Masnavi 1

HomeIranPoetryMowlana Jalaluddin Rumi - Masnavi Manavi in Farsi

دفتر اول مثنوی

تایپ و تصحیح از نسخه "کلاله خاور"، توسط حسین ُکرد .

لطفا ً اگر اشتباهی یافتید آنرا به سایت زیر گزارش دهید.

فایلهای اصلی را میتوانید از سایت زیر کپی کنید:

www.guidinglights.org

 

1. نی نامه

1.1                                        بشنو از نی، چون حكایت میكند واز جدائی ها شكایت میكند

1.2                                        کز نیستان تا مرا ببریده اند از نفیرم مرد و زن نالیده اند

1.3                                        سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق

1.4                                        هر كسی كاو دور ماند از اصل ِ خویش باز جوید روزگار وصل ِ خویش

1.5                                        من به هر جمعیتی نالان شدم جفت بَد حالان و خوش حالان شدم

1.6                                        هر كسی از ظنّ خود، شد یار من از درون من نَجَست اسرار من

1.7                                        سِرّ من از نالۀ من دور نیست لیك چشم و گوش را آن نور نیست

1.8                                        تن ز جان و، جان ز تن مستور نیست لیك كس را دیدِ جان دستور نیست

1.9                                        آتش است این بانگِ نای و، نیست، باد هر كه این آتش ندارد، نیست باد

1.10                                 آتش ِعشق است كاندر نی فتاد جوشش عشق است كاندر می فتاد

1.11                                 نی حریف هر كه از یاری بُرید پرده هایش پرده های ما درید

1.12                                 همچو نی زهری و تریاقی كه دید ؟ همچو نی دمساز و مشتاقی كه دید ؟

1.13                                 نی حدیث راهِ پُر خون میكند قصه های عشق ِ مجنون میكند

1.14                                 * دو دهان داریم گویا همچو نی یک دهان پنهانست در لبهای وی

1.15                                 * یکدهان نالان شده سوی شما های و هوئی در فکنده در سما

1.16                                 * لیک داند، هر که او را منظر است کاین دهان این سری هم، زآن سَر است

1.17                                 * دمدمه این نای از دمهای اوست های و هوی روح از هیهای اوست

1.18                                 محرم این هوش، جز بی هوش نیست مر زبان را مشتری، جز گوش نیست

1.19                                 * گر نبودی ناله نی را ثمر نی جهانرا پُر نکردی از شکر

1.20                                 در غم ما روزها بیگاه شد روزها با سوزها همراه شد

1.21                                 روزها گر رفت، گو رو، باك نیست تو بمان، ای آنكه چون تو، پاك نیست

1.22                                 هر كه جز ماهی، ز آبش سیر شد هر كه بی روزیست، روزش دیر شد

1.23                                 درنیابد حال پخته، هیچ خام پس سخن كوتاه باید، والسلام

1.24                                 * باده در جوشش گدای جوش ِ ماست چرخ در گردش اسیر هوش ِ ماست

1.25                                 * باده از ما مست شد، نی ما از او قالب از ما هست شد، نی ما از او

1.26                                 * بر سماع راست هر تن چیر نیست طعمه هر مرغکی انجیر نیست

1.27                                 بند بگسل، باش آزاد، ای پسر چند باشی بند سیم و بند زر

1.28                                 گر بریزی بحر را در كوزه ای چند ُگنجد؟ قسمت یك روزه ای

1.29                                 كوزۀ چشم حریصان پُر نشد تا صدف قانع نشد، پُر دُرّ نشد

1.30                                 هر كه را جامه ز عشقی چاك شد او ز حرص و عیب كلـّی پاك شد

1.31                                 شاد باش ای عشق ِ خوش سودای ما ای طبیب جمله علتهای ما

1.32                                 ای دوای نخوت و ناموس ما ای تو افلاطون و جالینوس ما

1.33                                 جسم ِ خاك از عشق بر افلاك شد كوه در رقص آمد و چالاك شد

1.34                                 عشق، جان طور آمد عاشقا طور مست و، خَرّ موسی صاعقا

1.35                                 ِسّر، پنهان است اندر زیر و بم فاش اگر گویم جهان بر هم زنم

1.36                                 * آنچه نی میگوید اندر این دو باب گر بگویم من، جهان گردد خراب

1.37                                 با لب دمساز خود گر جفتمی همچو نی من گفتنیها گفتمی

1.38                                 هر كه او از همزبانی شد جدا بینوا شد، گر چه دارد صد نوا

1.39                                 چون كه ُگل رفت و گلستان در گذشت نشنوی زآن پس ز بلبل سر گذشت

1.40                                 * چونکه ُگل رفت و گلستان شد خراب بوی ُگل را از که جوئیم؟ از ُگلاب

1.41                                 جمله معشوق است و، عاشق پرده ای زنده معشوق است و، عاشق مُرده ای

1.42                                 چون نباشد عشق را پروای او او چو مرغی ماند بی پر، وای، او

1.43                                 * پَر و بال ِ ما کمندِ عشق اوست مو کشانش میکشد تا کوی دوست

1.44                                 من چگونه هوش دارم پیش و پس ؟ چون نباشد نور یارم پیش و پس

1.45                                 * نور او در یَمن و یَسر و تحت و فوق بر سر و بر گردنم چون تاج و طوق

1.46                                 عشق خواهد كاین سخن بیرون بود آینه غمّاز نبود، چون بود ؟

1.47                                 آینه ات دانی چرا غمّاز نیست ؟ زآنکه زنگار از رخش ممتاز نیست

1.48                                 * آینه کز زنگ آلایش جُداست پُر شعاع نور خورشید خداست

1.49                                 رو تو زنگار از رُخ او پاک کن بعد از آن، آن نور را ادراک کن

1.50                                 * این حقیقت را شنو از گوش ِ دل تا برون آئی به کلی، زآب و گِل

1.51                                 * فهم اگر دارید، جان را ره دهید بعد از آن، از شوق، پا در ره نهید

 

2. حکایت عاشق شدن پادشاه بر كنیزك و بیمار شدن كنیزك و تدبیر در صحت او

2.1                                        بشنوید ای دوستان این داستان خود حقیقت نقد حال ماست آن

2.2                                        * نقد حال خویش را گر پی بریم هم زدنیا، هم ز عقبی، بر خوریم

2.3                                        بود شاهی در زمانی پیش از این ملك دنیا بودش و، هم ملك دین

2.4                                        اتفاقا شاه روزی شد سوار با خواص خویش از بهر شكار

2.5                                        * بهر صیدی میشد او بر کوه و دشت ناگهان در دام ِ عشق او صید گشت

2.6                                        یك كنیزك دید شه بر شاه راه شد غلام آن كنیزك جان ِ شاه

2.7                                        مرغ جانش در قفس چون می طپید داد مال و آن كنیزك را خرید

2.8                                        چون خرید او را و برخوردار شد آن كنیزك از قضا بیمار شد

2.9                                        آن یكی خر داشت، پالانش نبود یافت پالان، گرگ، خر را در ربود

2.10                                 كوزه بودش، آب می نامد به دست آب را چون یافت، خود كوزه شكست

2.11                                 شه طبیبان جمع كرد از چپ و راست گفت: جان هر دو در دست شماست

2.12                                 جان من سهل است، جان جانم اوست دردمند و خسته ام، درمانم اوست

2.13                                 هر كه درمان كرد مر جان مرا برد گنج و دُرّ و مرجان مرا

2.14                                 جمله گفتندش: كه جانبازی كنیم فهم گرد آریم و انبازی كنیم

2.15                                 هر یكی از ما مسیح عالمی است هر الم را در كف ما مرهمی است

2.16                                 "گر خدا خواهد" نگفتند از بطر پس خدا بنمودشان عجز بشر

2.17                                 تركِ استثنا، مرادم قسوتی است نی همین گفتن، كه عارض حالتی است

2.18                                 ای بسا ناورده استثنا، به گفت جان او با جان استثناست جفت

2.19                                 هر چه كردند از علاج و از دوا گشت رنج افزون و حاجت ناروا

2.20                                 آن كنیزك از مرض چون موی شد چشم شاه از اشكِ خون چون جوی شد

2.21                                 * چون قضا آید، طبیب ابله شود آن دوا در نفع خود گمره شود

2.22                                 از قضا سركنگبین صفرا فزود روغن بادام خشكی مینمود

2.23                                 از هلیله قبض شد، اطلاق رفت آب آتش را مدد شد همچو نفت

2.24                                 * سستی دل شد فزون و خواب کم سوزش چشم و دل پر درد و غم

2.25                                 * شربت و ادویه و اسباب او از طبیبان ریخت یکسر آب رو

 

3. ظاهر شدن عجز طبیبان از معالجۀ كنیزك بر پادشاه و رو آوردن بدرگاه پادشاه حقیقی

3.1                                        شه چو عجز آن طبیبان را بدید پا برهنه جانب مسجد دوید

3.2                                        رفت در مسجد، سوی محراب شد سجده گاه از اشك شه پر آب شد

3.3                                        چون به خویش آمد ز غرقاب فنا خوش زبان بگشاد در مدح و ثنا

3.4                                        كای كمینه بخششت ملك جهان من چه گویم؟ چون تو میدانی نهان

3.5                                        * حال ما و این طبیبان، سر بسر پیش لطفِ عام ِ تو باشد هدر

3.6                                        ای همیشه حاجت ما را پناه بار دیگر ما غلط كردیم راه

3.7                                        لیك گفتی: گر چه میدانم سِرَت زود هم پیدا كنش بر ظاهرت

3.8                                        چون بر آورد از میان جان خروش اندر آمد بحر بخشایش به جوش

3.9                                        در میان گریه خوابش در ربود دید در خواب او، كه پیری رو نمود

3.10                                 گفت: ای شه مژده، حاجاتت رواست گر غریبی آیدت فردا ز ماست

3.11                                 چونكه آید، او حكیم ِ حاذق است صادقش دان، کاو امین و صادق است

3.12                                 در علاجش سحر مطلق را ببین در مزاجش قدرت حق را ببین

3.13                                 * خفته بود، آن خواب دید، آگاه شد گشته مملوک کنیزک، شاه شد

3.14                                 چون رسید آن وعده گاه و روز شد آفتاب از شرق، اختر سوز شد

3.15                                 بود اندر منظره شه منتظر تا ببیند آنچه بنمودند سر

3.16                                 دید شخصی، کاملی، پُر مایه ای آفتابی در میان سایه ای

3.17                                 میرسید از دور مانند هلال نیست بود و هست، بر شكل خیال

3.18                                 نیست وش باشد خیال اندر جهان تو جهانی بر خیالی بین روان

3.19                                 بر خیالی صلحشان و جنگشان واز خیالی فخرشان و ننگشان

3.20                                 آن خیالاتی كه دام اولیاست عكس مه رویان بُستان خداست

3.21                                 آن خیالی را كه شه در خواب دید در رُخ مهمان همی آمد پدید

3.22                                 * نور حق ظاهر بود اندر ولی نیک بین باشی، اگر اهل دلی

3.23                                 * آن ولی حق چو پیدا شد ز دور از سر و پایش همی میتافت نور

3.24                                 شه به جای حاجیان واپیش رفت پیش آن مهمان غیب خویش رفت

3.25                                 * ضیف غیبی را چو استقبال کرد چون شکر گوئی که پیوست او بورد

3.26                                 هر دو بحری آشنا آموخته هر دو جان، بی دوختن بر دوخته

3.27                                 * آن یکی چون تشنه، وآندیگر چو آب آن یکی مخمور و، آن دیگر شراب

3.28                                 گفت: معشوقم تو بودستی نه آن لیك كار از كار خیزد در جهان

3.29                                 ای مرا تو مصطفی، من چون عمر از برای خدمتت بندم كمر

 

4. در خواستن توفیق رعایت ادب و وخامت بی ادبی

4.1                                        از خدا جوئیم توفیق ادب بی ادب محروم ماند از لطف رب

4.2                                        بی ادب تنها نه خود را داشت بد بلكه آتش در همه آفاق زد

