و میدان، به پیش او یكیست چاه و خندق، پیش او خوش مسلكیست

 

28. * مستی بز از دیدن مهده و جَستن او بکوه مقابل

28.1                                 آن بز كوهی، بر آن كوه بلند بر دود از بهر خوردی بیگزند

28.2                                 تا علف چیند، به بیند ناگهان بازی دیگر، ز حكم آسمان

28.3                                 بر ُكهی دیگر بر اندازد نظر ماده بز بیند بر آن كوه دگر

28.4                                 چشم او تاریك گردد در زمان بر جهد سر مست زین ُكه، تا بدان

28.5                                 آن چنان نزدیك بنماید ورا كه دویدن ِگرد بالوعه سرا

28.6                                 آن هزاران گز، دو گز بنمایدش تا ز مستی میل جَستن آیدش

28.7                                 چونكه بجهد، در فتد اندر میان در میان هر دو كوه بی امان

28.8                                 او ز صیادان به ُكه بگریخته خود پناهش خون او را ریخته

28.9                                 شسته صیادان میان آن دو كوه انتظار این قضای باشكوه

28.10                          باشد اغلب صید این بز، این چنین ور نه چالاك است و چُست و خصم بین

28.11                          رُستم ار چه با سر و سبلت بود دام پا گیرش یقین شهوت بود

28.12                          همچو من، از مستی شهوت ببر مستی شهوت ببین اندر شتر

28.13                          باز این مستی و شهوت در جهان پیش مستی مَلك، دان مستهان

28.14                          مستی آن، مستی این بشكند او به شهوت التفاتی كی كند ؟

28.15                          آب شیرین تا نخوردی، آب شور خوش نماید، چون درون دیده، نور

28.16                          قطره ای از باده های آسمان پُر كند جان را ز می و ز ساقیان

28.17                          تا چه مستیها بود املاك را و ز جلالت روحهای پاك را

28.18                          كه به بوئی، دل در آن می بسته اند خمّ ِ بادۀ این جهان، بشكسته اند

28.19                          جز مگر آنها كه نومیدند و دور همچنانکه كافران اندر قبور

28.20                          ناامید از هر دو عالم گشته اند خارهای بی نهایت كِشته اند

 

29. * تمنا کردن هاروت و ماروت آمدن بزمین را

29.1                                 پس ز مستیها بگفتند: ای دریغ بر زمین باران بدادیمی چو میغ

29.2                                 گستریدیمی در آن "بیداد جا" عدل و انصاف و عبادات و وفا

29.3                                 * این بگفتند و قضا میگفت: بیست پیش پاتان دام ناپیدا بسیست

29.4                                 هین مرو گستاخ در دشت بلا هین مران كورانه اندر كربلا

29.5                                 كه ز موی و استخوان هالكان می نیابد راه، پای سالكان

29.6                                 جملۀ ره استخوان و موی و پی بس كه تیغ قهر لا شی كرد شی

29.7                                 گفت حق كه: بندگان جفت عون بر زمین آهسته میرانند هون