4.3                                        مائده از آسمان در میرسید بی شری و بیع و بی گفت و شنید

4.4                                        در میان قوم موسی چند كس بی ادب گفتند: كو سیر و عدس؟

4.5                                        منقطع شد خوان و نان از آسمان ماند رنج زرع و بیل و داسمان

4.6                                        باز عیسی چون شفاعت كرد، حق خوان فرستاد و غنیمت بر طبق

4.7                                        * مائده از آسمان شد عائده چونکه گفت: انزل علینا مائده

4.8                                        باز گستاخان ادب بگذاشتند چون گدایان زله ها برداشتند

4.9                                        کرد عیسی لابه ایشان را كه این دائم است و كم نگردد از زمین

4.10                                 بد گمانی كردن و حرص آوری كفر باشد نزد خوان مهتری

4.11                                 زآن گدا رویان نادیده ز آز آن در رحمت بر ایشان شد فراز

4.12                                 * نان و خوان از آسمان شد منقطع بعد از آن زآن خوان نشد کس منتفع

4.13                                 ابر برناید پی منع زكات وز زنا افتد وبا اندر جهات

4.14                                 هر چه بر تو آید از ظلمات و غم آن ز بی باكی و گستاخیست هم

4.15                                 هر كه بی باكی كند در راه دوست ره زن مردان شد و، نامرد اوست

4.16                                 از ادب پر نور گشتست این فلك وز ادب معصوم و پاك آمد ملك

4.17                                 بُد ز گستاخی كسوف آفتاب شد عزازیلی ز جرات رد باب

4.18                                 * هر که گستاخی کند اندر طریق گردد اندر وادی حیرت غریق

4.19                                 * حال شاه و میهمان برگو تمام زآنکه پایانی ندارد این کلام

 

5. ملاقات پادشاه با آن طبیب الهی که در خوابش بشارت بملاقات او داده بودند

5.1                                        * شه چو پیش میهمان خویش رفت شاه بود او، لیک بس درویش رفت

5.2                                        دست بگشاد و كنارانش گرفت همچو عشق اندر دل و جانش گرفت

5.3                                        دست و پیشانیش بوسیدن گرفت از مقام و راه پرسیدن گرفت

5.4                                        پرس پرسان می كشیدش تا به صدر گفت: گنجی یافتم آخر به صبر

5.5                                        * صبر تلخ آمد، ولیکن عاقبت میوۀ شیرین دهد، پر منفعت

5.6                                        گفت: ای نور حق و دفع حرج معنی "الصبر مفتاح الفرج"

5.7                                        ای لقای تو جواب هر سؤال مشكل از تو حل شود بی قیل و قال

5.8                                        ترجمانی هر چه ما را در دل است دست گیری هر كه پایش در گِل است

5.9                                        مرحبا یا مجتبی یا مرتضی "إن تغب جاء القضاء ضاق الفضا"

5.10                                 أنت مولی القوم من لا یشتهی قد ردی كَلَّا لَئِنْ لَمْ ینته

 

6. بردن پادشاه طبیب را بر سر بیمار تا حال او را ببیند

6.1                                        چون گذشت آن مجلس و خوان ِ كرم دست او بگرفت و بُرد اندر حرم

6.2                                        قصۀ رنجور و رنجوری بخواند بعد از آن در پیش رنجورش نشاند

6.3                                        رنگ رو و نبض و قاروره بدید هم علاماتش، هم اسبابش شنید

6.4                                        گفت: هر دارو كه ایشان كرده اند آن عمارت نیست ویران كرده اند

6.5                                        بی خبر بودند از حال درون أستعیذ الله مما یفترون

6.6                                        دید رنج و، كشف شد بر وی نهفت لیك پنهان كرد و، با سلطان نگفت

6.7                                        رنجش از صفرا و از سودا نبود بوی هر هیزم پدید آید ز دود

6.8                                        دید از زاریش، كاو زار دل است تن خوش است و، او گرفتار دل است

6.9                                        عاشقی پیداست از زاری دل نیست بیماری چو بیماری دل

6.10                                 علت عاشق ز علتها جداست عشق اصطرلاب اسرار خداست

6.11                                 عاشقی گر زین سر و، گر زان سر است عاقبت ما را بدان شه رهبر است

6.12                                 هر چه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل گردم از آن

6.13                                 گر چه تفسیر زبان روشنگر است لیك عشق بی زبان روشنتر است

6.14                                 چون قلم اندر نوشتن می شتافت چون به عشق آمد، قلم بر خود شكافت

6.15                                 * چون سخن در وصف این حالت رسید هم قلم بشکست و هم کاغذ درید

6.16                                 عقل در شرحش چو خر در گِل بخفت شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

6.17                                 آفتاب آمد دلیل آفتاب گر دلیلت باید، از وی رو متاب

6.18                                 از وی ار سایه نشانی میدهد شمس هر دم نور جانی میدهد

6.19                                 سایه خواب آرد تو را همچون سمر چون بر آید شمس انْشَقَّ القمر

6.20                                 خود غریبی در جهان چون شمس نیست شمس ِ جان باقیی كش امس نیست

6.21                                 شمس در خارج اگر چه هست فرد مثل آن هم میتوان تصویر كرد

6.22                                 لیک شمسی که از او شد هست اثیر نبودش در ذهن و در خارج نظیر

6.23                                 در تصور، ذات او را، ُگنج كو ؟ تا در آید در تصور مثل او

6.24                                 * شمس تبریزی که نور مطلق است آفتاب است و ز انوار حق است

6.25                                 چون حدیث روی شمس الدین رسید شمس چارم آسمان سر در كشید

6.26                                 واجب آمد چونكه بُردم نام او شرح كردن رمزی از انعام او

6.27                                 این نفس جان، دامنم بر تافتست بوی پیراهان یوسف یافتست

6.28                                 کز برای حق صحبت سالها باز گو رمزی از آن خوش حالها

6.29                                 تا زمین و آسمان خندان شود عقل و روح و دیده صد چندان شود

6.30                                 * گفتم: ای دور اوفتاده از حبیب همچو بیماری که دور است از طبیب

6.31                                 لا تكلفنی فإنی فی الفنا كلت أفهامی فلا أحصی ثنا

6.32                                 كل شیئی قاله غیر المفیق إن تكلف أو تصلف لا یلیق

6.33                                 * هر چه میگوید موافق چون نبود چون تکلف نیک نالایق نبود

6.34                                 من چه گویم؟ یك رگم هشیار نیست شرح آن یاری كه او را یار نیست

6.35                                 * خود ثنا گفتن ز من، ترک ثناست کاین دلیل هستی و هستی خطاست

6.36                                 شرح این هجران و این خون جگر این زمان بگذار تا وقت دگر

6.37                                 قال أطعمنی فإنی جائع و اعتجل فالوقت سیف قاطع

6.38                                 صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق نیست فردا گفتن از شرط طریق

6.39                                 * صوفی ابن الحال باشد در مثال گرچه هر دو فارقند از ماه و سال

6.40                                 تو مگر خود مرد صوفی نیستی؟ هست را از نسیه خیزد نیستی

6.41                                 گفتمش پوشیده خوشتر سرّ یار خود تو در ضمن حكایت گوش دار

6.42                                 خوشتر آن باشد كه سرّ دلبران گفته آید در حدیث دیگران

6.43                                 گفت: مكشوف و برهنه بی غلول باز گو زجرم مده ای بوالفضول

6.44                                 باز گو اسرار و رمز مرسلین آشكارا به كه پنهان ذكر دین

6.45                                 پرده بردار و برهنه گو كه من می نگنجم با صنم در پیرهن

6.46                                 گفتم: ار عریان شود او در عیان نی تو مانی، نی كنارت، نی میان

6.47                                 آرزو میخواه، لیك اندازه خواه بر نتابد كوه را یك برگِ كاه

6.48                                 آفتابی كز وی این عالم فروخت اندكی گر بیش تابد، جمله سوخت

6.49                                 فتنه و آشوب و خون ریزی مجوی بیش از این از شمس تبریزی مگوی

6.50                                 این ندارد آخر، از آغاز گوی رو تمام این حكایت باز گوی

6.51                                 * تا نگردد خون دل و جان جهان لب بدوز و دیده بر بند این زمان

6.52                                 فتنه و آشوب و خون ریزی مجو بیش از این از شمس تبریزی مگو

6.53                                 این ندارد آخر از آغاز گو رو تمام آن حکایت باز گو

 

7. خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج كنیزك

7.1                                        * چون حکیم از این سخن آگاه شد وز درون همداستان شاه شد

7.2                                        گفت: ای شه، خلوتی كن خانه را دور كن هم خویش و هم بیگانه را

7.3                                        كس ندارد گوش در دهلیزها تا بپرسم از كنیزك چیزها

7.4                                        * خانه خالی کرد شاه و شد برون تا بپرسد از کنیزک او فسون

7.5                                        خانه خالی ماند و، یك دیار نی جز طبیب و جز همان بیمار، نی

7.6                                        نرم نرمك گفت: شهر تو كجاست؟ كه علاج اهل هر شهری جداست

7.7                                        واندر آن شهر از قرابت كیستت؟ خویشی و پیوستگی با چیستت؟

7.8                                        دست بر نبضش نهاد و یك به یك باز میپرسید از جور فلك

7.9                                        چون كسی را خار در پایش خلد پای خود را بر سر زانو نهد

7.10                                 وز سر سوزن، همی جوید سرش ور نیابد میكند با لب ترش

7.11                                 خار در پا شد چنین دشوار یاب خار در دل چون بود؟ واده جواب

7.12                                 خار دل را گر بدیدی هر خسی دست كی بودی غمان را بر كسی

7.13                                 كس به زیر دم خر، خاری نهد خر نداند دفع آن، بر میجهد

7.14                                 خر ز بهر دفع خار، از سوز و درد جفته می انداخت، صد جا زخم كرد

7.15                                 * آن لگد، کی دفع خار او کند؟ حاذقی باید که بر مرکز تند

7.16                                 بر جهد آن خار محكمتر زند عاقلی باید كه خاری بر كند

7.17                                 آن حكیم خارچین استاد بود دست میزد، جا به جا می آزمود

7.18                                 زآن كنیزك بر طریق داستان باز می پرسید حال دوستان

7.19                                 با حكیم او رازها میگفت فاش از مقام و خواجگان و شهر تاش

7.20                                 سوی قصه گفتنش میداشت گوش سوی نبض و جستنش میداشت هوش

7.21                                 تا كه نبض از نام كی گردد جهان او بود مقصود جانش در جهان

7.22                                 دوستان شهر او را بر شمرد بعد از آن شهر دگر را نام برد

7.23                                 گفت: چون بیرون شدی از شهر خویش در كدامین شهر میبودی تو بیش؟

7.24                                 نام شهری گفت و زآن هم در گذشت رنگ روی و نبض او دیگر نگشت

7.25                                 خواجگان و شهرها را یك به یك باز گفت از جای و از نان و نمك

7.26                                 شهر شهر و خانه خانه قصه كرد نی رگش جنبید و، نی رخ گشت زرد

7.27                                 نبض او بر حال خود بُد بی گزند تا بپرسید از سمرقند چو قند

7.28                                 * آه سردی برکشید آن ماه روی آب از چشمش روان شد همچو جوی

7.29                                 * گفت: بازرگانم آنجا آورید خواجه ای زرگر در آن شهرم خرید

7.30                                 * در بر خود داشت ششماه و فروخت چون بگفت این، زآتش غم برفروخت

7.31                                 نبض جست و روی سرخ و زرد شد كز سمرقندی، زرگر فرد شد

7.32                                 چون ز رنجور آن حكیم این راز یافت اصل آن درد و بلا را باز یافت

7.33                                 گفت: كوی او كدام است در گذر او سر پل گفت و كوی غاتفر

7.34                                 * گفت آنگه، آن حکیم با صواب آن کنیزک را، که رستی از عذاب

7.35                                 گفت: دانستم كه رنجت چیست، زود در علاجت سحرها خواهم نمود

7.36                                 شاد باش و فارغ و ایمن، كه من آن كنم با تو، كه باران با چمن

7.37                                 من غم تو میخورم، تو غم مخَر بر تو من مشفق ترم از صد پدر

7.38                                 هان و هان این راز را با كس مگو گر چه شاه از تو كند بس جستجو

7.39                                 * تا توانی پیش کس مگشای راز بر کسی این در مکن زنهار باز

7.40                                 چون كه اسرارت نهان در دل شود آن مرادت زودتر حاصل شود

7.41                                 گفت پیغمبر: هر آنکو سر نهفت زود گردد با مراد خویش جفت

7.42                                 دانه چون اندر زمین پنهان شود سِرّ آن، سر سبزی بستان شود

7.43                                 زرّ و نقره گر نبودندی نهان پرورش كی یافتندی زیر كان ؟

7.44                                 وعده ها و لطفهای آن حكیم كرد آن رنجور را ایمن ز بیم

7.45                                 وعده ها باشد حقیقی دل پذیر وعده ها باشد مجازی تاسه گیر

7.46                                 وعدۀ اهل كرم گنج روان وعدۀ نااهل شد رنج روان

7.47                                 * وعده را باید وفا کردن تمام ور نخواهی کرد، باشی سرد و خام

 

8. دریافتن آن طبیب الهی رنج کنیزک را و بشاه وانمودن

8.1                                        * آن حکیم مهربان چون راز یافت صورت رنج کنیزک باز یافت

8.2                                        بعد از آن برخاست، عزم شاه كرد شاه را زآن شمه ای آگاه كرد

8.3                                        * شاه گفت: اکنون بگو تدبیر چیست؟ در چنین غم، موجب تأخیر چیست؟

8.4                                        گفت: تدبیر آن بود، كان مرد را حاضر آریم از پی این درد را

8.5                                        * تا شود محبوب تو خوشدل، بدو گردد آسان این همه مشکل، بدو

8.6                                        * قاصدی بفرست کاخبارش کنند طالب این فضل و ایثارش کنند

8.7                                        مرد زرگر را بخوان زآن شهر دور با زر و خلعت بده او را غرور

8.8                                        * چون ببیند سیم و زر، آن بینوا بهر زر، گردد ز خان و مان جدا

8.9                                        * زر خرد را واله و شیدا کند خاصه مفلس را که خوش رسوا کند

8.10                                 * زر اگر چه عقل میآرد، ولیک مردِ عاقل یابد او را نیک نیک

 

9. فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند در طلب آن مرد زرگر

9.1                                        * چونکه سلطان از حکیم آنرا شنید پند او را از دل و از جان شنید

9.2                                        * گفت: فرمان تو را، فرمان کنم هر چه گوئی آنچنان کن، آن کنم

9.3                                        پس فرستاد آن طرف یك دو رسول حاذقان و كافیان بس عدول

9.4                                        تا سمرقند آمدند آن دو امیر پیش آن زرگر ز شاهنشه بشیر

9.5                                        كای لطیف استاد كامل معرفت فاش اندر شهرها از تو صفت

9.6                                        نك فلان شه، از برای زرگری اختیارت كرد، زیرا مهتری

9.7                                        اینك این خلعت بگیر و زر و سیم چون بیایی خاص باشی و ندیم

9.8                                        مرد، مال و خلعت بسیار دید غره شد، از شهر و فرزندان بُرید

9.9                                        اندر آمد شادمان در راه مرد بی خبر كان شاه، قصد جانش كرد

9.10                                 اسب تازی بر نشست و شاد تاخت خونبهای خویش را خلعت شناخت

9.11                                 ای شده اندر سفر با صد رضا خود به پای خویش تا سوء القضا

9.12                                 در خیالش ملك و عز و مهتری گفت عزرائیل: رو آری بری

9.13                                 چون رسید از راه آن مرد غریب اندر آوردش به پیش شه طبیب

9.14                                 سوی شاهنشاه بردش خوش به ناز تا بسوزد بر سر شمع طراز

9.15                                 شاه دید او را و بس تعظیم كرد مخزن زر را بدو تسلیم كرد

9.16                                 * پس بفرمودش که بر سازد ز زر از سوار و طوق و خلخال و کمر

9.17                                 * هم ز انواع اوانی بی عدد کانچنان در بزم شاهنشه سزد

9.18                                 * زر گرفت آنمرد و شد مشغول کار بیخبر زاینحالت و این کار زار

9.19                                 پس حكیمش گفت: كای سلطان مه آن كنیزك را بدین خواجه بده

9.20                                 تا كنیزك در وصالش خوش شود زآب وصلش، دفع این آتش شود

9.21                                 شه بدو بخشید آن مه روی را جفت كرد آن هر دو صحبت جوی را

9.22                                 مدت شش ماه میراندند كام تا به صحت آمد آن دختر تمام

9.23                                 بعد از آن از بهر او شربت بساخت تا بخورد و پیش دختر میگداخت

9.24                                 چون ز رنجوری جمال او نماند جان دختر در وبال او نماند

9.25                                 چون كه زشت و ناخوش و رخ زرد شد اندك اندك در دل او سرد شد

9.26                                 عشقهایی كز پی رنگی بود عشق نبود، عاقبت ننگی بود

9.27                                 كاش كان هم ننگ بودی یك سری تا نرفتی بر وی آن بد داوری

9.28                                 خون دوید از چشم همچون جوی او دشمن جان وی آمد، روی او

9.29                                 دشمن طاوس آمد، پرّ او ای بسا شه را بكشته، فرّ او

9.30                                 * چونکه زرگر از مرض بد حال شد وز گدازش شخص او چون نال شد

9.31                                 گفت: من آن آهویم كز ناف من ریخت آن صیاد خون صاف من

9.32                                 ای من آن روباهِ صحرا، كز كمین سر بریدندم برای پوستین

9.33                                 ای من آن پیلی كه زخم پیل بان ریخت خونم از برای استخوان

9.34                                 آن كه كشتستم پی مادون من مینداند كه نخسبد خون من

9.35                                 بر من است امروز و فردا بر وی است خون چون من كس، چنین ضایع كی است؟

9.36                                 گر چه دیوار افكند سایۀ دراز باز گردد سوی او آن سایه باز

9.37                                 این جهان كوه است و فعل ما ندا سوی ما آید نداها را صدا

9.38                                 این بگفت و رفت در دم زیر خاك آن كنیزك شد ز عشق و رنج پاك

9.39                                 زآنكه عشق مردگان پاینده نیست زآنكه مرده سوی ما آینده نیست

9.40                                 عشق زنده در روان و در بصر هر دمی باشد ز غنچه تازه تر

9.41                                 عشق آن زنده گزین كاو باقی است واز شراب جان فزایت ساقی است

9.42                                 عشق آن بگزین كه جمله انبیا یافتند از عشق او كار و كیا

9.43                                 تو مگو: ما را بدان شه بار نیست با كریمان كارها دشوار نیست

 

10. بیان آن كه كشتن مرد زرگر به اشاره الهی بود نه بهوای نفس

10.1                                 كشتن آن مرد بر دست حكیم نی پی اومید بود و نی ز بیم

10.2                                 او نكشتش از برای طبع شاه تا نیامد امر و الهام از اله

10.3                                 آن پسر را كش خضر، ببرید حلق سرّ آن را درنیابد عام خلق

10.4                                 آنكه از حق یابد او وحی و خطاب هر چه فرماید، بود عین صواب

10.5                                 آنكه جان بخشد، اگر بكشد رواست نایب است و دست او دست خداست

10.6                                 همچو اسماعیل پیشش سر بنه شاد و خندان پیش تیغش جان بده

10.7                                 تا بماند جانت خندان تا ابد همچو جان پاكِ احمد با احد

10.8                                 عاشقان جام فرح آنگه كِشند كه به دست خویش خوبانشان ُكشند

10.9                                 شاه، آن خون از پی شهوت نكرد تو رها كن بد گمانی و نبرد

10.10                          تو گمان بردی كه كرد آلودگی در صفا، غش كی هلد پالودگی

10.11                          * بگذر از ظن خطا، ای بدگمان انّ بعض الظنّ اتم آخر بخوان

10.12                          بهر آن است این ریاضت وین جفا تا بر آرد كوره از نقره جفا

10.13                          بهر آن است امتحان نیك و بد تا بجوشد، بر سر آرد زر ز بَد

10.14                          گر نبودی كارش الهام اله او سگی بودی دراننده، نه شاه

10.15                          پاك بود از شهوت و حرص و هوا نیك كرد او، لیك نیك بد نما

10.16                          گر خِضر در بحر كشتی را شكست صد درستی در شكست خضر هست

10.17                          وَهم موسی با همه نور و هنر شد از آن محجوب، تو بی پر مپر

10.18                          آن ُگل سرخ است، تو خونش مخوان مست عقل است او، تو مجنونش مدان

10.19                          گر بُدی خون مسلمان كام او كافرم گر بُردمی من نام او

10.20                          می بلرزد عرش از مدح شقی بد گمان گردد ز مدحش متقی

10.21                          شاه بود و شاه بس آگاه بود خاص بود و خاصۀ الله بود

10.22                          آن كسی را كش چنین شاهی ُكشد سوی تخت و بهترین جاهی ِكشد

10.23                          * قهر خاصی، از برای لطف عام شرع میدارد روا، بگذار کام

10.24                          * نیم جان بستاند و، صد جان دهد آنچه در وهمت نیاید، آن دهد

10.25                          گر ندیدی سود او در قهر او كی شدی آن لطف مطلق قهر جو؟

10.26                          طفل میترسد ز نیش احتجام مادر مشفق در آن غم شاد كام

10.27                          تو قیاس از خویش میگیری، ولیك دور دور افتاده ای، بنگر تو نیك

10.28                          پیشتر آ تا بگویم قصه ای بو که یابی از بیانم حصه ای

 

11. حكایت مرد بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دكان

11.1                                 بود بقالی و او را طوطیی خوش نوا و سبز و گویا طوطیی

11.2                                 بر دكان بودی نگهبان دكان نكته گفتی با همه سوداگران

11.3                                 در خطاب آدمی ناطق بدی در نوای طوطیان حاذق بدی

11.4                                 * خواجه روزی سوی خانه رفته بود بر دکان طوطی نگهبانی نمود

11.5                                 * گربه ای بر جست ناگه از دکان بهر موشی، طوطیک از بیم جان

11.6                                 جست از صدر دكان، سویی گریخت شیشه های روغن ُگل را بریخت

11.7                                 از سوی خانه بیامد خواجه اش بر دكان بنشست فارغ خواجه وش

11.8                                 دید پُر روغن دكان و جاش چرب بر سرش زد، گشت طوطی كل ز ضرب

11.9                                 روزكی چندی سخن كوتاه كرد مرد بقال از ندامت آه كرد

11.10                          ریش بر میكند و میگفت: ای دریغ كافتاب نعمتم شد زیر میغ

11.11                          دست من بشكسته بودی آن زمان كه زدم من بر سر آن خوش زبان

11.12                          هدیه ها میداد هر درویش را تا بیابد نطق مرغ خویش را

11.13                          بعد سه روز و سه شب حیران و زار بر دكان بنشسته بُد نومیدوار

11.14                          * با هزاران غصه و غم گشتهِ جفت کای عجب، این مرغ کی آید بگفت ؟

11.15                          * مینمود آن مرغ را هر گون شگفت واز تعجب، لب بدندان میگرفت

11.16                          * دمبدم میگفت از هر در سخن تا كه باشد كاندر آید او سخن

11.17                          * بر امید آنکه مرغ آید بگفت چشم او را با صور میکرد جفت

11.18                          جولقیی سر برهنه می گذشت با سر بی مو، چو پشت طاس و طشت

11.19                          طوطی اندر گفت آمد در زمان بانگ بر درویش بر زد: کایفلان

11.20                          از چه ای كل با كلان آمیختی؟ تو مگر از شیشه روغن ریختی؟

11.21                          از قیاسش خنده آمد خلق را كو چو خود پنداشت صاحب دلق را

11.22                          كار پاكان را قیاس از خود مگیر گر چه ماند در نوشتن شیر و، شیر

11.23                          جمله عالم، زین سبب گمراه شد كم كسی ز ابدال حق آگاه شد

11.24                          * اشقیا را دیده بینا نبود نیک و بد در دیدشان یکسان نمود

11.25                          همسری با انبیا برداشتند اولیا را همچو خود پنداشتند

11.26                          گفته اینك: ما بشر ایشان بشر ما و ایشان بستۀ خوابیم و خَور

11.27                          این ندانستند ایشان از عمی هست فرقی در میان بی منتها

11.28                          هر دو گون زنبور خوردند از محل لیك شد زآن نیش و، زین دیگر عسل

11.29                          هر دو گون آهو گیا خوردند و آب زین یكی سرگین شد و، زآن مشك ناب

11.30                          هر دو نی خوردند از یك آب خَر این یكی خالی و، آن پر از شكر

11.31                          صد هزاران این چنین اشباه بین فرقشان، هفتاد ساله راه بین

11.32                          این خورد، گردد پلیدی زو جدا آن خورد، گردد همه نور خدا

11.33                          این خورد، زاید همه بخل و حسد و آن خورد، زاید همه نور احد

11.34                          این زمین پاك و، آن شورست و بد این فرشتۀ پاك و، آن دیو است و دد

11.35                          هر دو صورت گر بهم ماند رواست آبِ تلخ و آبِ شیرین را صفاست

11.36                          جز كه صاحب ذوق، كه شناسد بیاب؟ او شناسد آب خوش از شوره آب

11.37                          * جز که صاحب ذوق، که شناسد طعوم؟ شهد را ناخورده، کی داند ز موم؟

11.38                          سحر را با معجزه كرده قیاس هر دو را بر مكر پندارد اساس

11.39                          ساحران با موسی از استیزه را بر گرفته چون عصای او عصا

11.40                          زین عصا، تا آن عصا فرقیست ژرف زین عمل تا آن عمل، راهی شگرف

11.41                          لعنة الله، این عمل را در قفا رحمة الله، آن عمل را در وفا

11.42                          كافران اندر مری بوزینه طبع آفتی آمد درون سینه طبع

11.43                          هر چه مردم میكند بوزینه هم آن كند كز مرد بیند دم به دم

11.44                          او گمان برده كه من کردم چو او فرق را كی داند آن استیزه خو؟

11.45                          این كند از امر و، آن بهر ستیز بر سر استیزه رویان خاك ریز

11.46                          آن منافق با موافق در نماز از پی استیزه آید، نی نیاز

11.47                          در نماز و روزه و حج و زكات با منافق مومنان در برد و مات

11.48                          مومنان را برد باشد عاقبت بر منافق، مات اندر آخرت

11.49                          گر چه هر دو بر سر یك بازیند لیک با هم مروزی و رازیند

11.50                          هر یكی سوی مقام خود رود هر یكی بر وفق نام خود رود

11.51                          مومنش گویند جانش خوش شود ور منافق تند و پر آتش شود

11.52                          نام آن محبوب، از ذات وی است نام این مبغوض، ز آفات وی است

11.53                          میم و واو و میم و نون تشریف نیست لفظ مومن جز پی تعریف نیست

11.54                          گر منافق خوانیش، این نام دون همچو كژدم می خلد در اندرون

11.55                          گرنه این نام اشتقاق دوزخ است پس چرا در وی مذاق دوزخ است؟

11.56                          زشتی این نام بد، از حرف نیست تلخی آن آب بحر، از ظرف نیست

11.57                          حرف، ظرف آمد، در او معنی چو آب بحر معنی عِنْدَهُ أُمُّ الكتاب

11.58                          بحر تلخ و بحر شیرین در جهان در میانشان بَرْزَخٌ لا یبغیان

11.59                          وانگه این هر دو، ز یك اصلی روان درگذر زین هر دو رو تا اصل آن

11.60                          زر قلب و زر نیكو در عیار بی محك هرگز ندانی ز اعتبار

11.61                          هر كه را در جان خدا بنهد محك هر یقین را باز داند او ز شك

11.62                          * آنچه گفت: استفت قلبک مصطفی آن کسی داند، که پُر بود از وفا

11.63                          در دهان ِ زنده خاشاك ار جهد آنگه آرامد كه بیرونش نهد

11.64                          در هزاران لقمه یك خاشاكِ خُرد چون در آمد، حس زنده پی ببرد

11.65                          حس دنیا، نردبان این جهان حس عقبا، نردبان آسمان

11.66                          صحت این حس، بجوئید از طبیب صحت آن حس بجوئید از حبیب

11.67                          صحت این حس ز معموری تن صحت آن حس ز تخریب بدن

11.68                          شاهِ جان، مر جسم را ویران كند بعد ویرانیش آبادان كند

11.69                          ای خنک جانی که بهر عشق و حال بذل کرد او خان و مان و ملک و مال

11.70                          كرد ویران خانه بهر گنج زر وز همان گنجش كند معمورتر

11.71                          آب را بُبرید و جو را پاك كرد بعد از آن در جو روان كرد آب خَورد

11.72                          پوست را بشكافت، پیكان را كشید پوست تازه بعد از آتش بردمید

11.73                          قلعه ویران كرد و از كافر سِتد بعد از آن بر ساختش صد برج و سد

11.74                          كار بیچون را كه كیفیت نهد؟ این كه گفتم هم ضرورت میدهد

11.75                          گه چنین بنماید و، گه ضد این جز كه حیرانی نباشد كار دین

11.76                          * کاملان کز سِرّ تحقیق آگهند بیخود و حیران و مست و واله اند

11.77                          نه چنین حیران كه پشتش سوی اوست بل چُنان حیران که غرق و مستِ دوست

11.78                          آن یكی را روی او شد سوی دوست وین یكی را روی او خود روی دوست

11.79                          روی هر یك مینگر میدار پاس بو كه گردی تو ز خدمت رو شناس

11.80                          * دیدن دانا عبادت، این بود فقح ابواب سعادت، این بود

11.81                          چون بسی ابلیس آدم روی هست پس به هر دستی نشاید داد دست

11.82                          زانكه صیاد آورد بانگِ صفیر تا فریبد مرغ را، آن مرغ گیر

11.83                          بشنود آن مرغ بانگ جنس خویش از هوا آید بیابد دام و نیش

11.84                          حرف درویشان بدزدد مردِ دون تا بخواند بر سلیمی زان فسون

11.85                          كار مردان روشنی و گرمی است كار دونان حیله و بی شرمی است

11.86                          شیر پشمین از برای كد كنند بو مسیلم را لقب احمد كنند

11.87                          بو مسیلم را لقب كذاب ماند مر محمد را اولو الالباب ماند

11.88                          آن شراب حق ختامش مشك ناب باده را ختمش بود، گند و عذاب

 

12. داستان پادشاه جهودان كه نصرانیان را می كشت از بهر تعصب ملت خود و حکایت آن استاد و شاگرد

12.1                                 بود شاهی در جهودان ظلم ساز دشمن عیسی و نصرانی گداز

12.2                                 عهد عیسی بود و نوبت آن او جان موسی او و، موسی جان او

12.3                                 شاهِ احول كرد در راه خدا آن دو دمساز خدائی را جدا

12.4                                 گفت استاد احولی را، كاندرآ رو برون آر از وثاق آن شیشه را

12.5                                 * چون درون خانه احول رفت زود شیشه پیش چشم او دو مینمود

12.6                                 گفت احول: زان دو شیشه من كدام پیش تو آرم؟ بكن شرح تمام

12.7                                 گفت استاد: آن دو شیشه نیست، رو احولی بگذار و افزون بین مشو

12.8                                 گفت: ای استا مرا طعنه مزن گفت استا: زان دو یك را بر شكن

12.9                                 چون یكی بشكست هر دو شد ز چشم مرد احول گردد از میلان و خشم

12.10                          شیشه یك بود و به چشمش دو نمود چون شكست آن شیشه را، دیگر نبود

12.11                          خشم و شهوت، مرد را احول كند ز استقامت روح را مبدل كند

12.12                          چون غرض آمد، هنر پوشیده شد صد حجاب از دل به سوی دیده شد

12.13                          چون دهد قاضی به دل رشوت قرار كی شناسد ظالم از مظلوم زار؟

12.14                          شاه از حقد جهودانه چنان گشت احول، كالامان یا رب امان

12.15                          صد هزاران مومن و مظلوم كشت كه پناهم دین موسی را و پشت

 

13. حکایت وزیر پادشاه و مکر او در تفریق ترسایان

13.1                                 شه وزیری داشت رهزن عشوه دِه كاو بر آب از مكر بر بستی کره

13.2                                 گفت: ترسایان پناه جان كنند دین خود را از ملك پنهان كنند

13.3                                 * با ملک گفت: ای شه اسرار جو کم ُکش ایشان را و دست از خون بشو

13.4                                 كم كش ایشان را كه كشتن سود نیست دین ندارد بوی، مشك و عود نیست

13.5                                 سِر، پنهان است اندر صد غلاف ظاهرش با توست و باطن بر خلاف

13.6                                 شاه گفتش: پس بگو تدبیر چیست؟ چارۀ آن مكر و آن تزویر چیست؟

13.7                                 تا نماند در جهان نصرانئی نی هویدا دین و، نی پنهانئی

 

14. تلبیس اندیشیدن وزیر با نصاری و مکر او

14.1                                 گفت: ای شه گوش و دستم را ببر بینی ام بشكاف و لب، از حكم مر

14.2                                 بعد از آن، در زیر دار آور مرا تا بخواهد یك شفاعتگر مرا

14.3                                 بر منادیگاه كن، این كار تو بر سر راهی كه باشد چار سو

14.4                                 آنگهم از خود بران تا شهر دور تا در اندازم بر ایشان صد فتور

14.5                                 * چون شوند آنقوم از من دین پذیر کار ایشان، سر بسر شوریده گیر

14.6                                 * در میانشان فتنه و شور افکنم کاهنان، خیره شوند اندر فنم

14.7                                 * آنچه خواهم کرد با نصرانیان آن نمیآید کنون اندر بیان

14.8                                 * چون شمارندم امین و رازدان دام دیگر گون نهم در پیششان

14.9                                 * واز حیل بفریبم ایشان را همه واندر ایشان افکنم، صد دمدمه

14.10                          * تا بدست خویش، خون خویشتن بر زمین ریزند، کوته شد سخن

14.11                          پس بگویم: من پسر ِ نصرانیم ای خدای، ای راز دان، میدانی ام

14.12                          شاه واقف گشت از ایمان من وز تعصب كرد قصد جان من

14.13                          خواستم تا دین ز شه پنهان كنم آنچه دین اوست، ظاهر آن كنم

14.14                          شاه بوئی برد از اسرار من متهم شد پیش شه گفتار من

14.15                          گفت: گفت تو چو در نان سوزن است از دل من، تا دل تو روزن است

14.16                          من از آن روزن بدیدم حال تو حال دیدم، کی نیوشم قال تو؟

14.17                          گر نبودی جان عیسی چاره ام او جهودانه بكردی پاره ام

14.18                          بهر عیسی جان سپارم، سر دهم صد هزاران منتش بر جان نهم

14.19                          جان دریغم نیست از عیسی، ولیك واقفم بر علم دینش، نیك نیك

14.20                          حیف میآید مرا، كان دین پاك در میان جاهلان گردد هلاك

14.21                          شكر یزدان را و عیسی را، كه ما گشته ایم این دین حق را رهنما

14.22                          واز جهودی، واز جهودان، رسته ایم تا به زُنّار این میان را بسته ایم

14.23                          دور، دور عیسی است، ای مردمان بشنوید اسرار كیش او به جان

14.24                          * چون شمارندم امین و مقتدا سر نهندم، جمله جویند اهتدا

14.25                          چون وزیر آن مکر را بر شه شمرد از دلش اندیشه را کلی ببرد

14.26                          كرد با وی شاه، آن كاری كه گفت خلق حیران مانده زان راز نهفت

14.27                          * کرد رسوایش میان انجمن تا که واقف شد ز حالش مرد و زن

14.28                          راند او را جانب نصرانیان كرد در دعوت شروع، او بعد از آن

14.29                          * چون چنین دیدند ترسایانش، زار میشدند اندر غم او اشکبار

14.30                          * حال عالم این چنین است، ای پسر از حسد میخیزد اینها سر بسر

 

15. جمع آمدن نصاری با وزیر و راز گفتن او با ایشان

15.1                                 صد هزاران مرد ترسا سوی او اندك اندك جمع شد در كوی او

15.2                                 او بیان میكرد با ایشان به راز سرّ انکلیون و، زُنّار و نماز

15.3                                 * او بیان میکرد با ایشان فصیح دائما ز افعال و اقوال مسیح

15.4                                 او به ظاهر واعظ احكام بود لیك در باطن، صفیر و دام بود

15.5                                 بهر این بعضی صحابه از رسول ملتمس بودند مكر نفس غول

15.6                                 كاو چه آمیزد ز اغراض نهان؟ در عبادتها و در اخلاص جان

15.7                                 فضل ظاهر را نجستندی از او عیب باطن را بجستندی، كه كو؟

15.8                                 مو به مو و ذره ذره مكر نفس می شناسیدند چون گل از كرفس

15.9                                 * گفت زان فصلی حذیفه با حسن تا بدان شد وعظ تذکیرش حسن

15.10                          * موشکافان صحابه جمله شان خیره گشتندی در آن وعظ و بیان

15.11                          دل بدو دادند ترسایان تمام خود چه باشد قوت تقلید عام ؟

15.12                          در درون سینه مِهرش كاشتند نایب عیسیش می پنداشتند

15.13                          او به سر دجال یك چشم لعین ای خدا فریاد رس، نعم المعین

15.14                          صد هزاران دام و دانست، ای خدا ما چو مرغان حریص بی نوا

15.15                          دمبدم پا بستۀ دام نویم هر یكی گر باز و سیمرغی شویم

15.16                          میرهانی هر دمی ما را و باز سوی دامی میرویم ای بی نیاز

15.17                          ما در این انبار گندم میكنیم گندم جمع آمده گم میكنیم

15.18                          می نیندیشیم آخر ما به هوش كین خلل در گندم است از مكر موش

15.19                          موش تا انبار ما حفره زدست وز فنش انبار ما ویران شدست

15.20                          اول ای جان، دفع شرّ موش كن وانگه اندر جمع گندم جوش كن

15.21                          بشنو از اخبار آن صدر الصدور لا صلاة تمّ الا بالحضور

15.22                          گر نه موش دزد در انبار ماست گندم اعمال چل ساله كجاست ؟

15.23                          ریزه ریزه صدق هر روزه، چرا جمع می ناید در این انبار ما ؟

15.24                          بس ستارۀ آتش از آهن جهید وآن دل سوزیده پذرفت و كشید

15.25                          لیك در ظلمت یكی دزدی نهان می نهد انگشت بر استارگان

15.26                          می ُكشد استارگان را یك به یك تا كه نفروزد چراغی از فلك

15.27                          چون عنایاتت شود با ما مقیم کی بود بیمی از آن دزد لئیم ؟

15.28                          گر هزاران دام باشد هر قدم چون تو با مایی نباشد هیچ غم

15.29                          هر شبی از دام تن، ارواح را میرهانی، می َكنی الواح را

15.30                          میرهند ارواح هر شب زین قفس فارغان، نه حاكم و محكوم كس

15.31                          شب ز زندان بی خبر زندانیان شب ز دولت بی خبر سلطانیان

15.32                          نی غم و اندیشۀ سود و زیان نی خیال این فلان و آن فلان

 

16. تمثیل مرد عارف و تفسیر الله یتوفی الانفس حین موتها الخ

16.1                                 حال عارف این بود بی خواب هم گفت ایزد هُمْ رُقُودٌ، زین مرم

16.2                                 خفته از احوال دنیا روز و شب چون قلم در پنجۀ تقلیب رب

16.3                                 آن كه او پنجه نبیند در رقم فعل پندارد به جنبش از قلم

16.4                                 شمه ای زین حال، عارف وانمود خلق را هم خواب حسی در ربود

16.5                                 رفته در صحرای بیچون جانشان روحشان آسوده و ابدانشان

16.6                                 ُ* ترکِ روز آخر چو بازرین سپر هندوی شب را به تیغ افکند سر

16.7                                 * میل هر جانی بسوی تن بود هر تنی از روح آبستن بود

16.8                                 از صفیری، باز دام اندر كشی جمله را در داد و در داور كشی

16.9                                 * چونکه نور صبحدم سر بر زند کرکس زرین گردون پر زند

16.10                          فالِقُ الْإِصْباح، اسرافیل وار جمله را در صورت آرد زان دیار

16.11                          روحهای منبسط را تن كند هر تنی را باز آبستن كند

16.12                          اسب جانها را كند عاری ز زین سر "النوم اخ الموت" است این

16.13                          لیك بهر آن كه روز آیند باز بر نهد بر پایشان بند دراز

16.14                          تا كه روزش واكشد زان مرغزار و از چراگاه آردش در زیر بار

16.15                          كاش چون اصحاب كهف آن روح را حفظ كردی، یا چو كشتی نوح را

16.16                          تا از این طوفان بیداری و هوش وارهیدی این ضمیر و چشم و گوش

16.17                          ای بسا اصحاب كهف اندر جهان پهلوی تو، پیش تو هست این زمان

16.18                          غار با تو، یار با تو در سرود مُهر بر چشم است و، بر گوشت، چه سود؟

16.19                          * باز دان، کز چیست این روپوشها؟ ختم حق بر چشم ها و گوشها

 

17. سوال کردن خلیفه از لیلی و جواب دادن لیلی او را

17.1                                 گفت لیلی را خلیفه: كان توئی؟ كز تو مجنون شد پریشان و غوی ؟

17.2                                 از دگر خوبان تو افزون نیستی گفت: خامش، چون تو مجنون نیستی

17.3                                 * دیدۀ مجنون اگر بودی تو را هر دو عالم بی خطر بودی تو را

17.4                                 * باخودی تو، لیک مجنون بیخود است در طریق عشق بیداری بد است

17.5                                 هر كه بیدار است او در خواب تر هست بیداریش از خوابش بتر

17.6                                 هر که در خواب است، بیداریش به مست غفلت، عین هشیاریش به

17.7                                 چون به حق بیدار نبود جان ما هست بیداری چو دربندان ما

17.8                                 جان همه روز از لگدكوب خیال واز زیان و، سود و، از خوفِ زوال

17.9                                 نی صفا میماندش، نی لطف و فر نی به سوی آسمان راه سفر

17.10                          خفته آن باشد كه او از هر خیال دارد اومید و، كند با او مقال

17.11                          * نی چنانکه از خیال آید بحال آنخیالش گردد او را صد وبال

17.12                          دیو را چون حور بیند او به خواب پس ز شهوت ریزد او با دیو آب

17.13                          چون كه تخم نسل را در شوره ریخت او به خویش آمد، خیال از وی گریخت

17.14                          ضعف سر بیند از آن و، تن پلید آه از آن نقش پدید ناپدید

17.15                          مرغ بر بالا پران و سایه اش میدود بر خاك، پران مرغ وش

17.16                          ابلهی صیاد آن سایه شود میدود چندان كه بی مایه شود

17.17                          بی خبر كان عكس آن مرغ هواست بی خبر كه اصل آن سایه كجاست

17.18                          تیر اندازد به سوی سایه او تركشش خالی شود در جست و جو

17.19                          تركش عمرش تهی شد، عمر رفت از دویدن در شكار سایه، تفت

17.20                          سایۀ یزدان چو باشد دایه اش وارهاند از خیال و سایه اش

17.21                          سایۀ یزدان بود بندۀ خدا مردۀ این عالم و، زندۀ خدا

 

18. در تحریص متابعت ولی مرشد

18.1                                 دامن او گیر زوتر بی گمان تا رهی از آفت آخر زمان

18.2                                 كَیفَ مَدَّ الظِّلَّ، نقش اولیاست كو دلیل نور خورشید خداست

18.3                                 اندر این وادی مرو بی این دلیل لا أُحِبُّ الافلین گو چون خلیل

18.4                                 رو ز سایه، آفتابی را بیاب دامن شه شمس تبریزی بتاب

18.5                                 ره ندانی جانب این سور و عُرس از ضیاء الحق حسام الدین بپرس

18.6                                 ور حسد گیرد ترا در ره گلو در حسد ابلیس را باشد غلو

18.7                                 كاو ز آدم ننگ دارد از حسد با سعادت جنگ دارد از حسد

18.8                                 عقبه ای زین صعبتر در راه نیست ای خنک آنکش، حسد همراه نیست

18.9                                 این جسد خانۀ حسد آمد بدان از حسد آلوده گردد خاندان

18.10                          * خان و مانها از حسد گردد خراب باز ِ شاهی از حسد گردد غراب

18.11                          گر جسد خانۀ حسد باشد، ولیك آن جسد را پاك كرد الله، نیك

18.12                          * یافت پاکی از جناب کبریا جسم ِ پُر از کبر و پُر حقد و ریا

18.13                          طَهِّرا بَیتِی، بیان پاكی است گنج نور است، ار طلسمش خاكی است

18.14                          چون كنی بر بی حسد مكر و حسد ز آن حسد دل را سیاهیها رسد

18.15                          خاك شو مردان حق را زیر پا خاك بر سر كن حسد را، همچو ما

 

19. در بیان حسد کردن وزیر جهود

19.1                                 آن وزیرك از حسد بودش نژاد تا به باطل گوش و بینی باد داد

19.2                                 بر امید آنكه از نیش حسد زهر او در جان مسكینان رسد

19.3                                 هر كسی كاو از حسد، بینی كند خویشتن بی گوش و بی بینی كند

19.4                                 بینی آن باشد كه او بوئی برد بوی او را جانب كوئی برد

19.5                                 هر كه بویش نیست بی بینی بود بوی آن بوی است، كان دینی بود

19.6                                 چون كه بوئی برد و، شكر آن نكرد كفر نعمت آمد و بینیش خَورد

19.7                                 شكر كن، مر شاكران را بنده باش پیش ایشان مرده شو، پاینده باش

19.8                                 چون وزیر از ره زنی مایه مساز خلق را تو بر میاور از نماز

 

20. فهم کردن حاذقان نصاری، مکر وزیر را

20.1                                 ناصح دین گشته آن كافر وزیر كرده او از مكر در لوزینه سیر

20.2                                 هر كه صاحب ذوق بود، از گفت او لذتی میدید و، تلخی جفت او

20.3                                 نكته ها میگفت او آمیخته در جلاب قند زهری ریخته

20.4                                 * هان مشو مغرور زان گفت نکو زانکه دارد صد بدی در زیر او

20.5                                 * او چو باشد زشت، گفتش زشت دان هر چه گوید مرده، آنرا نیست جان

20.6                                 * گفتِ انسان، پاره ای زانسان بود پاره ای از نان یقین که نان بود

20.7                                 * زان علی فرمود نَقل جاهلان بر مزابل همچو سبزه است، ایفلان

20.8                                 * بر چنان سبزه هر آن کو برنشست بر نجاست بیشکی بنشسته است

20.9                                 * بایدش خود را بشستن از حدث تا نماز فرض او نبود عبس

20.10                          ظاهرش میگفت: در ره چُست شو وز اثر میگفت: جان را سست شو

20.11                          ظاهر نقره، گر اسپید است و نو دست و جامه، می سیه گردد ازو

20.12                          آتش ار چه سرخ روی است از شرر تو ز فعل او سیه كاری نگر

20.13                          برق اگر چه نور آید در نظر لیك هست از خاصیت، دزد بصر

20.14                          هر كه جز آگاه و صاحب ذوق بود گفت او در گردن او طوق بود

20.15                          مدت شش سال در هجران شاه شد وزیر اتباع عیسی را پناه

20.16                          دین و دل را كل بدو بسپرد خلق پیش امر و حكم او میمرد خلق

 

21. پیغام شاه پنهانی بسوی وزیر پر تزویر

21.1                                 در میان شاه و او پیغامها شاه را پنهان بدو آرامها

21.2                                 * آخر الامر، از برای آن مراد تا دهد چون خاک، ایشان را بباد

21.3                                 پیش او بنوشت شه: كای مقبلم وقت آمد، زود فارغ كن دلم

21.4                                 * زانتظارم دیده و دل بر رهست زین غمم آزاد کن، گر وقت هست

21.5                                 گفت: اینك اندر آن كارم شها كافكنم در دین عیسی فتنه ها

21.6                                 قوم عیسی را بُد اندر دار و گیر حاكمانشان ده امیر و دو امیر

21.7                                 هر فریقی مر امیری را تبع بنده گشته میر خود را از طمع

21.8                                 این ده و این دو امیر و قومشان گشته بند آن وزیر بَد نشان

21.9                                 اعتماد جمله بر گفتار او اقتدای جمله بر رفتار او

21.10                          پیش او در وقت و ساعت هر امیر جان بدادی، گر بدو گفتی که میر

21.11                          * چون زبون کرد آن جهودک جمله را فتنه ای انگیخت از مکر و دها

21.12                          ساخت طوماری به نام هر یكی نقش هر طومار، دیگر مسلكی

 

22. تخلیط وزیر در احكام انجیل و مکر آن

22.1                                 حكم های هر یكی نوع دگر این خلاف آن، ز پایان تا به سر

22.2                                 در یكی راه ریاضت را و جوع ركن توبه كرده و، شرط رجوع

22.3                                 در یكی گفته: ریاضت سود نیست اندر این ره، مخلصی جز جود نیست

22.4                                 در یكی گفته كه: جوع و جود تو شرك باشد از تو با معبود تو

22.5                                 جز توكل جز كه تسلیم تمام در غم و راحت همه مكر است و دام

22.6                                 در یكی گفته كه: واجب خدمت است ورنه اندیشۀ توكل تهمت است

22.7                                 در یكی گفته كه: امر و نهیهاست بهر كردن نیست، شرح عجز ماست

22.8                                 تا كه عجز خود ببینیم اندر آن قدرت حق را بدانیم آن زمان

22.9                                 در یكی گفته كه: عجز خود مبین كفر نعمت كردن است آن عجز، هین

22.10                          قدرت خود بین كه این قدرت از اوست قدرت خود نعمت او دان كه هوست

22.11                          در یكی گفته: كز این دو بر گذر بت بود هر چه بگنجد در نظر

22.12                          در یكی گفته: مكش این شمع را كین نظر چون شمع آمد جمع را

22.13                          * از هوای خویش در هر ملتی گشته هر قومی اسیر ذلتی

22.14                          از نظر چون بگذری و از خیال ُكشته باشی نیم شب شمع وصال

22.15                          در یكی گفته: بكش، باكی مدار تا عوض بینی یکی را صد هزار

22.16                          كه ز كشتن، شمع جان افزون شود لیلی ات از صبر چون مجنون شود

22.17                          ترك دنیا، هر كه كرد از زهد خویش پیش آید پیش او دنیا و بیش

22.18                          در یكی گفته كه: آنچت داد حق بر تو شیرین كرد در ایجاد حق

22.19                          بر تو آسان كرد و خوش آن را بگیر خویشتن را در میفگن در زحیر

22.20                          در یكی گفته كه: بگذار آن ِ خَود كان قبول طبع تو، ردّ است و بد

22.21                          راههای مختلف آسان شدست هر یكی را ملتی چون جان شدست

22.22                          گر میسر كردن حق ره بُدی هر جهود و گبر از او آگه شدی

22.23                          در یكی گفته: میسر آن بود كه حیات دل، غذای جان بود

22.24                          هر چه ذوق طبع باشد چون گذشت بر نیارد همچو شوره ریع و كشت

22.25                          جز پشیمانی نباشد ریع او جز خسارت پیش نارد، بیع او

22.26                          آن میسر نبود اندر عاقبت نام او باشد معسر عاقبت

22.27                          تو معسر، از میسر باز دان عاقبت بنگر جمال این و آن

22.28                          در یكی گفته كه: استادی طلب عاقبت بینی نیابی در حسب

22.29                          * چشم بر سر و ندارد ایتلاف دور شو تا یابی از حق ائتلاف

22.30                          عاقبت دیدند هر گون امتی لاجرم گشتند اسیر زلتی

22.31                          عاقبت دیدن نباشد دست باف ور نه، كی بودی ز دینها اختلاف؟

22.32                          در یكی گفته كه: استا هم تویی زانكه استا را شناسا هم تویی

22.33                          مرد باش و، سخرۀ مردان مشو رو سر خود گیر و سر گردان مشو

22.34                          * در یكی گفته كه: این جمله توئی می نگنجد در میان ما دوئی

22.35                          * اینهمه آغاز ما، آخر یکیست هر كه او دو بیند احول مردكیست

22.36                          در یكی گفته كه: صد یك چون بود؟ این كه اندیشد؟ مگر مجنون بود

22.37                          هر یكی قولی است، ضد همدگر چون یكی باشد؟ بگو، زهر و شكر

22.38                          * در معانی اختلاف و در صور روز و شب بین خار و ُگل، سنگ و گهر

22.39                          تا ز زهر و، از شكر در نگذری كی تو از گلزار وحدت بو بری ؟

22.40                          * وحدت اندر وحدت است این مثنوی از سمک رو تا سماک، ای معنوی

 

23. در بیان آنكه اختلاف در صورت و روش است نه در حقیقت

23.1                                 زین نمط وین نوع، ده طومار و دو بر نوشت آن دین عیسی را عدو

23.2                                 او ز یك رنگی عیسی بو نداشت وز مزاج خمّ عیسی، خو نداشت

23.3                                 جامۀ صد رنگ، زآن خم صفا ساده و یك رنگ گشتی، چون ضیا

23.4                                 نیست یكرنگی كز او خیزد ملال بل مثال ماهی و آب زلال

23.5                                 گر چه در خشكی هزاران رنگهاست ماهیان را با یبوست جنگهاست

23.6                                 كیست ماهی؟ چیست دریا در مثل؟ تا بدان ماند خدا عز و جل

23.7                                 صد هزاران بحر و ماهی در وجود سجده آرد پیش آن دریای جود

23.8                                 چند باران عطا باران شده تا بدان، آن بحر دُرّ افشان شده

23.9                                 چند خورشید كرم افروخته تا كه ابر و بحر جود آموخته

23.10                          * چند خورشید کرم تابان بده تا بدان، آن ذره سر گردان شده

23.11                          پرتو ذاتش، زده بر ماء و طین تا شده دانه، پذیرندۀ زمین

23.12                          خاك امین و، هر چه در وی كاشتی بی خیانت جنس آن برداشتی

23.13                          این امانت، ز آن عنایت یافتست كافتاب عدل بر وی تافتست

23.14                          تا نشان حق نیارد نو بهار خاك سرها را نسازد آشكار

23.15                          آن جوادی كه، جمادی را بداد این هنرها، وین امانت، وین سداد

23.16                          * آن جماد از لطف، چون جان میشود زمهریر، از قهر پنهان میشود

23.17                          * آن جمادی گشت از فضلش لطیف کل شیئ من ظریف هو ظریف

23.18                          هر جمادی را كند فضلش خبیر غافلان را كرده قهر او ضریر

23.19                          جان و دل را طاقت این جوش نیست با كه گویم؟ در جهان یك گوش نیست

23.20                          هر كجا گوشی بُد، از وی چشم گشت هر كجا سنگی بُد، از وی یشم گشت

23.21                          كیمیا ساز است، چبود كیمیا؟ معجزه بخش است، چبود سیمیا؟

23.22                          این ثنا گفتن ز من، ترك ثناست كاین دلیل هستی و، هستی خطاست

23.23                          پیش هست وی بباید، نیست بود چیست هستی پیش او كور و كبود ؟

23.24                          گر نبودی كور، از او بگداختی گرمی خورشید را بشناختی

23.25                          ور نبودی او كبود از تعزیت كی فسردی همچو یخ این ناحیت ؟

 

24. بیان خسارت وزیر در این خدعه و مکر

24.1                                 همچو شه نادان و غافل بُد وزیر پنجه میزد با قدیم ناگزیر

24.2                                 * ناگزیر جمله، کان حیّ قدیر لایزال و لم یزل، فرد بصیر

24.3                                 با چنان قادر خدائی كز عدم صد چو عالم هست گرداند به دم

24.4                                 صد چو عالم در نظر پیدا كند چونكه چشمت را به خود بینا كند

24.5                                 گر جهان پیشت بزرگ و بی بنیست پیش قدرت، ذره ای می دان، كه نیست

24.6                                 این جهان خود حبس جانهای شماست هین دوید آن سو، كه صحرای شماست

24.7                                 این جهان محدود و آن خود بی حد است نقش صورت پیش آن معنی، سد است

24.8                                 صد هزاران نیزۀ فرعون را در شكست از موسئی، با یك عصا

24.9                                 صد هزاران طب جالینوس بود پیش عیسی و دمش، افسوس بود

24.10                          صد هزاران دفتر اشعار بود پیش حرف امیئی اش، عار بود

24.11                          با چنین غالب خداوندی، كسی چون نمیرد؟ گر نباشد او خسی

24.12                          بس دل چون كوه را، انگیخت او مرغ زیرك با دو پا، آویخت او

24.13                          فهم و خاطر تیز كردن نیست راه جز شكسته، می نگیرد فضل شاه

24.14                          ای بسا گنج آکنان ِ، ُكنج كاو كان خیال اندیش را، شد ریش گاو

24.15                          گاو كه بود تا تو ریش او شوی؟ خاك چه بود تا حشیش او شوی؟

24.16                          * زرّ و نقره چیست تا مفتون شوی؟ چیست صورت تا چنین مجنون شوی ؟

24.17                          * این سرا و باغ تو، زندان توست ملک و مال تو، بلای جان توست

24.18                          * آنجماعت را که ایزد مسخ کرد آیت تصویرشان را نسخ کرد

24.19                          چون زنی از كار بد شد روی زرد مسخ كرد او را خدا و، زَهره كرد

24.20                          عورتی را زَهره كردن، مسخ بود خاك و گِل گشتن، چه باشد ای عنود؟

24.21                          روح میبردت سوی چرخ برین سوی آب و گل شدی در اسفلین

24.22                          خویشتن را مسخ كردی زین سفول زآن وجودی كه، بُد آن رشك عقول

24.23                          پس بتر زین مسخ كردن چون بود؟ پیش آن مسخ، این به غایت دون بود

24.24                          اسب همت سوی اختر تاختی آدم مسجود را نشناختی

24.25                          آخر آدم زاده ای ای ناخلف چند پنداری تو پستی را شرف ؟

24.26                          چند گویی: من بگیرم عالمی؟ این جهان را پر كنم از خود همی

24.27                          گر جهان پر برف گردد سربه سر تاب خور بگذاردش از یک نظر

24.28                          ِوزر ِ او و، ِوزر ِ چون او، صد هزار نیست گرداند خدا، از یك شرار

24.29                          عین آن تخییل را، حكمت كند عین آن زَهرآب را، شربت كند

24.30                          * در خرابی، گنجها پنهان کند خار را ُگل، جسمها را جان کند

24.31                          آن گمان انگیز را سازد یقین مِهرها انگیزد از اسباب كین

24.32                          پرورد در آتش ابراهیم را ایمنی روح سازد، بیم را

24.33                          * از سبب سازیش، من سودائیم وز سبب سوزیش، سوفسطائیم

24.34                          * در سبب سازیش، سرگردان شدم وز سبب سوزیش هم، حیران شدم

 

25. مكر کردن وزیر و در خلوت نشستن و شور افکندن در قوم

25.1                                 * چون وزیر ماکر بد اعتقاد دین عیسی را بَدل کرد، از فساد

25.2                                 مكر دیگر آن وزیر از خود ببست وعظ را بگذاشت، در خلوت نشست

25.3                                 در مریدان در فكند از شوق سوز بود در خلوت، چهل، پنجاه روز

25.4                                 خلق دیوانه شدند از شوق او از فراق حال و، قال و، ذوق او

25.5                                 لابه و زاری همی كردند و، او از ریاضت گشته در خلوت، دو تو

25.6                                 گفته ایشان: بی تو ما را نیست نور بی عصا كش، چون بود احوال كور؟

25.7                                 از سر اكرام و، از بهر خدا بیش از این ما را مدار از خود جدا

25.8                                 ما چو طفلانیم و، ما را دایه تو بر سر ما گستران آن سایه تو

25.9                                 گفت: جانم از محبان دور نیست لیك بیرون آمدن دستور نیست

25.10                          آن امیران در شفاعت آمدند وآن مریدان در ضراعت آمدند

25.11                          كاین چه بد بختیست ما را؟ ای كریم از دل و دین مانده ما بی تو یتیم

25.12                          تو بهانه میكنی و، ما ز درد میزنیم از سوز دل، دمهای سرد

25.13                          ما به گفتار خوشت خو كرده ایم ما ز شیر حكمت تو خورده ایم

25.14                          الله الله، این جفا با ما مكن لطف كن، امروز را فردا مكن

25.15                          میدهد دل مر ترا؟ كاین بیدلان بی تو گردند آخر از بی حاصلان

25.16                          جمله در خشكی چو ماهی میطپند آب را بگشا، ز جو بر دار بند

25.17                          ای كه چون تو در زمانه نیست كس الله الله، خلق را فریاد رس

 

26. دفع کردن وزیر مریدان را

26.1                                 گفت: هان ای سخرگان گفت وگو وعظ و گفتار زبان و گوش جو

26.2                                 پنبه اندر گوش حس دون كنید بندِ حس، از چشم خود بیرون كنید

26.3                                 پنبۀ آن گوش سر، گوش سر است تا نگردد این كر، آن باطن كر است

26.4                                 بی حس و بی گوش و بی فكرت شوید تا خطاب ارْجِعِی را بشنوید

26.5                                 تا به گفت و گوی ِ پندار اندری تو ز گفت خواب كی بوئی بری ؟

26.6                                 سیر بیرونست، فعل و قول ما سیر باطن هست بالای سما

26.7                                 حس، خشكی دید، كز خشكی بزاد موسی جان، پای در دریا نهاد

26.8                                 چونکه عمر اندر ره خشکی گذشت گاه کوه و، گاه صحرا، گاه دشت

26.9                                 سیر جسم خشك، بر خشكی فتاد سیر جان، پا در دل دریا نهاد

26.10                          آب حیوان، از كجا خواهی تو یافت؟ موج دریا را، كجا خواهی شكافت؟

26.11                          موج خاكی، فهم و وهم و فكر ماست موج آبی صحو و سُكر است و فناست

26.12                          تا در این فکری، از آن سُكری تو دور تا از این مستی، از آن جامی نفور

26.13                          گفت و گوی ظاهر آمد چون غبار مدتی خاموش خو كن، هوش دار

 

27. مكرر كردن مریدان كه خلوت را بشكن

27.1                                 جمله گفتند: ای حكیم رخنه جو این فریب و، این جفا با ما مگو

27.2                                 * ما اسیرانیم، تا کی زین فریب؟ بیدل و جانیم، چندین این عتیب؟

27.3                                 * چون پذیرفتی تو ما را زابتدا مرحمت کن همچنین تا انتها

27.4                                 * ضعف و عجز و فقر ما دانسته ای درد ما را هم دوا دانسته ای

27.5                                 چار پا را، قدر طاقت بار نه بر ضعیفان، قدر قوّت كار نه

27.6                                 دانۀ هر مرغ، اندازۀ وی است طعمۀ هر مرغ، انجیری كی است؟

27.7                                 طفل را گر نان دهی، بر جای شیر طفل مسكین را از آن نان مرده گیر

27.8                                 چونكه دندانها بر آرد، بعد از آن هم بخود گردد دلش جویای نان

27.9                                 مرغ پَر نارسته، چون پران شود لقمۀ هر گربۀ دران شود

27.10                          چون بر آرد پر، بپرد او به خَود بی تكلف، بی صفیر نیك و بد

27.11                          دیو را، نطق تو، خامش میكند گوش ما را، گفت تو، هُش میكند

27.12                          گوش ما هوش است، چون گویا توئی خشك ما بحر است، چون دریا توئی

27.13                          با تو، ما را خاك بهتر از فلك ای سماك از تو منور تا سمك

27.14                          بی تو، ما را بر فلك تاریكی است با تو ای مه، این زمین تاری، كی است ؟

27.15                          * با مه روی تو شب تاری، کی است؟ روز را بی نور تو، تاریکیست

27.16                          با تو، بر خاک از فلک بردیم دست بر سما ما بی تو، چون خاکیم پست

27.17                          صورت رفعت بود، افلاك را معنی رفعت، روان پاك را

27.18                          صورت رفعت، برای جسمهاست جسمها در پیش معنی، اسم هاست

27.19                          * الله الله یک نظر بر ما فکن لا تقنطنا فقد ظال الحزن

 

28. جواب گفتن وزیر كه خلوت را نمی شكنم

28.1                                 گفت: حجتهای خود كوته كنید پند را در جان و در دل، ره كنید

28.2                                 گر امینم، متهم نبود امین گر بگویم آسمان را من زمین

28.3                                 گر كمالم، با كمال انكار چیست؟ ور نیم، این زحمت و آزار چیست؟

28.4                                 من نخواهم شد از این خلوت برون زآن كه مشغولم به احوال درون

 

29. اعتراض کردن مریدان بر خلوت وزیر بار دیگر

29.1                                 جمله گفتند: ای وزیر، انكار نیست گفت ما، چون گفتۀ اغیار نیست

29.2                                 اشكِ دیدَست از فراق تو روان آه آه است، از میان جان دوان

29.3                                 طفل با دایه نه استیزد، ولیك گرید او، گرچه، نه بد داند، نه نیك

29.4                                 ما چو چنگیم و، تو زخمه میزنی زاری از ما نی، تو زاری میكنی

29.5                                 ما چو نائیم و، نوا در ما ز توست ما چو كوهیم و، صدا در ما ز توست

29.6                                 ما چو شطرنجیم، اندر بُرد و مات بُرد و مات ما ز توست، ای خوش صفات

29.7                                 ما كه باشیم؟ ای تو ما را جان ِ جان تا كه ما باشیم، با تو در میان

29.8                                 ما عدمهائیم و، هستیها نما تو وجود مطلقی، فانی نما

29.9                                 ما همه شیران، ولی شیر علم حمله مان از باد باشد، دمبدم

29.10                          حمله مان پیدا و، ناپیداست باد جان فدای آنکه ناپیداست باد

29.11                          باد ما و، بود ما، از داد توست هستی ما جمله از ایجاد توست

29.12                          لذت هستی نمودی، نیست را عاشق خود كرده بودی نیست را

29.13                          لذت انعام خود را، وامگیر نقل و باده، جام خود را، وامگیر

29.14                          ور بگیری، كیت جستجو كند؟ نقش با نقاش، چون نیرو كند؟

29.15                          منگر اندر ما، مكن در ما نظر اندر اكرام و سخای خود نگر

29.16                          ما نبودیم و تقاضامان نبود لطف تو، ناگفتۀ ما میشنود

29.17                          نقش باشد پیش نقاش و قلم عاجز و بسته، چو كودك در شكم

29.18                          پیش قدرت، خلق ِ جمله بارگه عاجزان، چون پیش سوزن كارگه

29.19                          گاه نقش دیو و، گه آدم كند گاه نقش شادی و، گه غم كند

29.20                          دست نی، تا دست جنباند به دفع نطق نی، تا دم زند از ضرّ و نفع

29.21                          تو ز قرآن باز خوان تفسیر بیت گفت ایزد: ما رَمَیتَ اِذ رَمَیت

29.22                          گر بپرانیم تیر، آن نی ز ماست ما كمان و، تیر اندازش خداست

29.23                          این نه جبر، این معنی جباری است ذكر جباری، برای زاری است

29.24                          زاری ما شد، دلیل اضطرار خجلت ما شد، دلیل اختیار

29.25                          گر نبودی اختیار، این شرم چیست؟ وین دریغ و خجلت و آزرم چیست ؟

29.26                          زجر استادان، به شاگردان چراست؟ خاطر از تدبیرها، گردان چراست؟

29.27                          ور تو گویی: غافل است از جبر او ماه حق، پنهان شد اندر ابر او

29.28                          هست این را خوش جواب ار بشنوی بگذری از كفر و، بر دین بگروی

29.29                          حسرت و زاری، گه بیماری است وقت بیماری، همه بیداری است

29.30                          آن زمان كه میشوی بیمار تو میكنی از جرم استغفار تو

29.31                          مینماید بر تو زشتی گنه میكنی نیت: كه باز آیم به ره

29.32                          عهد و پیمان میكنی كه: بعد از این جز كه طاعت نبودم كاری گزین

29.33                          پس یقین گشت آن كه بیماری تو را می ببخشد هوش و بیداری تو را

29.34                          پس بدان این اصل را، ای اصل جو هر كه را درد است، او بردست بو

29.35                          هر كه او بیدارتر، پُر دردتر هر كه او آگاه تر، رخ زردتر

29.36                          گر ز جبرش آگهی، زاریت كو؟ جنبش زنجیر جباریت كو؟

29.37                          * بسته در زنجیر، شادی چون كند؟ چوب اشکسته، عمادی چون کند؟

29.38                          * كی اسیر حبس، آزادی كند؟ کی گرفتار بلا، شادی کند؟

29.39                          ور تو می بینی كه پایت بسته اند بر تو سرهنگان شه، بنشسته اند

29.40                          پس تو سرهنگی مكن با عاجزان زآنكه نبود، طبع و خوی عاجز، آن

29.41                          چون تو جبر او نمی بینی، مگو ور همی بینی، نشان دید كو؟

29.42                          در هر آن كاری كه میل استت بدان قدرت خود را همی بینی عیان

29.43                          در هر آن كاری كه میلت نیست و خواست اندر آن جبری شوی، كاین از خداست

29.44                          انبیا، در كار دنیا جبریند كافران، در كار عقبی جبریند

29.45                          انبیا را كار عقبی اختیار کافران را كار دنیا اختیار

29.46                          زآنكه هر مرغی به سوی جنس خویش میپرد او در پس و، جان پیش پیش

29.47                          كافران، چون جنس سجّین آمدند سجن دنیا را، خوش آیین آمدند

29.48                          انبیا، چون جنس علیین بُدند سوی علیین بجان و دل شدند

29.49                          * ایخدا، بنما تو جان را آن مقام که اندرو بیحرف میروید کلام

29.50                          این سخن پایان ندارد لیك ما باز گوئیم آن تمامی قصه را

 

30. نومید كردن وزیر، مریدان را از نقض خلوت خود

30.1                                 آن وزیر از اندرون آواز داد كای مریدان، از من این معلوم باد

30.2                                 كه مرا عیسی چنین پیغام كرد كز همه یاران و خویشان باش فرد

30.3                                 روی در دیوار كن، تنها نشین وز وجود خویش هم خلوت گزین

30.4                                 بعد از این، دستوری گفتار نیست بعد از این، با گفت و گویم كار نیست

30.5                                 الوداع ای دوستان، من مرده ام رخت بر چارم فلك در برده ام

30.6                                 تا به زیر چرخ ناری چون حطب من نسوزم، در عنا و در عطب

30.7                                 پهلوی عیسی نشینم بعد از این بر فراز آسمان چارمین

 

31. فریفتن وزیر امیران را هر یک بنوعی و طریقی

31.1                                 وآنگهانی، آن امیران را بخواند یك به یك تنها، به هر یك حرف راند

31.2                                 گفت هر یك را: به دین عیسوی نایب حق و، خلیفۀ من توی

31.3                                 و آن امیران دگر اتباع تو كرد عیسی جمله را، اشیاع تو

31.4                                 هر امیری كو كشد گردن، بگیر یا بكش، یا خود همی دارش اسیر

31.5                                 لیك تا من زنده ام اینرا مگوی تا نمیرم، این ریاست را مجوی

31.6                                 تا نمیرم من، تو این پیدا مكن دعوی شاهی و استیلا مكن

31.7                                 اینك این طومار و احكام مسیح یك به یك بر خوان تو بر امت، فصیح

31.8                                 هر امیری را چنین گفت او جدا نیست نایب جز تو، در دین خدا

31.9                                 هر یكی را كرد اندر سِرّ عزیز هر چه آن را گفت، این را گفت نیز

31.10                          هر یكی را، او یكی طومار داد هر یكی ضد دگر بُد المراد

31.11                          ضد همدیگر ز پایان تا بسر شرح دادستم من این را، ای پسر

31.12                          جملگی طومارها بُد مختلف همچو شکل حرفها، یا تا الف

31.13                          حكم این طومار، ضد حكم آن پیش از این كردیم این ضد را بیان

 

32. كشتن وزیر خود را در خلوت از مریدان

32.1                                 بعد از آن، چل روز ِ دیگر در ببست خویش كشت و، از وجود خود برست

32.2                                 چون كه خلق از مرگ او آگاه شد بر سر گورش قیامتگاه شد

32.3                                 خلق چندان جمع شد بر گور او موكنان، جامه دران، در شور او

32.4                                 كان عدد را هم، خدا داند شمرد از عرب، وز ترك و، از رومی و كرد

32.5                                 خاکِ او کردند بر سرهای خویش درد او دیدند درمانهای خویش

32.6                                 آن خلایق بر سر گورش، مهی كرده خون را از دو چشم خود رهی

32.7                                 جمله از درد فراغش در فغان هم شهان و هم کهان و هم مهان

32.8                                 بعد ماهی، خلق گفتند: ای مهان از امیران كیست بر جایش نشان؟

32.9                                 تا به جای او شناسیمش امام تا که کار ما، از او گردد تمام

32.10                          سر همه بر اختیار او نهیم دست بر دامان و دست او دهیم

32.11                          چونكه شد خورشید و، ما را كرد داغ چاره نبود بر مقامش از چراغ

32.12                          چونكه شد از پیش دیده، روی یار نایبی باید از او مان یادگار

32.13                          چونكه گل بگذشت و، گلشن شد خراب بوی گل را، از كه جوئیم؟ از گلاب

32.14                          چون خدا اندر نیاید در عیان نایب حقند، این پیغمبران

32.15                          نی غلط گفتم، كه نایب با منوب گر دو پنداری، قبیح آید، نه خوب

32.16                          نی دو باشد، تا تویی صورت پرست پیش او یك گشت، كز صورت برست

32.17                          چون به صورت بنگری، چشمت دو است تو به نورش درنگر، کان یکتو است

32.18                          * لاجرم، چون بر یکی افتد بصر آن یکی باشد، دو ناید در نظر

32.19                          نور هر دو چشم نتوان فرق كرد چونكه در نورش، نظر انداخت مرد

 

33. در بیان آنکه جمله پیغمبران حقند که لا نفرق بین احد من رسله

33.1                                 ده چراغ ار حاضر آری در مكان هر یكی باشد به صورت، غیر آن

33.2                                 فرق نتوان كرد نور هر یكی چون به نورش روی آری، بی شكی

33.3                                 * اطلب المعنی من الفرقان و قل لا نفرق بین آحاد الرُسُل

33.4                                 گر تو صد سیب و، صد آبی بشمری صد نماند، یك شود چون بفشری

33.5                                 در معانی قسمت و اعداد نیست در معانی تجزیه و افراد نیست

33.6                                 اتحاد یار، با یاران خوش است پای معنی گیر، صورت سركش است

33.7                                 صورت سركش، گدازان كن، ز رنج تا ببینی زیر آن، وحدت چو گنج

33.8                                 ور تو نگدازی، عنایتهای او خود گدازد ای دلم مولای او

33.9                                 او نماید، هم به دلها خویش را او بدوزد، خرقۀ درویش را

33.10                          منبسط بودیم و یك گوهر همه بی سر و بی پا بُدیم، آن سر همه

33.11                          یك گهر بودیم، همچون آفتاب بی گره بودیم و صافی، همچو آب

33.12                          چون به صورت آمد آن نور سره شد عدد، چون سایه های كنگره

33.13                          كنگره ویران كنید، از منجنیق تا رود فرق از میان این فریق

 

34. در بیان آنکه انبیاء علیهم السلام را گفتند: کلموا الناس علی قدر عقولهم. زیرا آنچه ندانند، انکار کنند و ایشان را زیان دارد. قال علیه السلام : امرنا ان تنزل الناس منازلهم، الی آخر

34.1                                 شرح این را گفتمی من از مری لیك ترسم، تا نلغزد خاطری

34.2                                 نكته ها، چون تیغ پولاد است، تیز گر نداری تو سپر، واپس گریز

34.3                                 پیش این الماس، بی اسپر میا كز بریدن تیغ را نبود حیا

34.4                                 زین سبب من تیغ كردم در غلاف تا كه كج خوانی، نخواند بر خلاف

 

35. منازعت کردن امرا با یکدیگر در ولیعهدی

35.1                                 آمدیم اندر تمامی داستان وز وفاداری جمع راستان

35.2                                 كز پس این پیشوا برخاستند بر مقامش نایبی میخواستند

35.3                                 یك امیری ز آن امیران، پیش رفت پیش آن قوم وفا اندیش رفت

35.4                                 گفت: اینك نایب آن مرد، من نایب عیسی منم اندر زمن

35.5                                 اینک این طومار، برهان من است كاین نیابت بعد از او آن ِ من است

35.6                                 آن امیر دیگر آمد از كمین دعوی او در خلافت بُد همین

35.7                                 از بغل او نیز طوماری نمود تا بر آمد هر دو را خشم و جحود

35.8                                 آن امیران دگر یك یك قطار بر كشیده تیغهای آب دار

35.9                                 هر یكی را تیغ و طوماری به دست درهم افتادند، چون پیلان ِ مست

35.10                          * هر امیری داشت خیل بیکران تیغها را برکشیدند آن زمان

35.11                          صد هزاران مردِ ترسا كشته شد تا ز سرهای بریده پُشته شد

35.12                          خون روان شد همچو سیل از چپ و راست كوه كوه، اندر هوا زین گرد خاست

35.13                          تخمهای فتنه ها كاو كِشته بود آفت سرهای ایشان گشته بود

35.14                          جوزها بشكست و، آن كان مغز داشت بعد كشتن، روح پاكِ نغز داشت

35.15                          كشتن و مردن، كه بر نقش تن است چون انار و سیب را بشكستن است

35.16                          آنچه شیرین است، آن شد یار ِ دانگ وآنچه پوسیدست، نبود غیر بانگ

35.17                          * آنچه پر مغز است، چون مُشک است پاک وانچه پوسیده است، نبود غیر خاک

35.18                          آن چه با معنی است، خوش پیدا شود وآنچه بی معنیست، خود رسوا شود

35.19                          رو به معنی كوش، ای صورت پرست زآنكه معنی بر تن صورت پُر است

35.20                          همنشین اهل معنی باش، تا هم عطا یابی و هم باشی فتا

35.21                          جان بی معنی در این تن، بی خلاف هست همچون تیغ چوبین در غلاف

35.22                          تا غلاف اندر بود با قیمت است چون برون شد، سوختن را آلت است

35.23                          تیغ چوبین را مَبَر در كارزار بنگر اول، تا نگردد كار، زار

35.24                          گر بود چوبین، بُرو دیگر طلب ور بود الماس، پیش آ با طرب

35.25                          تیغ در زرادخانۀ اولیاست دیدن ایشان شما را كیمیاست

35.26                          جمله دانایان همین گفته، همین هست دانا رَحْمَةً للعالمین

35.27                          گر اناری میخری، خندان بخر تا دهد خنده ز دانۀ او خبر

35.28                          ای مبارك خنده اش، كاو از دهان مینماید دل چو دُر، از درج جان

35.29                          نار ِ خندان، باغ را خندان كند صحبت مردانت، چون مردان كند

35.30                          نامبارك، خندۀ آن لاله بود كز دهان او، سواد دل، نمود

35.31                          * یک زمانی، صحبتی با اولیا بهتر از صد ساله طاعت بی ریا

35.32                          گر تو سنگ صخره و مرمر بوی چون به صاحب دل رسی، گوهر شوی

35.33                          مهر پاكان در میان جان نشان دل مده الا، به مهر دل خوشان

35.34                          كوی نومیدی مرو، امیدهاست سوی تاریكی مرو، خورشیدهاست

35.35                          دل ترا، در كوی اهل دل كشد تن ترا، در حبس آب و گل كشد

35.36                          هین غذای دل طلب از هم دلی رو بجو اقبال را از مقبلی

35.37                          * دست زن در ذیل صاحب دولتی تا ز افضالش بیابی رفعتی

35.38                          * صحبت صالح تو را، صالح کند صحبت طالح تو را، طالح کند

 

36. نعت تعظیم حضرت مصطفی كه در انجیل بود

36.1                                 بود در انجیل نام مصطفی آن سر پیغمبران، بحر صفا

36.2                                 بود ذكر حلیه ها و شكل او بود ذكر غزو و صوم و اكل او

36.3                                 طایفۀ نصرانیان بهر ثواب چون رسیدندی بدان نام و خطاب

36.4                                 بوسه دادندی بدان نام شریف رو نهادندی بدان وصف لطیف

36.5                                 اندر این فتنه كه گفتم، آن گروه ایمن از فتنه بُدند و، از شكوه

36.6                                 ایمن از شرّ امیران و وزیر در پناه نام احمد مستجیر

36.7                                 نسل ایشان نیز هم بسیار شد نور احمد ناصر آمد، یار شد

36.8                                 وآن گروه دیگر از نصرانیان نام احمد داشتندی مستهان

36.9                                 مستهان و خوار گشتند از فتن از وزیر شوم رای شوم فن

36.10                          * مستهان و خوار گشتند آن فریق گشته محروم از خود و، شرط طریق

36.11                          هم مخبط دینشان و حكمشان از پی طومارهای كج بیان

36.12                          نام احمد، چون چنین یاری كند تا كه نورش چون مددکاری كند؟

36.13                          نام احمد چون حصاری شد، حصین تا چه باشد ذات آن روح الامین؟

36.14                          بعد از این، خون ریز ِ درمان ناپذیر كاندر افتاد از بلای آن وزیر

 

37. در بیان حكایت پادشاه جهود دیگر كه در هلاك دین عیسی جهد کرد

37.1                                 یك شه دیگر ز نسل آن جهود در هلاك قوم عیسی رو نمود

37.2                                 گر خبر خواهی از این دیگر خروج سوره بر خوان، و السما ذات البروج

37.3                                 سنت بَد، كز شه اول بزاد این شه دیگر، قدم بر وی نهاد

37.4                                 هر كه او بنهاد ناخوش سنتی سوی او نفرین رود هر ساعتی

37.5                                 * زانکه هر چه این کند، زانگون ستم زاولین جوید خدا، بی بیش و کم

37.6                                 نیكوان رفتند و سنتها بماند وز لئیمان، ظلم و لعنتها بماند

37.7                                 تا قیامت، هر كه جنس آن بَدان در وجود آید، بود رویش ِبدان

37.8                                 رگ رگ است این آبِ شیرین، و آب شور در خلایق میرود تا نفخ صور

37.9                                 نیكوان را هست میراث از خوش آب آن چه میراث است أَوْرَثْنَا الكتاب

37.10                          شد نثار طالبان، ار بنگری شعله ها از گوهر پیغمبری

37.11                          شعله ها، با گوهران گردان بود شعله آن جانب رود، هم كان بود

37.12                          نور روزن گِرد خانه میدود زآنكه خور، برجی به برجی میرود

37.13